نیمنگاهی به نقش گاز در دوران دفاع مقدس
گاز و جنگ گره خورده در هم
نرگس رسولی.روزنامه نگار
«قدبلند و چهارشانه بود. دروازهبان اول امیدیه بود. از سلامت جسمی و روحی بالایی برخوردار بود و همواره از آینده سخن میگفت و هرازگاهی با نگاهی به اوضاع و احوال امیدیه از قریبالوقوعبودن جنگ میگفت. وقتی از او سؤال میشد چطور؟! میگفت شک نکنید که بهزودی خودش را نشان خواهد داد. كارگر ساده پالایشگاه بیدبلند گاز بود؛ اما وقتی هنوز جنگ شكل رسمی به خود نگرفته بود به سپاه ملحق شد تا طبق پیشبینیای كه بارها از آن صحبت كرده بود، از میهنش دفاع كند.
چند وقتی بود كه روی طرح خود مبنی بر ایجاد تلههای انفجاری در مسیر تردد عراقیها به ایران كار میكرد تا توانسته بود فرمانده سپاه وقت را متقاعد به ایجاد این تلهها كند. 20 شهریور 59 بود و تردید در عملكردن تلههای انفجاری، استارت حضورش در پای تلههای انفجاری را كلید زد. نیروها كم بودند و چارهای نبود. باید خودش رسما وارد ماجرا میشد. گروه دو، سه نفره دوستان صمیمی به دل جاده زدند. تلههای انفجاری یکی پس از دیگری چك و جایگذاری شدند. حین جایگذاری و چك خط چهارم تلهها بود كه نگاه ایرج با نگاه برادرش بیژن گره خورد. صدای اعتراض ایرج به هوا رفت و هنوز كمی از راضیشدن حضور بیژن نگذشته بود كه به تله پنجم رسیدند. ایرج نیمنگاهی به بیژن و دوستانش كرد و گفت: «عقبتر بایستید» هنوز گروه دور نشده بودند كه صدای انفجار مهیبی به گوش رسید. گردوغبار و خاك آنچنان زیاد بود كه تشخیص سلامت و عدم سلامت هیچیك مشخص نبود. احمد سلحشور كه از صدای انفجار پرده گوشش را از دست داده بود بهسختی در میان خاك و غبار، پیكر بیژن را غرق خون یافت؛ اما خبری از ایرج نبود، در عوض صدای شادی عراقیها از این انفجار به گوش میرسید. تیراندازیهای مدام
عراقیها زمانی برای پیداكردن ایرج باقی نگذاشته بود. چارهای نبود؛ احمد، بیژن را به كول كشید و از مهلكه خارج شد. یك هفته گذشته بود و خبری از ایرج دستیاری نبود تا اینكه بعد از یک هفته جسد ایرج دستیاری از سوی گمرک خرمشهر از آب گرفته شد تا پیكر ایرج دستیاری كارگر پالایشگاه بیدبلند به عنوان نخستین شهید جنگ تحمیلی در قبرستان امیدیه، که آن روز بیابان بود، دفن شود». شاید کمتر کسی بداند که تاریخ جنگ تحمیلی برای ایرانیان به جای ساعت 14:5 دقیقه روز سیویکم شهریور ماه سال 59، از چندین ماه پیش از آن آغاز شده بود و این کارکنان شریف صنعت نفت بودند که پا به پای مردم آبادان و خرمشهر و اهواز طعم تلخ تجاوز به خاک کشور را با مقاومتشان در برابر بعثیها چشیدند. بمبگذاریهای مختلف در خطوط نفت جریانی به پالایشگاه آبادان، گلولهباران تأسیسات نفتی دهلران، چشمهخوش و نفتشهر و بمباران چندینباره پالایشگاه بیدبلند، فقط بخشی از آن حوادث تلخ دوران جنگ تحمیلی هستند.
آنچه در روز ابتدای جنگ برای خانواده صنعت نفت اتفاق افتاد، فراتر از بمباران چند کارخانه و تأسیسات بود؛ زیرا مردان صنعت نفت و گاز در نخستین ساعات درگیری در منطقهای که امروز آزادگان و جفیر مینامیم تا آخرین نفس در برابر حملات دشمن بعثی مقاومت کردند. در این راه نیز متحمل خسارتهای زیادی شدند و افراد زیادی از صنعت نفت و گاز ایران به دلیل نزدیکی به مناطق جنگی، شهید و جانباز و اسیر شدند؛ البته ایثارگریهای دلیرمردان نفت و گاز ایران همواره بینام و بیذکر باقی مانده است و هیچگاه جز در ذهن معدودی از مدیران عالی کشور در هیچ جای دیگری به تصویر کشیده نشده است. آنچه مردم از آتشسوزی مهیب روزهای نخستین جنگ از پالایشگاه آبادان و تهران، پالایشگاه گازی بیدبلند، تأسیسات پخش فراوردههای نفتی و مناطق نفتخیز جنوب از طریق رسانهها مشاهده میکنند، فقط گوشهای از این وقایع است. با همه این اوضاع و احوال، دلیرمردان گازی و نفتی ایران هیچگاه در مقابل موج حملاتِ وارده از خود ضعف نشان نداده و هیچگاه اجازه ندادند بعثیها به هدف خود که متوقفکردن تولید و صادرات گاز و نفت ایران بود، دست یابند؛ بهگونهایکه با گسترش دامنه جنگ در
ابعاد مختلف، حضور صنعت نفت و گاز در مقابل این تهاجم همهجانبه، حیاتیتر و تأثیرگذارتر از روزهای قبل خودنمایی میکرد. حفظ استمرار و افزایش تولید و صادرات گاز و نفت برای کسب درآمد اقتصادی کشور و تأمین سوخت موردنیاز نیروهای مسلح به طور اولی و تأمین سوخت موردنیاز آحاد جامعه، فقط بخشی از تلاشها، فداکاریها و ایثارگریهای کارکنان صنایع گازی کشور در زمان جنگ بود. تلاشهای کارکنان این صنعت در شرایطی به وقوع پیوست که دشمن کمکم به این نتیجه رسیده بود که بدون فتح سنگر پالایشگاههایی همچون بیدبلند و آبادان و صنایع نفت، تحت هیچ شرایطی به موفقیت نخواهد رسید؛ ازاینرو با تصمیمگیری و نگرش جدید دشمن، صنعت نفت و گاز ایران هدف اصلی تمام تهاجمات آنان قرار گرفت. رژیم بعث عراق با جنگندهها و بمبافکنهای سوپراتاندارد فرانسوی، موشکهای اگزوسه و آرما، هواپیماهای میگ و سوخو روسی، گازهای خردل آلمانی، مینهای ایتالیایی و بسیاری از سلاحهای پیشرفته آن روزها، پیوسته به تأسیسات و خطوط لولههای گاز و نفت ایران حمله میکرد و کارکنان این صنعت از اصابت موشکهای آنها در امان نبودند. نکتهای که دراینمیان حائز اهمیت است متوقفنشدن فعالیت
کارکنان صنعت گاز ایران از فعالیتهای تولیدی است. آقای حصارکی، مدیر امور ایثارگران شرکت ملی گاز نیز این موضوع را تأیید میکنند. بنا به گفته وی «با وجود حملات شدید عراقیها به تأسیسات گازی ایران و پالایشگاه بیدبلند که در آن زمان تنها پالایشگاه گازی ایران در نزدیکی مرز بود، با تلاش و همت کارکنان این پالایشگاه هیچگاه خط تولید و صادرات گاز ایران متوقف نشد. بهگونهایکه حتی در طول سالهای جنگ همچنان گاز و نفت ایران در سکوهای مربوطه به فروش میرسید». حصارکی در ادامه به موضوع لزوم روشنایی در پالایشگاههای گازی نیز اشاره کرده و میگوید: «یکی از نیازهای صنعت نفت و گاز، روشنبودن شبانهروزی پالایشگاههاست که با توجه به شرایط جنگی، روشنایی در شب موجب میشد تا حملات عراق به این تأسیسات راحتتر باشد؛ بنابراین مهندسان گازی، به گونهای طراحی کرده بودند که پالایشگاه با نورهای آبی که دید کمتری نسبت به سایر نورها داشت روشن نگه داشته میشد تا به این طریق پالایشگاه را از حملات دشمن مصون نگاه داشته و درعینحال در تولید لطمهای وارد نشود». در طول هشت سال جنگ تحمیلی، بارها و بارها تلمبهخانههای مهم نفتی، کارخانههای
بهرهبرداری، واحدهای نمکزدایی، کارخانههای تقویت فشار گاز، کارخانههای گاز و گاز مایع و همچنین کارخانههای تزریق گاز در مناطق نفتخیز جنوب مورد اصابت بمب و گلوله بود؛ حتی منازل و ادارات در نواحی مختلف شرکت ملی گاز نیز در امان نبود و به طور مرتب مورد حملات هوایی شدید دشمن قرار میگرفت. با وجود همه این تخریبها باز هم به همت کارکنان فداکار و تلاشگر صنعت نفت، چرخ تولید از حرکت بازنایستاد و حتی بسیاری از واحدها و تأسیسات تخریبشده در همان اوج جنگ به طور اضطراری بازسازی شدند که از میان آنها میتوان به بازسازی کارخانه بهرهبرداری شماره ۱ و ۲ اهواز، تلمبهخانه اهواز (شهید مصاحب)، کارخانه گاز مایع ۶۰۰، کارخانه بهرهبرداری چشمه خوش، دهلران و آب تیمور، خط لوله آبادان، کارخانه بهرهبرداری شماره ۳ مارون، کارخانه تقویت فشار شماره ۱ اهواز، کارخانه تقویت فشار شماره ۲ اهواز و کارخانه تقویت فشار شماره ۴ اهواز اشاره کرد.
درواقع میتوان گفت مردانِ گازی افزون بر صرف توان عملیاتی خود برای انجام وظیفه خطیر و حیاتی تولید، بخشی از توان خود را نیز صرف خدمترسانی به نیروهای دفاعی و ساماندهی جنگزدگان میکردند. در زمان جنگ وزیر، مدیر، کارمند و کارگر همه در کنار هم و دست در دست هم از این مرزوبوم دفاع کردند؛ حتی بالاترین مقام اجرائی وزارتخانه- وزیر نفت جمهوری اسلامی ایران، شهید محمدجواد تندگویان- در همان روزهای نخست جنگ به اسارت گرفته شد؛ اسارتی که نمادی افتخارآفرین از حضور چشمگیر زحمتکشان صنعت نفت در دفاع مقدس بود. او که دو ماه پس از شروع جنگ به اسارت رژیم بعثی درآمد، در نهایت، مظلومانه به شهادت رسید.
در طول جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، نهتنها وزیر نفت، بلکه بسیاری از کارکنان این صنعت به درجه رفیع شهادت نائل شدند. این شهدا که حافظ سنگر اقتصادی کشور بودند؛ حتی یک روز هم اجازه ندادند صادرات گاز کشور قطع شود. این رشادتها موجب شد تا امروز صنعت گاز کشور در کنار اینکه نخستین شهید جنگ را از میان کارکنان خدوم خود به انقلاب تقدیم کرده است بنا به آماری که حصارکی از میزان شهدا و جانبازان این صنعت عنوان میکند «900 نفر از مردان صنعت گاز در جریان جنگ به درجه رفیع شهادت رسیدهاند که یکسوم این شهدا در پالایشگاه بیدبلند مشغول به فعالیت بودهاند. هزارو 628 نفر جانباز شدهاند که درحالحاضر 272 نفر از این جانبازها هنوز به عنوان جانباز ازکارافتاده در منزل به صنعت گاز خدمت میکنند. همچنین در طول هشت سال جنگ 124 نفر از نیروهای گاز در مراحل مختلف جنگ به اسارت درآمدند و با نام آزاده گاز شناخته میشوند».
مدیر امور ایثارگران شرکت ملی گاز میافزاید: «بهطورکلی صنعت گاز 1949 رزمنده در دفاع مقدس داشته است و هماکنون در امور ایثارگران این شرکت 1854 نفر منسوب به شهدای این صنعت تحت پوشش امور ایثارگران هستند و ما وظیفه خدمت به آنها را داریم».
«قدبلند و چهارشانه بود. دروازهبان اول امیدیه بود. از سلامت جسمی و روحی بالایی برخوردار بود و همواره از آینده سخن میگفت و هرازگاهی با نگاهی به اوضاع و احوال امیدیه از قریبالوقوعبودن جنگ میگفت. وقتی از او سؤال میشد چطور؟! میگفت شک نکنید که بهزودی خودش را نشان خواهد داد. كارگر ساده پالایشگاه بیدبلند گاز بود؛ اما وقتی هنوز جنگ شكل رسمی به خود نگرفته بود به سپاه ملحق شد تا طبق پیشبینیای كه بارها از آن صحبت كرده بود، از میهنش دفاع كند.
چند وقتی بود كه روی طرح خود مبنی بر ایجاد تلههای انفجاری در مسیر تردد عراقیها به ایران كار میكرد تا توانسته بود فرمانده سپاه وقت را متقاعد به ایجاد این تلهها كند. 20 شهریور 59 بود و تردید در عملكردن تلههای انفجاری، استارت حضورش در پای تلههای انفجاری را كلید زد. نیروها كم بودند و چارهای نبود. باید خودش رسما وارد ماجرا میشد. گروه دو، سه نفره دوستان صمیمی به دل جاده زدند. تلههای انفجاری یکی پس از دیگری چك و جایگذاری شدند. حین جایگذاری و چك خط چهارم تلهها بود كه نگاه ایرج با نگاه برادرش بیژن گره خورد. صدای اعتراض ایرج به هوا رفت و هنوز كمی از راضیشدن حضور بیژن نگذشته بود كه به تله پنجم رسیدند. ایرج نیمنگاهی به بیژن و دوستانش كرد و گفت: «عقبتر بایستید» هنوز گروه دور نشده بودند كه صدای انفجار مهیبی به گوش رسید. گردوغبار و خاك آنچنان زیاد بود كه تشخیص سلامت و عدم سلامت هیچیك مشخص نبود. احمد سلحشور كه از صدای انفجار پرده گوشش را از دست داده بود بهسختی در میان خاك و غبار، پیكر بیژن را غرق خون یافت؛ اما خبری از ایرج نبود، در عوض صدای شادی عراقیها از این انفجار به گوش میرسید. تیراندازیهای مدام
عراقیها زمانی برای پیداكردن ایرج باقی نگذاشته بود. چارهای نبود؛ احمد، بیژن را به كول كشید و از مهلكه خارج شد. یك هفته گذشته بود و خبری از ایرج دستیاری نبود تا اینكه بعد از یک هفته جسد ایرج دستیاری از سوی گمرک خرمشهر از آب گرفته شد تا پیكر ایرج دستیاری كارگر پالایشگاه بیدبلند به عنوان نخستین شهید جنگ تحمیلی در قبرستان امیدیه، که آن روز بیابان بود، دفن شود». شاید کمتر کسی بداند که تاریخ جنگ تحمیلی برای ایرانیان به جای ساعت 14:5 دقیقه روز سیویکم شهریور ماه سال 59، از چندین ماه پیش از آن آغاز شده بود و این کارکنان شریف صنعت نفت بودند که پا به پای مردم آبادان و خرمشهر و اهواز طعم تلخ تجاوز به خاک کشور را با مقاومتشان در برابر بعثیها چشیدند. بمبگذاریهای مختلف در خطوط نفت جریانی به پالایشگاه آبادان، گلولهباران تأسیسات نفتی دهلران، چشمهخوش و نفتشهر و بمباران چندینباره پالایشگاه بیدبلند، فقط بخشی از آن حوادث تلخ دوران جنگ تحمیلی هستند.
آنچه در روز ابتدای جنگ برای خانواده صنعت نفت اتفاق افتاد، فراتر از بمباران چند کارخانه و تأسیسات بود؛ زیرا مردان صنعت نفت و گاز در نخستین ساعات درگیری در منطقهای که امروز آزادگان و جفیر مینامیم تا آخرین نفس در برابر حملات دشمن بعثی مقاومت کردند. در این راه نیز متحمل خسارتهای زیادی شدند و افراد زیادی از صنعت نفت و گاز ایران به دلیل نزدیکی به مناطق جنگی، شهید و جانباز و اسیر شدند؛ البته ایثارگریهای دلیرمردان نفت و گاز ایران همواره بینام و بیذکر باقی مانده است و هیچگاه جز در ذهن معدودی از مدیران عالی کشور در هیچ جای دیگری به تصویر کشیده نشده است. آنچه مردم از آتشسوزی مهیب روزهای نخستین جنگ از پالایشگاه آبادان و تهران، پالایشگاه گازی بیدبلند، تأسیسات پخش فراوردههای نفتی و مناطق نفتخیز جنوب از طریق رسانهها مشاهده میکنند، فقط گوشهای از این وقایع است. با همه این اوضاع و احوال، دلیرمردان گازی و نفتی ایران هیچگاه در مقابل موج حملاتِ وارده از خود ضعف نشان نداده و هیچگاه اجازه ندادند بعثیها به هدف خود که متوقفکردن تولید و صادرات گاز و نفت ایران بود، دست یابند؛ بهگونهایکه با گسترش دامنه جنگ در
ابعاد مختلف، حضور صنعت نفت و گاز در مقابل این تهاجم همهجانبه، حیاتیتر و تأثیرگذارتر از روزهای قبل خودنمایی میکرد. حفظ استمرار و افزایش تولید و صادرات گاز و نفت برای کسب درآمد اقتصادی کشور و تأمین سوخت موردنیاز نیروهای مسلح به طور اولی و تأمین سوخت موردنیاز آحاد جامعه، فقط بخشی از تلاشها، فداکاریها و ایثارگریهای کارکنان صنایع گازی کشور در زمان جنگ بود. تلاشهای کارکنان این صنعت در شرایطی به وقوع پیوست که دشمن کمکم به این نتیجه رسیده بود که بدون فتح سنگر پالایشگاههایی همچون بیدبلند و آبادان و صنایع نفت، تحت هیچ شرایطی به موفقیت نخواهد رسید؛ ازاینرو با تصمیمگیری و نگرش جدید دشمن، صنعت نفت و گاز ایران هدف اصلی تمام تهاجمات آنان قرار گرفت. رژیم بعث عراق با جنگندهها و بمبافکنهای سوپراتاندارد فرانسوی، موشکهای اگزوسه و آرما، هواپیماهای میگ و سوخو روسی، گازهای خردل آلمانی، مینهای ایتالیایی و بسیاری از سلاحهای پیشرفته آن روزها، پیوسته به تأسیسات و خطوط لولههای گاز و نفت ایران حمله میکرد و کارکنان این صنعت از اصابت موشکهای آنها در امان نبودند. نکتهای که دراینمیان حائز اهمیت است متوقفنشدن فعالیت
کارکنان صنعت گاز ایران از فعالیتهای تولیدی است. آقای حصارکی، مدیر امور ایثارگران شرکت ملی گاز نیز این موضوع را تأیید میکنند. بنا به گفته وی «با وجود حملات شدید عراقیها به تأسیسات گازی ایران و پالایشگاه بیدبلند که در آن زمان تنها پالایشگاه گازی ایران در نزدیکی مرز بود، با تلاش و همت کارکنان این پالایشگاه هیچگاه خط تولید و صادرات گاز ایران متوقف نشد. بهگونهایکه حتی در طول سالهای جنگ همچنان گاز و نفت ایران در سکوهای مربوطه به فروش میرسید». حصارکی در ادامه به موضوع لزوم روشنایی در پالایشگاههای گازی نیز اشاره کرده و میگوید: «یکی از نیازهای صنعت نفت و گاز، روشنبودن شبانهروزی پالایشگاههاست که با توجه به شرایط جنگی، روشنایی در شب موجب میشد تا حملات عراق به این تأسیسات راحتتر باشد؛ بنابراین مهندسان گازی، به گونهای طراحی کرده بودند که پالایشگاه با نورهای آبی که دید کمتری نسبت به سایر نورها داشت روشن نگه داشته میشد تا به این طریق پالایشگاه را از حملات دشمن مصون نگاه داشته و درعینحال در تولید لطمهای وارد نشود». در طول هشت سال جنگ تحمیلی، بارها و بارها تلمبهخانههای مهم نفتی، کارخانههای
بهرهبرداری، واحدهای نمکزدایی، کارخانههای تقویت فشار گاز، کارخانههای گاز و گاز مایع و همچنین کارخانههای تزریق گاز در مناطق نفتخیز جنوب مورد اصابت بمب و گلوله بود؛ حتی منازل و ادارات در نواحی مختلف شرکت ملی گاز نیز در امان نبود و به طور مرتب مورد حملات هوایی شدید دشمن قرار میگرفت. با وجود همه این تخریبها باز هم به همت کارکنان فداکار و تلاشگر صنعت نفت، چرخ تولید از حرکت بازنایستاد و حتی بسیاری از واحدها و تأسیسات تخریبشده در همان اوج جنگ به طور اضطراری بازسازی شدند که از میان آنها میتوان به بازسازی کارخانه بهرهبرداری شماره ۱ و ۲ اهواز، تلمبهخانه اهواز (شهید مصاحب)، کارخانه گاز مایع ۶۰۰، کارخانه بهرهبرداری چشمه خوش، دهلران و آب تیمور، خط لوله آبادان، کارخانه بهرهبرداری شماره ۳ مارون، کارخانه تقویت فشار شماره ۱ اهواز، کارخانه تقویت فشار شماره ۲ اهواز و کارخانه تقویت فشار شماره ۴ اهواز اشاره کرد.
درواقع میتوان گفت مردانِ گازی افزون بر صرف توان عملیاتی خود برای انجام وظیفه خطیر و حیاتی تولید، بخشی از توان خود را نیز صرف خدمترسانی به نیروهای دفاعی و ساماندهی جنگزدگان میکردند. در زمان جنگ وزیر، مدیر، کارمند و کارگر همه در کنار هم و دست در دست هم از این مرزوبوم دفاع کردند؛ حتی بالاترین مقام اجرائی وزارتخانه- وزیر نفت جمهوری اسلامی ایران، شهید محمدجواد تندگویان- در همان روزهای نخست جنگ به اسارت گرفته شد؛ اسارتی که نمادی افتخارآفرین از حضور چشمگیر زحمتکشان صنعت نفت در دفاع مقدس بود. او که دو ماه پس از شروع جنگ به اسارت رژیم بعثی درآمد، در نهایت، مظلومانه به شهادت رسید.
در طول جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، نهتنها وزیر نفت، بلکه بسیاری از کارکنان این صنعت به درجه رفیع شهادت نائل شدند. این شهدا که حافظ سنگر اقتصادی کشور بودند؛ حتی یک روز هم اجازه ندادند صادرات گاز کشور قطع شود. این رشادتها موجب شد تا امروز صنعت گاز کشور در کنار اینکه نخستین شهید جنگ را از میان کارکنان خدوم خود به انقلاب تقدیم کرده است بنا به آماری که حصارکی از میزان شهدا و جانبازان این صنعت عنوان میکند «900 نفر از مردان صنعت گاز در جریان جنگ به درجه رفیع شهادت رسیدهاند که یکسوم این شهدا در پالایشگاه بیدبلند مشغول به فعالیت بودهاند. هزارو 628 نفر جانباز شدهاند که درحالحاضر 272 نفر از این جانبازها هنوز به عنوان جانباز ازکارافتاده در منزل به صنعت گاز خدمت میکنند. همچنین در طول هشت سال جنگ 124 نفر از نیروهای گاز در مراحل مختلف جنگ به اسارت درآمدند و با نام آزاده گاز شناخته میشوند».
مدیر امور ایثارگران شرکت ملی گاز میافزاید: «بهطورکلی صنعت گاز 1949 رزمنده در دفاع مقدس داشته است و هماکنون در امور ایثارگران این شرکت 1854 نفر منسوب به شهدای این صنعت تحت پوشش امور ایثارگران هستند و ما وظیفه خدمت به آنها را داریم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.