|

نگاه شرطی شده ایرانیان و وابستگی به رویه‌های پیشین

تولد و بلوغ صنعت گاز

میکائیل عظیمی.پژوهشگر اقتصادی

مرور اسناد و منابع مرتبط با بحث انرژی و یادآوری سخنرانی‌ها و بیانیه‌ها، حکایت از آن دارد که «گاز» در کنار نفت مطرح شده است و بسیاری نمی‌دانند آنچه مراد می‌کنند، نه‌فقط گاز که «گاز طبیعی» است؛ چراکه دست‌کم ماده‌‌ای دیگر با خواصی کم‌وبیش نزدیک وجود دارد که آن را گاز مایع می‌نامند. اولی همان متان است و دومی ترکیب بوتان و پروپان. اینها به کنار، ماده‌ای دیگر است که در گازِ همراهِ نفت‌ خام بالا می‌آید و به آن مایعات گازی می‌گویند؛ اما لفظ گاز در میعانات ‌گازی نیز مشاهده می‌شود که در میادین گازی یافت می‌شود و درواقع گازی است که در روی زمین به مایع بدل می‌شود. خلاصه آنکه منشأ تولید مایعات گازی از گازهای همراه است و منشأ تولید میعانات گازی از میادین گازی. باوجود‌این، هرچه هست، درک نادرست و نگاهی یکپارچه و قطارکردن موادی با خواص و کیفیت‌هایی متفاوت، و البته مصارف و بازارهای خاص خود، از دشواری‌هایی است که کمتر به آن توجه شده.
در این سیاهه تلاش شده است با مرور بعضی منابع تاریخی منتخب، رویکرد و جهت‌گیری ایرانیان برای بهره‌برداری از «گاز طبیعی» را مرور کرده و در پایان به نکته‌ای کانونی در این رویارویی و تجربه تاریخی، اشاره شود.
نگاهی شرطی‌شده؛ میراثی غیربومی
وقتی ایرانیان عهد رضاخانی، زور قزاق چکمه‌پوش و ضرب «تعلیمی» او را حس کردند و در طنزی آموزنده، روزگار و «عهد احمدشاهی» را با حسرت مرور می‌کردند، حلقه‌ای از نام‌آوران و صاحب‌منصبان در تلاش برای هموارکردن مسیر برای مدرن‌شدن ایران بودند. آن روزها، بوی گاز و طعم نفت، بر ذائقه‌ها ننشسته بود و هنوز چهره اقتصاد ایران به سیاهی این شیره زمین، آغشته نشده بود. نزدیک سه دهه از کشف نفت و فوران آن در «دره‌خرسان» مسجدسلیمان (همان‌جایی‌که هنوز هم چاه شماره یک نامیده می‌شود و «بویلر» آن به‌سان اثری تاریخی نگهداری می‌شود) می‌گذشت؛ اما نفت ابتدا در قوطی‌های حلبی و با قاطر به آبادان می‌رفت و چند صباحی بعد با خط لوله، تا از آنجا بار شده و راهی بلاد مترقیه و صاحب صنعت می‌شد؛ اما نصیب ایران، بهره مالکانه بود: سهم 16 درصدی از درآمدها، طبق قرارداد معروف به دارسی. دراین‌میان، گاز که مانند لاله و لادن، دوقلوی چسبیده به نفت است و زور نامرئی آن است که مایع سیاه‌رنگ نفت را از اعماق زمین به بالا فواره می‌کند، سوزانده می‌شد. برای انگلیسی‌های صاحب‌امتیاز، صرفه نداشت تا فکری به حال این گاز و گازهای دیگر کنند؛ بازار و قیمت و فناوری در آن روزگار برای انگلیسی‌ها، سوزاندن و «فلر»کردن را حکم می‌کرد. چنین سنگ‌بنایی کافی بود تا ایرانیانی که سال‌ها بعد، آرام‌آرام و نرم‌نرمک خود را با فن و فناوری و صنعت نفت آشنا کردند، گازی در «گاز» نبینند و چشم‌های شرطی‌شده آنها نیز با سوزاندن گاز اُخت گرفته باشد؛ حتی وقتی در بزنگاه ملی‌شدن صنعت نفت به رهبری، دکتر محمد مصدق، رخ در رخ انگلیسی‌های متفرعن دوختند و پس از کودتای شوم 28 مرداد حضور مهندسان و تکنیسین‌های خود را به طرف کنسرسیوم تحمیل کردند، باز این نگاه شرطی‌شده غلبه داشت.
رویکرد ایرانیان به گاز در چشم مشاوری خارجی
این فقره، غریب و بعید نبود، اگر سری به عقب برگردانده می‌شد و از پسِ شانه، روزها و دهه‌های پیش از آن تاریخ مرور می‌شد؛ چراکه بالدوین (سرپرست گروه اول مشاوران هاروارد، همان که که در 1338 به ایران آمد و کتابش درباره تجربه برنامه‌ریزی در ایران را در 1346 در آمریکا به چاپ رساند) در بخشی از کتابش نوشته است: «ایران دارای معادن بسیاری است که برخی از آنها در حال استخراج و بهره‌برداری هستند. ... نفت زیادی در این کشور وجود ندارد؛ اما ایران مقدار زیادی گاز دارد؛ به‌طوری‌که تا دهه‌های آینده هیچ‌کس نگرانیِ جدی‌ای از تمام‌شدن گاز ندارد. نفت به‌تنهایی، به اندازه صادرات پاکستانِ 100 میلیون نفری، برای ایران 22 تا 23 میلیونی، ارز خارجی فراهم می‌کند». وی که ناظری خارجی است و مشاور سازمان برنامه وقت، وقتی درصدد شناخت برخورد ایرانیان با گاز برمی‌آید، به پروژه ذوب‌آهن از سوی روس‌ها و تحویل گاز در قبال آن به‌وسیله ایرانیان برمی‌خورد. جالب آنکه پیش از روس‌ها، ایران با آلمان وارد مذاکره شده بود تا این کارخانه را احداث کنند؛ اما نشد. بالدوین می‌نویسد: «تصور واقعیِ طرف آلمانیِ علاقه‌مند و کاملا آگاه درباره پروژه‌ای که پیشنهاد داده بودند، چه بود؟ انگیزه آنها به‌خوبی توسط یکی از نمایندگان فروش‌شان در منطقه و در بیانی خصوصی این‌گونه خلاصه شده بود که «ما تردیدهای خود را در قبال این پروژه داریم، اما دیر یا زود یکی به ایران کارخانه فولاد خواهد فروخت. ما دوست داریم آن فروشنده ما باشیم»؛ اما چنین نشد. در پاییز 1965 (1345) دولت‌های ایران و روسیه خبر از قراردادی دادند که در آن روسیه مبلغ 300 میلیون دلار به ایران قرض می‌داد تا در ساخت کارخانه آهن و فولاد با ظرفیت 500 هزار تن با تجهیزات روسی کمک کند، به علاوه ماشین‌آلات سنگین مجتمعی در کنار آن. این مجتمع بر ذخایر سنگ معدن بافق تکیه داشت و در شمال‌شرقی اصفهان بود. ایران نیز وام دریافتی را با تحویل گاز طبیعی به روسیه بازپرداخت می‌کرد. این امر مستلزم احداث 800 مایل خط لوله 40 اینچی از جنوب ایران به مرز آستارا بود و برآورد می‌شد 450 تا 500 میلیون دلار هزینه داشته باشد. تقریبا هیچ‌گونه جزئیاتی به طور عمومی عرضه نشد تا امکان قضاوت دراین‌باره وجود داشته باشد که مجموعه پروژه‌های اصلی از روایی و درستی برخوردارند یا نه». و این آغاز استفاده جدی از گاز طبیعی در ایران محسوب می‌شود.
شرکت ملی گاز ایران متولد می‌شود
اگر قرارداد دارسی در 1287 به امضای طرفین می‌رسید و از‌آن‌پس گوشه جنوب‌غربی ایران با چاه و استخراج و خط لوله و بعدها، پالایشگاه آشنا می‌شود و اگر در نتیجه جنبش درواقع ملی‌شدن صنعت نفت، تابلوی «شرکت نفت ایران و انگلیس» پایین آمده و «شرکت ملی نفت ایران» جایگزین می‌شود، اما هنوز باید بیش از یک دهه می‌گذشت تا این کشور صاحب «شرکت ملی گاز ایران» می‌شد. محسن شیرازی که بنیان‌گذار و طراح اصلی در تأسیس این شرکت بوده در خاطرات خود با احساسی آموزنده و شناختی پندآموز به خاطر می‌آورد که در قرارداد کنسرسیوم، مایعات گازی به عنوان نفت‌ خام تلقی شده بود و در کنسرسیوم نیز حدود دو بیلیون فوت ‌مکعب گاز سوزانده می‌شد؛ در‌حالی‌که تقریبا هم‌قیمت نفت ‌خام بود... اما چون از نظر حقوقی در اختیار کنسرسیوم بود، ایران نمی‌توانست معترض شود. کنسرسیوم نیز آن را صادر نمی‌کرد و می‌سوزاند. اگر هم ایران می‌خواست باید به قیمت نفت خام می‌خرید. «این خیلی به من سخت بود. اصلا نمی‌توانستم قبول بکنم چرا یک چنین چیزی باید باشد». در چنین شرایطی شرکت فیلیپس پیشنهاد کرد تا گازهایی را که سوزانده می‌شد، تحویل گرفته و صادر کند. این پیشنهاد سبب می‌شود تا توجه محسن شیرازی به گاز و ارزش اقتصادی آن جلب شود؛ جلب‌توجهی که پس از رایزنی با مقامات، او را راهی ینگه دنیا می‌کند. شرکت ملی نفت به او مأموریت می‌دهد تا به آمریکا سفر کرده و با صنعت گاز در آنجا آشنا شود. در این مقطع از زمان نه خبر از کارخانه اصفهان است و نه خبر از خط لوله انتقال گاز به روسیه. تنها عملیات گازی که در ایران وجود داشت، «خطی کوچک برای انتقال گاز از گچساران به شیراز برای کارخانه کود شیمیایی بود که زیر نظر شرکت ملی پخش اداره می‌شد».
شیرازی در سال 1965 گزارش خود را تنظیم کرده و تحویل مقامات می‌دهد؛ اما تاریخ و چرخ گردون بازی‌ها دارد. شیرازی در میان خاطرات خود به نکته‌ای اشاره می‌کند که از یک‌سو جالب توجه است و از دیگر سو آموزنده: «در آن تاریخ در آمریکا اگر کسی چاهی می‌زد به منظور یافتن نفت و به گاز بر‌خورد می‌کرد، به چاه می‌گفتند nuisance یعنی مزاحم؛ اما ظرف 30 سال توانست بزرگ‌ترین صنعت گاز دنیا را شکل دهد». وقتی به این مهم اشاره می‌کند، تذکر می‌دهد این دستاورد مرهون «ساختار سازمانی درست» بوده است و این شناخت و چنین درکی موجب می‌شود تا بر لزوم تأسیس و طراحی سازمانی مشخص برای اداره گاز در ایران تأکید کند.
ازقضا وقتی وی در واشنگتن بوده، با مدیرعامل وقت شرکت ملی نفت ایران، دکتر اقبال ملاقات می‌کند و دکتر اقبال از وی گزارشی طلب می‌کند. اگرچه ملاقات پس از غروب بوده و وعده دیدار بعدی فردا صبح، شیرازی به ضرب‌وزور قهوه بر خستگی و خواب‌ غلبه کرده و گزارشی تنظیم می‌کند: «من ساعت هشت صبح رفتم نزد دکتر اقبال. حالا خواب‌آلود هم بودم... . وقتی ایشان گزارش را خواند دست به پشت من زد و خیلی برای من مشهود بود که از این پیشنهاد خوشش آمده». لُب حرف و جان پیشنهاد شیرازی در آن گزارش، تشکیل شرکت تابعه به نام شرکت ملی گاز بود تا توسعه صنعت گاز به آن واگذار شود.
وقتی شیرازی به ایران بازمی‌گردد، سخن از راه‌اندازی است و تدوین اساسنامه: «تقریبا به طور ذهنی یک اساسنامه‌ای برای شرکت ملی گاز نوشته بودم. اولین پیش‌نویس اساسنامه را نوشتم ... شاید حدود دو هفته طول نکشید که ما این اساسنامه را تهیه کردیم ... شاید یک هفته بعدش گفتند که هیأت‌مدیره شرکت ملی نفت تأسیس شرکت ملی گاز را تصویب کرد. در ابتدا شرکت ملی گاز به عنوان یک شرکت تابعه شرکت ملی نفت بود؛ اما بعد در اسفند 1344 شرکت ملی گاز تشکیل شد».1 نکته جالب آنکه شیرازی در نخستین هیأت‌مدیره نبود!
دستور از بالا، تداوم نگاه شرطی
یکی از اسنادی که کمتر به آن توجه شده «صورت‌جلسات شورای اقتصاد 1352 تا 1365 درباره نفت، گاز و پتروشیمی- معاونت امور اقتصادی - دبیرخانه شورای اقتصادی- وزارت برنامه‌وبودجه» است. در این سند، متن مذاکرات شورای اقتصاد (یکی از مهم‌تریم و چه‌بسا عالی‌ترین مرجع تصمیم‌‌گیری اقتصادی در کشور) درباره نفت، گاز و پتروشیمی آمده است. با مرور این منبع می‌توان به مباحث و مذاکراتی دست یافت که با وجود توان تعیین‌کنندگی بسیار بالا، معمولا در مصوبات و گزارش‌ها منعکس نمی‌شوند. اهمیت دیگر این سند در بازه زمانی است که سال‌های 52 تا 65 را پوشش داده و امکان مقایسه‌ای تطبیقی را فراهم می‌کند.
در این چارچوب و برای یافتن رویکرد و نوع نگاه متولیان امر به گاز، به مواردی چند و منتخب از این مجموعه اشاره می‌شود. پرواضح است که این مجال فرصت مرور یکان‌یکان موارد آمده در این مجموعه و تحلیل آنها نیست. بنابراین تنها به برخی از موارد برجسته آن اشاره می‌شود.
• جلسه 11/2/1352: وزیر مشاور و نایب‌رئیس نخست‌وزیر در امور عمرانی و اقتصادی به اطلاع رساندند: گاز کم‌کم دارد جانشین سوخت‌های مختلف می‌شود، چه برای صنعت و چه به جای نفت کوره و چه در مصارف شهری.
شاه گفت: ... شما هم مثل سایر نقاط دنیا باید کم‌کم عادت کنید که قیمت نفت و گاز را مرتبا به‌تدریج بالا ببرید؛ یعنی قیمت نفت و گاز باید متدرجا به اندازه‌ای بالا برود که وقتی پنج، شش سال دیگر رآکتور اتمی خریدیم از یک طرف قیمت‌های نفت و گاز بالا خواهد رفت.
• جلسه 20/3/1353: شاه گفت: دو مژده بزرگ برای شما داریم: یکی آنکه در کشفیات جدید معلوم شده 24 میلیارد بشکه به ذخایر نفت ایران اضافه شده است. دیگر آنکه گاز کنگان حدود 160 تریلیون در خشکی و حدود 90 تریلیون در دریا برآورد شده است؛ یعنی اگر لوله گازی به ظرفیت 50 میلیارد متر مکعب در سال به اروپا بکشیم عمر آن بیش از صد سال خواهد بود.
• جلسه 25/3/1354 (جلسه مقدماتی، یعنی بدون حضور شاه): پیرو گزارشی که به اطلاع شاه رسید، اجازه دادند شرکت ملی گاز ایران کار خود را در مورد گازرسانی در تهران دنبال کند؛ ولی پس‌ازآن در 7/3/1354 سفیر ایران در مسکو نظرات آقای اورچف، وزیر گاز شوروی را به وزارت امور خارجه گزارش کرد که خلاصه آن به شرح زیر است: اولا در آشپزخانه‌ آپارتمان‌های جدید مسکو، اجاق‌های برقی نصب و این روش به‌تدریج در تمام شهر معمول می‌شود؛ ثانیا استفاده از گاز در تهران موجب آلودگی هوای شهر خواهد شد. به علاوه در مرکز شهر که معابر و خیابان‌ها تنگ است، لوله‌کشی گاز کار مشکلی است و ممکن است خطر انفجار یا آتش‌سوزی نیز دربر داشته باشد. این گزارش به اطلاع شاه رسید و دستور دادند که به نخست‌وزیر و دستگاه‌های مربوط ابلاغ شود تا اینجا که لوله‌کشی کرده‌اند (تهران و شهرهای دیگر) بس است و دیگر نکنند.
(در همان جلسه) سپس آقای مصدقی اضافه کردند اگر گاز جایگزین فراورده‌های میان‌تقطیر نشود پیش‌بینی می‌شود در زمستان سال‌های 77-1976 با کمبود 40 هزار بشکه گازوئیل و 70 هزار بشکه نفت ‌سفید در روز روبه‌رو خواهیم بود. به علاوه صرف‌نظر از آلودگی هوا که بر اثر مصرف فراورده‌های میان‌تقطیر نفت حاصل می‌شود، توزیع این فراورده‌ها با توجه به شبکه حمل‌ونقل شهری و ترافیک و تعداد کامیون‌ها و کمبودی که دراین‌زمینه وجود دارد، خود مشکلی دیگر را پدید می‌آورد. در مورد استفاده از نیروی برق به جای گاز نیز باید توجه شود که اولا آیا تولید این مقدار برق مقدور هست یا نه؟ ثانیا آن مستلزم تغییر شبکه برق (تغییر 45 آمپر) تعویض کنتور منازل و سیم‌کشی است؛ ثالثا حتی با قیمت تمام‌شده برای هر کیلووات ساعت قابل مقایسه با قیمت گاز نیست.
... پس از بحث‌های دیگری که دراین‌‌زمینه انجام شد، نخست‌وزیر اظهار داشتند با توجه به جوانب امر و اطلاعات و آمارها که در اینجا عرضه شد، باید در جلسه فردا موضوع به اطلاع شاه برسد تا تصمیم مقتضی در این مورد اتخاذ شود.
تصمیمی که ایرانیان برای لوله‌کشی گاز در تهران و مشهد داشته‌اند و مقداری هم پیش رفته‌ بودند، با اظهارنظر و داوری وزیر گاز شوروی متوقف می‌شود؛ البته توجه به تجارب دیگران مهم است؛ اما تعیین‌تکلیف از سوی رقیب گازی کشور و وزیری که در عوض کارخانه ذوب، گاز ایران را تحویل می‌گیرد، جای تأمل دارد که از قدیم گفته‌اند گربه محض رضای خدا موش نمی‌گیرد!
نگاه ساده‌انگارانه و تقلیل مباحث به ضرب‌و‌تقسیم‌های ساده و غفلت از پیچیدگی‌های نهادی و چارچوب‌های اقتصاد سیاسی، اگر هزار آفت داشته باشد، یکی از آنها «بلندپروازی در سیاست‌گذاری» است. این فقره در این جلسات بیداد می‌کند، به‌ویژه وقتی پای شخص شاه در میان باشد. دست‌کم در یک مورد با تقسیم سرانگشتی ادعا می‌کند «اگر لوله گازی به ظرفیت 50 میلیارد متر مکعب در سال به اروپا بکشیم عمر آن بیش از صد سال خواهد بود». و هنوز در 1394، گاز ایران به اروپا نرسیده اما روسیه (همانی که به توصیه وزیرش لوله‌کشی‌ها را متوقف کردند)، مهم‌ترین تأمین‌کننده گاز اروپاست! شاید شهامتی افزون‌تر لازم بوده و هست تا به سیاست‌گذاران متوهم، برخی تمثیل‌ها یادآوری شود!
تداوم و تکرار نگاه شرطی‌شده
پس از پیروزی مردمی‌ترین انقلاب قرن گذشته میلادی در بهمن 1357 و سقوط رژیم و پایان سلطنت پهلوی، نظام برآمده از انقلاب درصدد تنظیم و اداره امور بر اساس برنامه برآمد. برخلاف تصور و اشتباهی رایج که از فرط تکرار به اصلی تردیدنکردنی بدل شده، تلاش برای تنظیم و اجرای برنامه از همان فروردین 1358 آغاز شد.
در آن زمان دولت موقت، سازوکار تنظیم برنامه‌ را دنبال کرده و تقریبا یک سال بعد (اردیبهشت 1359) به تنظیم «سیاست‌های توسعه و تکامل جمهوری اسلامی ایران» نائل می‌شود. پس‌ازآن نیز در شرایط جنگ و مشقت‌های بی‌شمار آن، دولت وقت دو بار خیز تنظیم برنامه برداشت و هر بار به علتی برون‌زا، متوقف ماند. به‌هرحال، تقدیر آن بود که نخستین برنامه پس ‌از انقلاب پس از جنگ به اجرا درآید.
مهم‌ترین سیاست‌های مدنظر برنامه اول درباره گاز، رعایت اولویت در تأمین گاز پروژه‌های تزریق گاز و اجازه وام‌گرفتن برای بهره‌برداری از میادین ‌گازی پارس و پارس‌جنوبی (تبصره 29) بود. برنامه دوم نیز گاز را در اندازه بحث قیمت‌گذاری و تعرفه آن، احداث پالایشگاه و گازرسانی روستاهای تا شعاع پنج کیلومتری خط انتقال دیده بود. سیاست‌های گازی برنامه سوم را نیز می‌توان در دو کلیدواژه محوری خلاصه کرد: قیمت‌گذاری و طرح‌های عمرانی. برنامه چهارم نیز انبانی از همه آرزوهای ناکام و خواسته‌های بی‌پاسخ ایران در حوزه گاز بود؛ برنامه‌ای سرشار از خواستن همه چیزهای خوب! برنامه‌ای که حکم کرده بود تا میدان‌ها، به‌ویژه میادین مشترک، توسعه یابند و دستور داده بود گاز جمع‌آوری ‌شده و به چاه‌ها تزریق شود و توسعه «سی‌ان‌‌جی» را توصیه کرده بود. در برنامه پنجم نیز در ادامه، همان مسیر سنتی گاز در کنار نفت و هم‌سنگ با آن دیده شده بود.
خلاصه و جان کلام اینکه در پنج برنامه گذشته که ربع قرن را پوشش داده‌اند، آنچه گم است، راهبرد و بحث سبد انرژی و سهم و استراتژی ما برای هریک از حامل‌های انرژی است.
وقتی به برنامه‌ها و نظام برنامه‌ریزی اشاره می‌شود، نمی‌توان سیاست‌های کلی را فراموش کرد. از برنامه سوم به بعد است که نظام برنامه‌ریزی کشور، دست‌کم در بادی امر، برنامه‌ها را در ادامه و در چارچوب سیاست‌های کلی ابلاغ‌شده تنظیم می‌کند. مرور سیاست‌های کلی در برنامه‌های سوم، چهارم، پنجم و حتی ششم! نیز ادعای بالا را تأیید می‌کند؛ فقدان استراتژی و غفلت از مفهوم سبد انرژی کشور:
• سياست‌هاي كلي برنامه سوم درباره نفت و گاز: اتخاذ تدبير و راهكارهاي مناسب براي گسترش اكتشاف نفت و گاز و شناخت كامل منابع كشور، افزايش ظرفيت توليد گاز، گسترش تحقيقات بنيادي و توسعه‌اي و تربيت نيروي انساني، جايگزيني صادرات فراورده‌هاي نفت و گاز و پتروشيمي به جاي صدور نفت خام و گاز طبيعي، ...
• سیاست‌های کلی برنامه چهارم- امور اقتصادی: حرکت در جهت تبديل درآمد نفت و گاز به دارايي‌هاى مولد (بند 42)، هم‌افزايى و گسترش فعاليت‌هاى اقتصادى در زمينه‌هايی که داراى مزيت نسبى هستند (بند 44)، ...
• سیاست‌های کلی برنامه پنجم - امور اقتصادی: تغيير نگاه به نفت و گاز و درآمدهاى حاصل از آن (بند 22)، واريز سالانه حداقل 20 درصد از منابع حاصل از صادرات نفت و گاز و فرآورده‏هاى نفتى به صندوق توسعه ملی (بند 22)، سرمایه‌گذاری در استحصال و استخراج گاز و نفت و معادن مشترك (بند 27)، ...
• سیاست‌های کلی برنامه ششم - امور اقتصادی: تغییر نگاه به نفت و گاز و درآمدهای حاصل از آن (بند 10)، تکمیل زنجیره ارزش صنعت نفت و گاز (بند 11)، حمایت از تأسیس شرکت‌های غیردولتی برای سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های اکتشاف (نه مالکیت)، بهره‌برداری و توسعه میادین نفت و گاز کشور (بند 12)، واگذاری طرح‌های جمع‌آوری، مهار، کنترل و بهره‌برداری از گازهای همراه تولید در کلیه میادین نفت و تأسیسات صنعت نفت به مردم (بند 15)، دانش‌بنیان‌کردن صنایع بالادستی و پایین‌دستی نفت و گاز (بند 17)، ...
مؤخره: اندر منقبت استراتژی
گردهم‌آمدن انسان‌ها و شکل‌گیری جامعه انسانی، مسائل عجیب‌وغریبی در پی دارد. یکی از این شگفتی‌ها همانی است که در ادبیات نهادگرایی جدید با عنوان «وابستگی به مسیر طی‌شده» مطرح می‌شود. وقتی پیشینیان در مسیری زندگی می‌کنند و تصمیم‌ها بر قواعدی گرفته می‌شوند و امور بر روالی تنظیم می‌شوند، جامعه به آن خو می‌کند و نسبت به آن چسبندگی می‌یابد و به‌سان موجودات شرطی‌شده، آن رفتار، رویه و روال را تکرار می‌کند. وقتی سنگ‌بنای صنعت نفت در ایران با قرارداد دارسی بنا شد، نیاز انگلستان به فراورده سبب شد تا پالایشگاه آبادان که تا مدت‌ها یکی از بزرگ‌ترین‌ها بود و امروز به‌واقع خود اثری تاریخی در صنعت به شمار می‌رود (نزدیک یک قرن سابقه)، در بندر و دور از محل مصرف در داخل ایران احداث شود. جالب آنکه فاصله مسجدسلیمان تا آبادان تقریبا با فاصله آن تا اصفهان برابری می‌کند؛ اما خط لوله، نفت چاه شماره یک را به بندر برد و نه اصفهان! همین روال تصمیم‌گیری بر سرنوشت گاز حاکم بوده است. انگلیسی‌ها به گاز نیاز نداشتند و آن را فلر می‌کردند. بیش از نیم قرن بعد بود که ایرانیان به اهمیت اقتصادی آن توجه عملی نشان دادند؛ اما این توجه باعث نشد تا گاز از زیر سایه نفت خارج شود. امروز به استناد مفاد برنامه‌ها و صورت‌جلسه‌ها، گاز نه حاملی دارای ویژگی‌ها و ظرفیت‌های خاص که همراه و در ردیف نفت بحث می‌شود. آنچه این رویکرد را تقویت کرده و در را بر این پاشنه می‌چرخاند، نگاه شرطی‌شده ایرانیان و وابستگی به رویه‌های پیشین است؛ اما حال در بهمن‌ماه 1394 می‌توان نشان داد اگر اوضاع بازارهای جهانی نفت بر همین منوال تداوم یابد، درآمدهای نفتی به زحمت کفاف یارانه‌های نقدی را می‌دهند؛ بنابراین باید همگان و به‌ویژه متولیان امر را به بازنگری در رویه‌ها فراخواند و ایشان را به شستن چشم‌ها دعوت کرد. باشد که از این تلاش، گاز در کنار دیگر حامل‌های انرژی و در چارچوب مفهوم «سبد انرژی کشور» و «استراتژی کلی و استراتژی متناسب با هریک از حامل‌ها» مطرح شود. در مرور تجارب تاریخی، فقدان و غفلت استراتژی به‌طورکلی و به تفکیک حامل‌ها، یکی از مکررات تاریخی در اقتصاد ایران است و این غفلت سبب شده گاز اگرچه گاز است اما «گاز» نداشته باشد!
پی‌نوشت
1. صنعت گاز ایران از آغاز تا آستانه انقلاب، مصاحبه با محسن شیرازی، ویراستار غلامرضا افخمی، بنیاد مطالعات ایران.

مرور اسناد و منابع مرتبط با بحث انرژی و یادآوری سخنرانی‌ها و بیانیه‌ها، حکایت از آن دارد که «گاز» در کنار نفت مطرح شده است و بسیاری نمی‌دانند آنچه مراد می‌کنند، نه‌فقط گاز که «گاز طبیعی» است؛ چراکه دست‌کم ماده‌‌ای دیگر با خواصی کم‌وبیش نزدیک وجود دارد که آن را گاز مایع می‌نامند. اولی همان متان است و دومی ترکیب بوتان و پروپان. اینها به کنار، ماده‌ای دیگر است که در گازِ همراهِ نفت‌ خام بالا می‌آید و به آن مایعات گازی می‌گویند؛ اما لفظ گاز در میعانات ‌گازی نیز مشاهده می‌شود که در میادین گازی یافت می‌شود و درواقع گازی است که در روی زمین به مایع بدل می‌شود. خلاصه آنکه منشأ تولید مایعات گازی از گازهای همراه است و منشأ تولید میعانات گازی از میادین گازی. باوجود‌این، هرچه هست، درک نادرست و نگاهی یکپارچه و قطارکردن موادی با خواص و کیفیت‌هایی متفاوت، و البته مصارف و بازارهای خاص خود، از دشواری‌هایی است که کمتر به آن توجه شده.
در این سیاهه تلاش شده است با مرور بعضی منابع تاریخی منتخب، رویکرد و جهت‌گیری ایرانیان برای بهره‌برداری از «گاز طبیعی» را مرور کرده و در پایان به نکته‌ای کانونی در این رویارویی و تجربه تاریخی، اشاره شود.
نگاهی شرطی‌شده؛ میراثی غیربومی
وقتی ایرانیان عهد رضاخانی، زور قزاق چکمه‌پوش و ضرب «تعلیمی» او را حس کردند و در طنزی آموزنده، روزگار و «عهد احمدشاهی» را با حسرت مرور می‌کردند، حلقه‌ای از نام‌آوران و صاحب‌منصبان در تلاش برای هموارکردن مسیر برای مدرن‌شدن ایران بودند. آن روزها، بوی گاز و طعم نفت، بر ذائقه‌ها ننشسته بود و هنوز چهره اقتصاد ایران به سیاهی این شیره زمین، آغشته نشده بود. نزدیک سه دهه از کشف نفت و فوران آن در «دره‌خرسان» مسجدسلیمان (همان‌جایی‌که هنوز هم چاه شماره یک نامیده می‌شود و «بویلر» آن به‌سان اثری تاریخی نگهداری می‌شود) می‌گذشت؛ اما نفت ابتدا در قوطی‌های حلبی و با قاطر به آبادان می‌رفت و چند صباحی بعد با خط لوله، تا از آنجا بار شده و راهی بلاد مترقیه و صاحب صنعت می‌شد؛ اما نصیب ایران، بهره مالکانه بود: سهم 16 درصدی از درآمدها، طبق قرارداد معروف به دارسی. دراین‌میان، گاز که مانند لاله و لادن، دوقلوی چسبیده به نفت است و زور نامرئی آن است که مایع سیاه‌رنگ نفت را از اعماق زمین به بالا فواره می‌کند، سوزانده می‌شد. برای انگلیسی‌های صاحب‌امتیاز، صرفه نداشت تا فکری به حال این گاز و گازهای دیگر کنند؛ بازار و قیمت و فناوری در آن روزگار برای انگلیسی‌ها، سوزاندن و «فلر»کردن را حکم می‌کرد. چنین سنگ‌بنایی کافی بود تا ایرانیانی که سال‌ها بعد، آرام‌آرام و نرم‌نرمک خود را با فن و فناوری و صنعت نفت آشنا کردند، گازی در «گاز» نبینند و چشم‌های شرطی‌شده آنها نیز با سوزاندن گاز اُخت گرفته باشد؛ حتی وقتی در بزنگاه ملی‌شدن صنعت نفت به رهبری، دکتر محمد مصدق، رخ در رخ انگلیسی‌های متفرعن دوختند و پس از کودتای شوم 28 مرداد حضور مهندسان و تکنیسین‌های خود را به طرف کنسرسیوم تحمیل کردند، باز این نگاه شرطی‌شده غلبه داشت.
رویکرد ایرانیان به گاز در چشم مشاوری خارجی
این فقره، غریب و بعید نبود، اگر سری به عقب برگردانده می‌شد و از پسِ شانه، روزها و دهه‌های پیش از آن تاریخ مرور می‌شد؛ چراکه بالدوین (سرپرست گروه اول مشاوران هاروارد، همان که که در 1338 به ایران آمد و کتابش درباره تجربه برنامه‌ریزی در ایران را در 1346 در آمریکا به چاپ رساند) در بخشی از کتابش نوشته است: «ایران دارای معادن بسیاری است که برخی از آنها در حال استخراج و بهره‌برداری هستند. ... نفت زیادی در این کشور وجود ندارد؛ اما ایران مقدار زیادی گاز دارد؛ به‌طوری‌که تا دهه‌های آینده هیچ‌کس نگرانیِ جدی‌ای از تمام‌شدن گاز ندارد. نفت به‌تنهایی، به اندازه صادرات پاکستانِ 100 میلیون نفری، برای ایران 22 تا 23 میلیونی، ارز خارجی فراهم می‌کند». وی که ناظری خارجی است و مشاور سازمان برنامه وقت، وقتی درصدد شناخت برخورد ایرانیان با گاز برمی‌آید، به پروژه ذوب‌آهن از سوی روس‌ها و تحویل گاز در قبال آن به‌وسیله ایرانیان برمی‌خورد. جالب آنکه پیش از روس‌ها، ایران با آلمان وارد مذاکره شده بود تا این کارخانه را احداث کنند؛ اما نشد. بالدوین می‌نویسد: «تصور واقعیِ طرف آلمانیِ علاقه‌مند و کاملا آگاه درباره پروژه‌ای که پیشنهاد داده بودند، چه بود؟ انگیزه آنها به‌خوبی توسط یکی از نمایندگان فروش‌شان در منطقه و در بیانی خصوصی این‌گونه خلاصه شده بود که «ما تردیدهای خود را در قبال این پروژه داریم، اما دیر یا زود یکی به ایران کارخانه فولاد خواهد فروخت. ما دوست داریم آن فروشنده ما باشیم»؛ اما چنین نشد. در پاییز 1965 (1345) دولت‌های ایران و روسیه خبر از قراردادی دادند که در آن روسیه مبلغ 300 میلیون دلار به ایران قرض می‌داد تا در ساخت کارخانه آهن و فولاد با ظرفیت 500 هزار تن با تجهیزات روسی کمک کند، به علاوه ماشین‌آلات سنگین مجتمعی در کنار آن. این مجتمع بر ذخایر سنگ معدن بافق تکیه داشت و در شمال‌شرقی اصفهان بود. ایران نیز وام دریافتی را با تحویل گاز طبیعی به روسیه بازپرداخت می‌کرد. این امر مستلزم احداث 800 مایل خط لوله 40 اینچی از جنوب ایران به مرز آستارا بود و برآورد می‌شد 450 تا 500 میلیون دلار هزینه داشته باشد. تقریبا هیچ‌گونه جزئیاتی به طور عمومی عرضه نشد تا امکان قضاوت دراین‌باره وجود داشته باشد که مجموعه پروژه‌های اصلی از روایی و درستی برخوردارند یا نه». و این آغاز استفاده جدی از گاز طبیعی در ایران محسوب می‌شود.
شرکت ملی گاز ایران متولد می‌شود
اگر قرارداد دارسی در 1287 به امضای طرفین می‌رسید و از‌آن‌پس گوشه جنوب‌غربی ایران با چاه و استخراج و خط لوله و بعدها، پالایشگاه آشنا می‌شود و اگر در نتیجه جنبش درواقع ملی‌شدن صنعت نفت، تابلوی «شرکت نفت ایران و انگلیس» پایین آمده و «شرکت ملی نفت ایران» جایگزین می‌شود، اما هنوز باید بیش از یک دهه می‌گذشت تا این کشور صاحب «شرکت ملی گاز ایران» می‌شد. محسن شیرازی که بنیان‌گذار و طراح اصلی در تأسیس این شرکت بوده در خاطرات خود با احساسی آموزنده و شناختی پندآموز به خاطر می‌آورد که در قرارداد کنسرسیوم، مایعات گازی به عنوان نفت‌ خام تلقی شده بود و در کنسرسیوم نیز حدود دو بیلیون فوت ‌مکعب گاز سوزانده می‌شد؛ در‌حالی‌که تقریبا هم‌قیمت نفت ‌خام بود... اما چون از نظر حقوقی در اختیار کنسرسیوم بود، ایران نمی‌توانست معترض شود. کنسرسیوم نیز آن را صادر نمی‌کرد و می‌سوزاند. اگر هم ایران می‌خواست باید به قیمت نفت خام می‌خرید. «این خیلی به من سخت بود. اصلا نمی‌توانستم قبول بکنم چرا یک چنین چیزی باید باشد». در چنین شرایطی شرکت فیلیپس پیشنهاد کرد تا گازهایی را که سوزانده می‌شد، تحویل گرفته و صادر کند. این پیشنهاد سبب می‌شود تا توجه محسن شیرازی به گاز و ارزش اقتصادی آن جلب شود؛ جلب‌توجهی که پس از رایزنی با مقامات، او را راهی ینگه دنیا می‌کند. شرکت ملی نفت به او مأموریت می‌دهد تا به آمریکا سفر کرده و با صنعت گاز در آنجا آشنا شود. در این مقطع از زمان نه خبر از کارخانه اصفهان است و نه خبر از خط لوله انتقال گاز به روسیه. تنها عملیات گازی که در ایران وجود داشت، «خطی کوچک برای انتقال گاز از گچساران به شیراز برای کارخانه کود شیمیایی بود که زیر نظر شرکت ملی پخش اداره می‌شد».
شیرازی در سال 1965 گزارش خود را تنظیم کرده و تحویل مقامات می‌دهد؛ اما تاریخ و چرخ گردون بازی‌ها دارد. شیرازی در میان خاطرات خود به نکته‌ای اشاره می‌کند که از یک‌سو جالب توجه است و از دیگر سو آموزنده: «در آن تاریخ در آمریکا اگر کسی چاهی می‌زد به منظور یافتن نفت و به گاز بر‌خورد می‌کرد، به چاه می‌گفتند nuisance یعنی مزاحم؛ اما ظرف 30 سال توانست بزرگ‌ترین صنعت گاز دنیا را شکل دهد». وقتی به این مهم اشاره می‌کند، تذکر می‌دهد این دستاورد مرهون «ساختار سازمانی درست» بوده است و این شناخت و چنین درکی موجب می‌شود تا بر لزوم تأسیس و طراحی سازمانی مشخص برای اداره گاز در ایران تأکید کند.
ازقضا وقتی وی در واشنگتن بوده، با مدیرعامل وقت شرکت ملی نفت ایران، دکتر اقبال ملاقات می‌کند و دکتر اقبال از وی گزارشی طلب می‌کند. اگرچه ملاقات پس از غروب بوده و وعده دیدار بعدی فردا صبح، شیرازی به ضرب‌وزور قهوه بر خستگی و خواب‌ غلبه کرده و گزارشی تنظیم می‌کند: «من ساعت هشت صبح رفتم نزد دکتر اقبال. حالا خواب‌آلود هم بودم... . وقتی ایشان گزارش را خواند دست به پشت من زد و خیلی برای من مشهود بود که از این پیشنهاد خوشش آمده». لُب حرف و جان پیشنهاد شیرازی در آن گزارش، تشکیل شرکت تابعه به نام شرکت ملی گاز بود تا توسعه صنعت گاز به آن واگذار شود.
وقتی شیرازی به ایران بازمی‌گردد، سخن از راه‌اندازی است و تدوین اساسنامه: «تقریبا به طور ذهنی یک اساسنامه‌ای برای شرکت ملی گاز نوشته بودم. اولین پیش‌نویس اساسنامه را نوشتم ... شاید حدود دو هفته طول نکشید که ما این اساسنامه را تهیه کردیم ... شاید یک هفته بعدش گفتند که هیأت‌مدیره شرکت ملی نفت تأسیس شرکت ملی گاز را تصویب کرد. در ابتدا شرکت ملی گاز به عنوان یک شرکت تابعه شرکت ملی نفت بود؛ اما بعد در اسفند 1344 شرکت ملی گاز تشکیل شد».1 نکته جالب آنکه شیرازی در نخستین هیأت‌مدیره نبود!
دستور از بالا، تداوم نگاه شرطی
یکی از اسنادی که کمتر به آن توجه شده «صورت‌جلسات شورای اقتصاد 1352 تا 1365 درباره نفت، گاز و پتروشیمی- معاونت امور اقتصادی - دبیرخانه شورای اقتصادی- وزارت برنامه‌وبودجه» است. در این سند، متن مذاکرات شورای اقتصاد (یکی از مهم‌تریم و چه‌بسا عالی‌ترین مرجع تصمیم‌‌گیری اقتصادی در کشور) درباره نفت، گاز و پتروشیمی آمده است. با مرور این منبع می‌توان به مباحث و مذاکراتی دست یافت که با وجود توان تعیین‌کنندگی بسیار بالا، معمولا در مصوبات و گزارش‌ها منعکس نمی‌شوند. اهمیت دیگر این سند در بازه زمانی است که سال‌های 52 تا 65 را پوشش داده و امکان مقایسه‌ای تطبیقی را فراهم می‌کند.
در این چارچوب و برای یافتن رویکرد و نوع نگاه متولیان امر به گاز، به مواردی چند و منتخب از این مجموعه اشاره می‌شود. پرواضح است که این مجال فرصت مرور یکان‌یکان موارد آمده در این مجموعه و تحلیل آنها نیست. بنابراین تنها به برخی از موارد برجسته آن اشاره می‌شود.
• جلسه 11/2/1352: وزیر مشاور و نایب‌رئیس نخست‌وزیر در امور عمرانی و اقتصادی به اطلاع رساندند: گاز کم‌کم دارد جانشین سوخت‌های مختلف می‌شود، چه برای صنعت و چه به جای نفت کوره و چه در مصارف شهری.
شاه گفت: ... شما هم مثل سایر نقاط دنیا باید کم‌کم عادت کنید که قیمت نفت و گاز را مرتبا به‌تدریج بالا ببرید؛ یعنی قیمت نفت و گاز باید متدرجا به اندازه‌ای بالا برود که وقتی پنج، شش سال دیگر رآکتور اتمی خریدیم از یک طرف قیمت‌های نفت و گاز بالا خواهد رفت.
• جلسه 20/3/1353: شاه گفت: دو مژده بزرگ برای شما داریم: یکی آنکه در کشفیات جدید معلوم شده 24 میلیارد بشکه به ذخایر نفت ایران اضافه شده است. دیگر آنکه گاز کنگان حدود 160 تریلیون در خشکی و حدود 90 تریلیون در دریا برآورد شده است؛ یعنی اگر لوله گازی به ظرفیت 50 میلیارد متر مکعب در سال به اروپا بکشیم عمر آن بیش از صد سال خواهد بود.
• جلسه 25/3/1354 (جلسه مقدماتی، یعنی بدون حضور شاه): پیرو گزارشی که به اطلاع شاه رسید، اجازه دادند شرکت ملی گاز ایران کار خود را در مورد گازرسانی در تهران دنبال کند؛ ولی پس‌ازآن در 7/3/1354 سفیر ایران در مسکو نظرات آقای اورچف، وزیر گاز شوروی را به وزارت امور خارجه گزارش کرد که خلاصه آن به شرح زیر است: اولا در آشپزخانه‌ آپارتمان‌های جدید مسکو، اجاق‌های برقی نصب و این روش به‌تدریج در تمام شهر معمول می‌شود؛ ثانیا استفاده از گاز در تهران موجب آلودگی هوای شهر خواهد شد. به علاوه در مرکز شهر که معابر و خیابان‌ها تنگ است، لوله‌کشی گاز کار مشکلی است و ممکن است خطر انفجار یا آتش‌سوزی نیز دربر داشته باشد. این گزارش به اطلاع شاه رسید و دستور دادند که به نخست‌وزیر و دستگاه‌های مربوط ابلاغ شود تا اینجا که لوله‌کشی کرده‌اند (تهران و شهرهای دیگر) بس است و دیگر نکنند.
(در همان جلسه) سپس آقای مصدقی اضافه کردند اگر گاز جایگزین فراورده‌های میان‌تقطیر نشود پیش‌بینی می‌شود در زمستان سال‌های 77-1976 با کمبود 40 هزار بشکه گازوئیل و 70 هزار بشکه نفت ‌سفید در روز روبه‌رو خواهیم بود. به علاوه صرف‌نظر از آلودگی هوا که بر اثر مصرف فراورده‌های میان‌تقطیر نفت حاصل می‌شود، توزیع این فراورده‌ها با توجه به شبکه حمل‌ونقل شهری و ترافیک و تعداد کامیون‌ها و کمبودی که دراین‌زمینه وجود دارد، خود مشکلی دیگر را پدید می‌آورد. در مورد استفاده از نیروی برق به جای گاز نیز باید توجه شود که اولا آیا تولید این مقدار برق مقدور هست یا نه؟ ثانیا آن مستلزم تغییر شبکه برق (تغییر 45 آمپر) تعویض کنتور منازل و سیم‌کشی است؛ ثالثا حتی با قیمت تمام‌شده برای هر کیلووات ساعت قابل مقایسه با قیمت گاز نیست.
... پس از بحث‌های دیگری که دراین‌‌زمینه انجام شد، نخست‌وزیر اظهار داشتند با توجه به جوانب امر و اطلاعات و آمارها که در اینجا عرضه شد، باید در جلسه فردا موضوع به اطلاع شاه برسد تا تصمیم مقتضی در این مورد اتخاذ شود.
تصمیمی که ایرانیان برای لوله‌کشی گاز در تهران و مشهد داشته‌اند و مقداری هم پیش رفته‌ بودند، با اظهارنظر و داوری وزیر گاز شوروی متوقف می‌شود؛ البته توجه به تجارب دیگران مهم است؛ اما تعیین‌تکلیف از سوی رقیب گازی کشور و وزیری که در عوض کارخانه ذوب، گاز ایران را تحویل می‌گیرد، جای تأمل دارد که از قدیم گفته‌اند گربه محض رضای خدا موش نمی‌گیرد!
نگاه ساده‌انگارانه و تقلیل مباحث به ضرب‌و‌تقسیم‌های ساده و غفلت از پیچیدگی‌های نهادی و چارچوب‌های اقتصاد سیاسی، اگر هزار آفت داشته باشد، یکی از آنها «بلندپروازی در سیاست‌گذاری» است. این فقره در این جلسات بیداد می‌کند، به‌ویژه وقتی پای شخص شاه در میان باشد. دست‌کم در یک مورد با تقسیم سرانگشتی ادعا می‌کند «اگر لوله گازی به ظرفیت 50 میلیارد متر مکعب در سال به اروپا بکشیم عمر آن بیش از صد سال خواهد بود». و هنوز در 1394، گاز ایران به اروپا نرسیده اما روسیه (همانی که به توصیه وزیرش لوله‌کشی‌ها را متوقف کردند)، مهم‌ترین تأمین‌کننده گاز اروپاست! شاید شهامتی افزون‌تر لازم بوده و هست تا به سیاست‌گذاران متوهم، برخی تمثیل‌ها یادآوری شود!
تداوم و تکرار نگاه شرطی‌شده
پس از پیروزی مردمی‌ترین انقلاب قرن گذشته میلادی در بهمن 1357 و سقوط رژیم و پایان سلطنت پهلوی، نظام برآمده از انقلاب درصدد تنظیم و اداره امور بر اساس برنامه برآمد. برخلاف تصور و اشتباهی رایج که از فرط تکرار به اصلی تردیدنکردنی بدل شده، تلاش برای تنظیم و اجرای برنامه از همان فروردین 1358 آغاز شد.
در آن زمان دولت موقت، سازوکار تنظیم برنامه‌ را دنبال کرده و تقریبا یک سال بعد (اردیبهشت 1359) به تنظیم «سیاست‌های توسعه و تکامل جمهوری اسلامی ایران» نائل می‌شود. پس‌ازآن نیز در شرایط جنگ و مشقت‌های بی‌شمار آن، دولت وقت دو بار خیز تنظیم برنامه برداشت و هر بار به علتی برون‌زا، متوقف ماند. به‌هرحال، تقدیر آن بود که نخستین برنامه پس ‌از انقلاب پس از جنگ به اجرا درآید.
مهم‌ترین سیاست‌های مدنظر برنامه اول درباره گاز، رعایت اولویت در تأمین گاز پروژه‌های تزریق گاز و اجازه وام‌گرفتن برای بهره‌برداری از میادین ‌گازی پارس و پارس‌جنوبی (تبصره 29) بود. برنامه دوم نیز گاز را در اندازه بحث قیمت‌گذاری و تعرفه آن، احداث پالایشگاه و گازرسانی روستاهای تا شعاع پنج کیلومتری خط انتقال دیده بود. سیاست‌های گازی برنامه سوم را نیز می‌توان در دو کلیدواژه محوری خلاصه کرد: قیمت‌گذاری و طرح‌های عمرانی. برنامه چهارم نیز انبانی از همه آرزوهای ناکام و خواسته‌های بی‌پاسخ ایران در حوزه گاز بود؛ برنامه‌ای سرشار از خواستن همه چیزهای خوب! برنامه‌ای که حکم کرده بود تا میدان‌ها، به‌ویژه میادین مشترک، توسعه یابند و دستور داده بود گاز جمع‌آوری ‌شده و به چاه‌ها تزریق شود و توسعه «سی‌ان‌‌جی» را توصیه کرده بود. در برنامه پنجم نیز در ادامه، همان مسیر سنتی گاز در کنار نفت و هم‌سنگ با آن دیده شده بود.
خلاصه و جان کلام اینکه در پنج برنامه گذشته که ربع قرن را پوشش داده‌اند، آنچه گم است، راهبرد و بحث سبد انرژی و سهم و استراتژی ما برای هریک از حامل‌های انرژی است.
وقتی به برنامه‌ها و نظام برنامه‌ریزی اشاره می‌شود، نمی‌توان سیاست‌های کلی را فراموش کرد. از برنامه سوم به بعد است که نظام برنامه‌ریزی کشور، دست‌کم در بادی امر، برنامه‌ها را در ادامه و در چارچوب سیاست‌های کلی ابلاغ‌شده تنظیم می‌کند. مرور سیاست‌های کلی در برنامه‌های سوم، چهارم، پنجم و حتی ششم! نیز ادعای بالا را تأیید می‌کند؛ فقدان استراتژی و غفلت از مفهوم سبد انرژی کشور:
• سياست‌هاي كلي برنامه سوم درباره نفت و گاز: اتخاذ تدبير و راهكارهاي مناسب براي گسترش اكتشاف نفت و گاز و شناخت كامل منابع كشور، افزايش ظرفيت توليد گاز، گسترش تحقيقات بنيادي و توسعه‌اي و تربيت نيروي انساني، جايگزيني صادرات فراورده‌هاي نفت و گاز و پتروشيمي به جاي صدور نفت خام و گاز طبيعي، ...
• سیاست‌های کلی برنامه چهارم- امور اقتصادی: حرکت در جهت تبديل درآمد نفت و گاز به دارايي‌هاى مولد (بند 42)، هم‌افزايى و گسترش فعاليت‌هاى اقتصادى در زمينه‌هايی که داراى مزيت نسبى هستند (بند 44)، ...
• سیاست‌های کلی برنامه پنجم - امور اقتصادی: تغيير نگاه به نفت و گاز و درآمدهاى حاصل از آن (بند 22)، واريز سالانه حداقل 20 درصد از منابع حاصل از صادرات نفت و گاز و فرآورده‏هاى نفتى به صندوق توسعه ملی (بند 22)، سرمایه‌گذاری در استحصال و استخراج گاز و نفت و معادن مشترك (بند 27)، ...
• سیاست‌های کلی برنامه ششم - امور اقتصادی: تغییر نگاه به نفت و گاز و درآمدهای حاصل از آن (بند 10)، تکمیل زنجیره ارزش صنعت نفت و گاز (بند 11)، حمایت از تأسیس شرکت‌های غیردولتی برای سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های اکتشاف (نه مالکیت)، بهره‌برداری و توسعه میادین نفت و گاز کشور (بند 12)، واگذاری طرح‌های جمع‌آوری، مهار، کنترل و بهره‌برداری از گازهای همراه تولید در کلیه میادین نفت و تأسیسات صنعت نفت به مردم (بند 15)، دانش‌بنیان‌کردن صنایع بالادستی و پایین‌دستی نفت و گاز (بند 17)، ...
مؤخره: اندر منقبت استراتژی
گردهم‌آمدن انسان‌ها و شکل‌گیری جامعه انسانی، مسائل عجیب‌وغریبی در پی دارد. یکی از این شگفتی‌ها همانی است که در ادبیات نهادگرایی جدید با عنوان «وابستگی به مسیر طی‌شده» مطرح می‌شود. وقتی پیشینیان در مسیری زندگی می‌کنند و تصمیم‌ها بر قواعدی گرفته می‌شوند و امور بر روالی تنظیم می‌شوند، جامعه به آن خو می‌کند و نسبت به آن چسبندگی می‌یابد و به‌سان موجودات شرطی‌شده، آن رفتار، رویه و روال را تکرار می‌کند. وقتی سنگ‌بنای صنعت نفت در ایران با قرارداد دارسی بنا شد، نیاز انگلستان به فراورده سبب شد تا پالایشگاه آبادان که تا مدت‌ها یکی از بزرگ‌ترین‌ها بود و امروز به‌واقع خود اثری تاریخی در صنعت به شمار می‌رود (نزدیک یک قرن سابقه)، در بندر و دور از محل مصرف در داخل ایران احداث شود. جالب آنکه فاصله مسجدسلیمان تا آبادان تقریبا با فاصله آن تا اصفهان برابری می‌کند؛ اما خط لوله، نفت چاه شماره یک را به بندر برد و نه اصفهان! همین روال تصمیم‌گیری بر سرنوشت گاز حاکم بوده است. انگلیسی‌ها به گاز نیاز نداشتند و آن را فلر می‌کردند. بیش از نیم قرن بعد بود که ایرانیان به اهمیت اقتصادی آن توجه عملی نشان دادند؛ اما این توجه باعث نشد تا گاز از زیر سایه نفت خارج شود. امروز به استناد مفاد برنامه‌ها و صورت‌جلسه‌ها، گاز نه حاملی دارای ویژگی‌ها و ظرفیت‌های خاص که همراه و در ردیف نفت بحث می‌شود. آنچه این رویکرد را تقویت کرده و در را بر این پاشنه می‌چرخاند، نگاه شرطی‌شده ایرانیان و وابستگی به رویه‌های پیشین است؛ اما حال در بهمن‌ماه 1394 می‌توان نشان داد اگر اوضاع بازارهای جهانی نفت بر همین منوال تداوم یابد، درآمدهای نفتی به زحمت کفاف یارانه‌های نقدی را می‌دهند؛ بنابراین باید همگان و به‌ویژه متولیان امر را به بازنگری در رویه‌ها فراخواند و ایشان را به شستن چشم‌ها دعوت کرد. باشد که از این تلاش، گاز در کنار دیگر حامل‌های انرژی و در چارچوب مفهوم «سبد انرژی کشور» و «استراتژی کلی و استراتژی متناسب با هریک از حامل‌ها» مطرح شود. در مرور تجارب تاریخی، فقدان و غفلت استراتژی به‌طورکلی و به تفکیک حامل‌ها، یکی از مکررات تاریخی در اقتصاد ایران است و این غفلت سبب شده گاز اگرچه گاز است اما «گاز» نداشته باشد!
پی‌نوشت
1. صنعت گاز ایران از آغاز تا آستانه انقلاب، مصاحبه با محسن شیرازی، ویراستار غلامرضا افخمی، بنیاد مطالعات ایران.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.