|

ترکمنستان و قطر به خطوط لوله صلح می‌پیوندند

گاز در مسیر صلح

سعیده شفیعی.کارشناس‌ارشد اقتصاد انرژی

در دهه‌های اخیر، بخش زیادی از توسعه بخش انرژی در سراسر جهان در حوزه گاز طبیعی رخ داده است؛ به‌طوری‌که بر اساس آمارهای شرکت بریتیش پترولیوم (BP) در چهار دهه گذشته، سهم این حامل از کل مصرف انرژی جهان از 16 درصد به 32.6 درصد رسیده است. بر اساس اغلب پیش‌بینی‌ها درباره چشم‌انداز انرژی، تغییرجهت به سوی گاز طبیعی در چند دهه آینده نشان داده می‌شود. برای تحقق این امر، بهره‌برداری روزافزون از منابع گازی در مناطق دورافتاده و انتقال آنها به بازارهای دوردست در دیگر کشورها ضرورت دارد. خاورمیانه به عنوان بزرگ‌ترین دارنده ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی، نقش مهمی در‌این‌میان ایفا می‌کند؛ اما نکته مهم در‌این‌باره توجه به مسائل ژئوپلیتیک در منطقه و روابط سیاسی بین کشورهاست که در یادداشت حاضر تلاش می‌شود این موضوع کندوکاو شود.

1. ژئوپلیتیک گاز طبیعی
کلمه «ژئوپلیتیک» (Geopolitics) مشتق از دو کلمه «ژئو» به‌معنای زمین و «پلیتیک» به معنای سیاست است. درواقع ژئوپلیتیک همان سیاست جغرافیایی است که حوزه‌های مرتبط به سیاست و جغرافیا را شامل می‌شود. مسائل مربوط به منابع انرژی (خصوصا نفت و گاز) به دلیل اهمیت استراتژیک برای کشورها، یکی از حوزه‌هایی است که به صورت مستقیم در این شاخه از علوم انسانی بررسی ‌می‌شود. از نظر بسیاری از تحلیلگران، ژئوپلیتیک نوعی رقابت است که دولت‌ها برای کسب امتیاز و به‌دست‌آوردن قدرت و امنیت انجام می‌دهند. درباره گاز طبیعی باید توجه داشت به همان اندازه که جغرافیا، تکنولوژی و گزینه‌های سیاسی معادلات بازار گاز را هدایت می‌کنند، سرمایه‌گذاری‌ها و درآمدها نیز تحت‌تأثیر پیچیدگی‌های قابل‌ملاحظه سیاسی قرار دارند. کشورهایی که اقدام به صادرات گاز می‌کنند مقادیر زیادی گاز وارد می‌کنند و بخشی از سیستم امنیت انرژی خود را به دست دیگری می‌سپارند؛ از ‌این ‌رو مصرف‌کننده و تولیدکننده در ایجاد ثبات داخلی یکدیگر سهیم خواهند بود.
2. پراکندگی ذخایر گاز در سطح جهان
اهمیت گاز طبیعی در بین حامل‌های انرژی در چند دهه اخیر شدت یافته است. به دلیل احتراق نسبتا پاک و کارآمد، گاز در حال تبدیل‌شدن به سوخت برگزیده برای مصارف گوناگون، به‌ویژه تولید برق است. نقش روبه‌رشد تجارت این حامل انرژی، ملاحظات سیاسی جدیدی را درباره حفظ امنیت عرضه گاز ایجاد کرده است. تا قبل از این، بحث امنیت انرژی منحصر به بازار نفت بود؛ اما با تغییر مسیر به سوی گاز، دولت‌ها و مصرف‌کنندگان مجبور خواهند شد سؤالات مشابهی را درباره عرضه این حامل انرژی مطرح کنند. روابط نوظهور بین عرضه‌کنندگان عمده و کشورهای مصرف‌کننده نهایی، ملاحظات ژئوپلیتیک جدیدی را در بالاترین سطوح اقتصادی و امنیتی به وجود آورده است (دوید ویکتور و دیگران؛ 1386: 12).
یکی از مسائل مهم درباره ژئوپلیتیک گاز طبیعی، پراکندگی این حامل انرژی در سطح جهان است. به گزارش اداره اطلاعات انرژی دولت آمریکا (EIA)، «خاورمیانه» (شامل کشورهای بحرین، ایران، عراق، رژیم صهیونیستی، اردن، کویت، لبنان، عمان، فلسطین اشغالی، قطر، عربستان‌سعودی، سوریه، امارات متحده عربی و یمن) با داشتن 40 درصد از ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی در سطح جهان، بیشترین سهم از ذخایر این حامل انرژی را در اختیار دارد.
منطقه «اوراسیا» (شامل کشورهای ارمنستان، آذربایجان، بلاروس، استونی، گرجستان، قزاقستان، قرقیزستان، لتونی، لیتوانی، مولداوی، روسیه، تاجیکستان، ترکمنستان، اوکراین و ازبکستان) نیز 31 درصد از این سهم را در اختیار دارند که بخش عمده این رقم مربوط به کشور روسیه (بزرگ‌ترین دارنده منابع گاز طبیعی) است. پنج منطقه دیگر نیز درمجموع 29 درصد باقی‌مانده را به خود اختصاص می‌دهند.
خاورمیانه به‌ عنوان نقطه کانونی
بر اساس آمارهای منتشرشده، بخش عمده ذخایر گاز طبیعی در منطقه خاورمیانه واقع شده است که وجود این ذخایر، اهمیت کانونی خاورمیانه را در کنار داشتن ذخایر عمده نفت خام دوچندان می‌کند. ایران و قطر با داشتن 43 و 31 درصد از کل ذخایر گاز طبیعی منطقه، از بیشترین اهمیت نسبت به سایر کشورها برخوردارند. عربستان، امارات متحده عربی و عراق، به ترتیب با 10، هشت و چهاردرصد از کل ذخایر در مکان‌های بعدی قرار می‌گیرند.
3. تولید، مصرف و انتقال گاز طبیعی
مسائل مربوط به تولید، مصرف و به‌ویژه انتقال و حمل‌ونقل یکی دیگر از مواردی است که ابعاد ژئوپلیتیکی مختلفی دارد؛ زیرا به روابط سیاسی بین دولت‌ها و رقابت‌های بین آنان بستگی دارد.
بر اساس گزارش شرکت «بریتیش پترولیوم» از چشم‌انداز گاز طبیعی در خاورمیانه، در دو دهه آینده این حامل انرژی بیشترین رشد تولید (با 63 درصد) و مصرف (با 87 درصد) را در بین سوخت‌های فسیلی به خود اختصاص خواهد داد. همچنین سهم گاز طبیعی از تقاضای اولیه انرژی از 49 درصد در سال 2015 به 54 درصد در سال 2035 افزایش خواهد یافت.
نکته درخور‌توجه این است که اگرچه ایران دومین ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی در جهان را در اختیار دارد؛ اما در صادرات این حامل انرژی نقش مهمی را ایفا نمی‌کند، که مهم‌ترین دلیل این امر، مصرف بالای گاز طبیعی در کشور است. بر اساس آخرین گزارش اداره اطلاعات انرژی دولت آمریکا، تولید گاز طبیعی در ایران در سال 2013 معادل 5,696 میلیارد فوت‌ مکعب و مصرف این حامل انرژی 5,556 میلیارد فوت مکعب بوده است. درواقع 97.5 درصد از گاز طبیعی تولید‌شده در داخل کشور (خانگی، تجاری و تزریق به مخازن نفتی) به مصرف رسیده است که این مسئله پتانسیل صادرات گاز را به‌شدت کاهش می‌دهد.
4. بررسی ژئوپلیتیکی خطوط لوله
به‌طور‌کلی انتقال گاز نسبت به نفت خام نیاز به زیرساخت‌های پرهزینه‌تری دارد؛ ازاین‌رو قراردادهای گاز طبیعی معمولا در افق زمانی بلندمدت منعقد می‌شوند. این مسئله هم برای سرمایه‌گذاران به لحاظ اقتصادی چالش‌برانگیز است و هم برای دولت‌ها که به وجوه ثبات سیاسی و امنیتی توجه زیادی دارند. نکته دیگر مربوط به کشورهای ترانزیت‌کننده است که ممکن است امنیت خط لوله را به دلایل مختلف به خطر بیندازند. مواردی از‌این‌دست معمولا در بررسی‌های ژئوپلیتیکی خطوط انتقال گاز مورد توجه دولت‌ها قرار می‌گیرد.
در این بخش خطوط لوله بالقوه و مطرح‌شده برای انتقال گاز منطقه خاورمیانه و آسیای مرکزی مورد بررسی قرار می‌گیرد. این انتقال به دو مقصد اصلی شبه‌قاره هند و اروپا خواهد بود که هر دو از مناطقی هستند که رشد تقاضای قابل ‌توجهی را در سال‌های آینده تجربه خواهند کرد.
خط لوله) ایران- پاکستان- هندوستان (خط لوله صلح
«خط لوله صلح» نام خط لوله گاز صادراتی ایران به هند و پاکستان است که بر اساس تفاهم‌های انجام‌شده، ایران متعهد می‌شود تا ۲۵ سال، گاز خود را با قیمت توافقی به هند و پاکستان بفروشد. این مسیر، اقتصادی‎ترین روش تأمین انرژی شبه‌قاره هند است و مذاکراتی درباره پیوستن ترکمنستان و قطر به ایران برای تأمین گاز طبیعی این پروژه بزرگ مطرح شده است. علاوه‌ بر این، ایجاد خط لوله مذکور هدف دیگری داشت که شکل‌گیری رابطه‌ای دوستانه بین هند و پاکستان بود و به‌همین‌دلیل به «خط لوله صلح» معروف شد.
طرح خط لوله انتقال گاز صادراتی ایران به هند و پاکستان در سال ۱۹89 مطرح شد؛ اما گفت‌وگوها بر سر این طرح از 10 سال پیش آغاز شد. طول خط لوله ایران به هند، دو هزار و 700 کیلومتر بوده و پیش‌بینی شده است در صورت توافق نهایی، هزار و 100 کیلومتر از این خط لوله در ایران، ۷۸۰ کیلومتر در پاکستان و ۶۰۰ کیلومتر در هند احداث شود. با تکمیل این طرح، روزانه ۱۵۰ میلیون متر مکعب از گاز ایران به هند و پاکستان صادر می‌شود که ۹۰ میلیون متر مکعب آن برای هند و ۶۰ میلیون متر مکعب آن برای پاکستان در نظر گرفته شده است. ساخت این خط لوله که از سال ۲۰۰۲ شروع شد، قرار بود در سال ۲۰۱۴ به بهره‌برداری برسد که با کنار کشیدن هند از این پروژه و تعلل پاکستان در ساخت خط لوله در داخل این کشور، نیمه‌کاره رها شده ‌است. هزینه اجرای این طرح در برآوردهای اولیه چهار میلیارد‌ و 500 میلیون دلار اعلام شده بود؛ اما اکنون کارشناسان هزینه کنونی طرح را حدود هفت میلیارد دلار برآورد می‌کنند.
اگرچه نیاز هندوستان به منابع گازی و شرایط سیاسی و اقتصادی مناسب این کشور، پتانسیل ایجاد این خط لوله فراهم شده است؛ اما تأمین امنیت این خط لوله در پاکستان با مشکلات جدی روبه‌روست؛ به‌طوری‌که احداث خط لوله تا مرز پاکستان از سوی ایران انجام و آماده بهره‌برداری شده است؛ اما وجود دولت ناپایدار در پاکستان و فعالیت گروه‌های تروریستی سلفی- وهابی، مواد مخدر و مناقشه‌های مرزی، ادامه این مسیر را درحال‌حاضر غیرممکن کرده است.
چالش‌های اروپا و مسئله گاز روسیه
برای سال‌های بسیاری شرکت دولتی گازپروم (Gazprom) روسیه سهم عمده گاز مصرفی اروپا را تأمین می‌کرد؛ اما در سال‌های اخیر، اتحادیه اروپا در پی کاهش وابستگی به گاز وارداتی از روسیه برآمده است. دلایلی برای این امر وجود دارد که بهبود کارایی انرژی و درنتیجه کاهش مصرف انرژی و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر از این جمله‌اند؛ همچنین بهبود تکنولوژی گاز طبیعی مایع شده (ال‌ان‌جی) نیاز اروپا به افزایش خطوط لوله را به‌شدت کاهش داده است. با این‌حال، چالش اصلی این شرکت، روبه‌رو‌شدن با چالش‌های ناشی از چشم‌انداز خطوط لوله، در نتیجه فعالیت رقبا در جنوب‌شرقی اروپاست. کشورهای دارنده ذخایر گاز مانند الجزایر، لیبی، قبرس، آذربایجان و ترکمنستان تلاش‌های بسیاری برای دستیابی به بازار خطوط لوله اروپا می‌کنند که روش سنتی تحویل این شرکت است. درنتیجه، این تلاش‌ها سهم گازپروم را از بازار اروپا کاهش یافته است.
اختلاف بین روسیه و اوکراین از سال 2009 شدت یافت؛ زمانی که روسیه ناگهان همه جریان گاز صادراتی به اوکراین را قطع کرد. این امر علاوه بر کمبود گاز در اوکراین، منجر به فقدان کامل عرضه در بوسنی و هرزگوین، بلغارستان، جمهوری یوگسلاوی سابق، مقدونیه، مولداوی و صربستان شد و در اتریش و جمهوری چک کمبود بیش از 50 درصدی گاز را به وجود آورد.
آینده گاز در اروپا
تا چند سال قبل، غالب کارشناسان انرژی افزایش شدید مصرف گاز طبیعی در اروپا را حتمی می‌دانستند و از ضرورت افزایش واردات گاز به دلیل کاهش تولید این حامل انرژی در اروپا سخن می‌گفتند که این استراتژی با توجه به ضرورت اجرای طرح 20-20-20 در این منطقه توجیه دارد. سیاست فعلی اروپا به عنوان طرح 20-20-20 شناخته می‌شود که طبق آن، قرار است اعضای اتحادیه تا سال 2020 انتشار گازهای گلخانه‌ای را به میزان 20 درصد (معادل سطوح سال 1990) کاهش دهند؛ به‌طوری‌که 20 درصد ترکیب انرژی مورد نیاز از منابع تجدیدپذیر انرژی تأمین شود و بازدهی انرژی، 20 درصد افزایش یابد. واقعیت این است که جایگزینی زغال‌سنگ با گاز طبیعی گزینه ارزان‌تری برای کاهش دی‌اکسید کربن نسبت به جایگزینی با انرژی باد و خورشید است که هنوز تکنولوژی بالغی در این ‌زمینه ندارند. با توجه به همه این مسائل، واردات گاز اروپا از سال 2010 رو به کاهش نهاده است. در این سال اروپا (به‌غیر از نروژ) حدود 288 میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی وارد کرد که این رقم به 260 میلیارد فوت مکعب در سال 2013 کاهش یافت.
چند نکته درباره چشم‌انداز بازار گاز طبیعی در اروپا مورد توجه است: اول اینکه تولید داخلی گاز طبیعی در اروپا رو به کاهش خواهد گذاشت. بنا به گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، تولید گاز طبیعی در این منطقه با 68 میلیارد فوت مکعب کاهش، از 278 میلیارد فوت مکعب در سال 2012 به 210 میلیارد فوت مکعب در سال 2040 خواهد رسید؛ دوم اینکه تقاضای این حامل انرژی در دوره مذکور با 103 میلیارد فوت مکعب رشد به 610 میلیارد فوت مکعب در سال 2040 افزایش خواهد یافت؛ بنابراین واردات گاز طبیعی در سال 2040، معادل 171 میلیارد فوت مکعب افزایش خواهد داشت که در نمودار شماره (1) قابل مشاهده است (یگوروف و دیگران؛ 2015: 3).
خطوط لوله انتقال گاز از آذربایجان به اروپا
اهمیت آذربایجان در چند سال گذشته از یک تولیدکننده نفت خام به یک تولیدکننده و صادرکننده گاز طبیعی افزایش یافته است. تا سال 2007، این کشور یک واردکننده خالص گاز طبیعی به شمار می‌رفت که بخش عمده گاز مصرفی خود را از روسیه وارد می‌کرد. آذربایجان برای صادرات نفت خود تا سال 2006، به روسیه به عنوان یک کشور ترانزیت نیاز داشت. «خط لوله نفت باکو- تفلیس- جیحان (BTC)2» از سال 2006 به بهره‌برداری رسید و امکان مبادله نفت از منطقه خزر را در خارج از خاک روسیه فراهم کرد.
اداره اطلاعات انرژی دولت آمریکا (EIA) در یادداشتی جدید با عنوان «خطوط لوله گاز طبیعی در حال ساخت، گاز را از آذربایجان به جنوب اروپا انتقال خواهد داد3» به بررسی انتقال گاز از آسیای مرکزی به اروپا می‌پردازد. بر این ‌اساس، سه خط لوله جدید انتقال نفت از آذربایجان به مصرف‌کنندگان در ترکیه، بلغارستان، یونان و ایتالیا در حال احداث است. در یک دهه گذشته، شرکت‌ها طرح‌هایی را برای ساخت خطوط لوله جدید که منابع گاز روسیه، آسیای مرکزی و خاورمیانه را به جنوب اروپا منتقل کند، ارائه کرده‌‌اند که به‌جز سه طرح، بقیه با شکست مواجه شده‌اند.
این سه خط لوله جدید یا در حال گسترش، از کناره شرقی آذربایجان در دریای خزر به ساحل جنوب‌شرق ایتالیا خواهد رسید. پروژه اول مربوط به «توسعه خطوط لوله قفقاز جنوبی(SCPX)» است که از آذربایجان تا مرز ترکیه- گرجستان امتداد دارد که در پایان ماه ژوئن شروع شده است. پروژه دیگر مربوط به «خط لوله گاز طبیعی ترانس آناتولی (TANAP)» است که از مرز ترکیه- گرجستان تا مرز ترکیه- یونان ادامه خواهد یافت و ساخت آن به صورت رسمی از ماه مارس سال 2015 آغاز شده است. پروژه سوم مربوط به «خط لوله انتقال آدریاتیک 6 (TAP)» است که مرز ترکیه- یونان را به ایتالیا متصل می‌کند و ساخت آن در سال 2016 آغاز خواهد شد. بر اساس برنامه زمانی، دو پروژه قفقاز جنوبی و ترانس آناتولی تا سال 2019 و پروژه آدریاتیک تا سال 2020 به بهره‌برداری خواهند رسید. براین‌اساس، ترکیه و ایتالیا به ترتیب 600 و 800 میلیون فوت مکعب در روز دریافت خواهند کرد؛ در‌حالی‌که این رقم برای یونان و بلغارستان صد میلیون فوت مکعب در روز خواهد بود.
اگرچه خطوط لوله مذکور به‌دلیل کاهش وابستگی اروپا به گاز روسیه طراحی شده و در حال ساختن هستند، اما سران اتحادیه اروپا به‌خوبی می‌دانند که اتکا به ذخایر گازی آذربایجان، برای کنار زدن روسیه و قطع وابستگی گازی اروپا به این کشور کافی نیست؛ بنابراین اتحادیه اروپا شدیدا تمایل دارد به منابع گازی واقع در خلیج‌فارس نیز دسترسی داشته باشد و از این‌ رو خطوط لوله جایگزین را نیز مدنظر دارد.
اروپا و منابع گازی خلیج فارس
سران اتحادیه اروپا به‌خوبی می‌دانند که خطوط لوله‌ای که فقط به ذخایر گازی آذربایجان متکی است برای کنار زدن روسیه و قطع وابستگی گازی اروپا به این کشور کافی نیست؛ زیرا آذربایجان از جهات مختلف، کشوری متکی به روسیه است که توانایی انتقال گاز بدون رضایت مسکو را ندارد؛ از این‌ رو اتحادیه اروپا در تلاش است بتواند از منابع گازی منطقه خلیج‌فارس برای مصرف رو به‌ رشد خود بهره‌برداری کند. درحال‌حاضر چند خط لوله برای انتقال منابع گازی خلیج‌فارس به اروپا وجود دارد. مسیری از قطر و عربستان به سوریه و ترکیه و سپس اروپا. درحال‌حاضر با توجه به شرایط سیاسی و امنیتی منطقه، احداث این خط لوله از قطر و عربستان به سوریه عملا ممکن نیست. دلیل این امر، پشتیبانی مستقیم و همه‌جانبه این کشورها از گروه‌های تروریستی فعال در سوریه و عراق است که سبب ایجاد ناامنی در مسیر این خط لوله شده است. مسیر دیگر از ایران به عراق و سواحل سوریه در دریای مدیترانه است که در ادامه به‌تفصیل بررسی خواهد شد.
صادرات گاز از قطر به اروپا
قطر سومین کشور از لحاظ منابع اثبات‌شده گاز طبیعی در جهان محسوب می‌شود. روزنامه عربی «الاخبار» اخیرا اطلاعاتی را منتشر کرده که بنا بر آن، دولت آمریکا برنامه احداث خط لوله جدیدی را تصویب کرده است. این خط لوله، گاز را از قطر به اروپا منتقل خواهد کرد و ترکیه و رژیم صهیونیستی را نیز در بر می‌گیرد. ظرفیت این خط لوله در گزارش مذکور ذکر نشده است؛ اما با توجه به ذخایر گازی خاورمیانه، خط لوله مذکور حتی می‌تواند صادرات گاز روسیه به اروپا را نیز به چالش بکشد. بر اساس این طرح، خط لوله ذکرشده از قطر شروع شده و با گذشتن از عربستان و اردن، و دور زدن و کنار ‌گذاشتن ایران و عراق، به سوریه می‌رسد. در نزدیکی حمص واقع در سوریه، این خط لوله به شاخه تقسیم می‌شود و یکی از این شاخه‌ها به لاتاکیا، دیگری به طرابلس در شمال لبنان و سومی به ترکیه می‌رود.
این خط لوله سه هدف اصلی را دنبال می‌کند: اول شکستن انحصار روسیه در تأمین گاز اروپا، دوم قطع وابستگی ترکیه به گاز ایران و سوم فراهم‌کردن فرصت برای رژیم صهیونیستی در جهت صادرات گاز از سوی این کشور به اروپا با کمترین هزینه ممکن. به دلیل منتشرنشدن جرئیات این طرح، اظهارنظر درباره عملیاتی‌شدن آن امکان‌پذیر نیست.
خط لوله ایران- عراق- سوریه
در سال 2011 ایران- عراق- سوریه برای احداث خط لوله‌ای برای انتقال به توافق رسیدند. این خط لوله هزارو 500 کیلومتر طول خواهد داشت که از عسلویه آغاز می‌شود و 225 کیلومتر آن در ایران، 500 کیلومتر در عراق و 500 تا 700 کیلومتر آن در سوریه قرار خواهد داشت. خط لوله مذکور 10 میلیارد دلار هزینه دارد که پس از سوریه می‌تواند از طریق دریای مدیترانه به یونان و اروپا کشیده شود. بر اساس برنامه زمانی قرار بود عملیات ساخت این خط لوله از سال 2014 آغاز شود و تا 2016 به بهره‌برداری برسد و روزانه 110 میلیون متر مکعب (40 میلیارد متر مکعب در سال) را انتقال دهد. عراق، سوریه و لبنان تاکنون نیاز خود به گاز ایران را اعلام کرده‌اند و این خط لوله توانایی این را خواهد داشت که سالانه 20 میلیارد متر مکعب گاز به اروپا صادر کند؛ اما شرایط منطقه‌ای سبب شده است احداث این خط لوله تا زمان برقراری ثبات سیاسی و امنیتی در عراق و سوریه به تأخیر بیفتد؛ البته به نظر می‌رسد با تغییرات اخیر سیاسی و امنیتی در این دو کشور، تأمین امنیت این خط لوله چندان دشوار نباشد.
به نظر برخی کارشناسان منطقه‌ای، «جنگ ناعادلانه‌ای» که هم‌اکنون در سوریه به راه افتاده است، بی‌ارتباط با این خط لوله نیست و مخارج هنگفت دولت‌های غربی به همراه قطر، عربستان و ترکیه در این راستاست که نقشه ژئوپلیتیک جهان آتی را خود ترسیم کنند. خط لوله ایران- عراق- سوریه برای عراق و سوریه کاملا مقرون ‌به ‌صرفه و سودآور است. به نظر می‌رسد دولت‌های غربی و متحدان آنها در خلیج‌فارس و ترکیه تمایلی به اجرائی‌شدن این پروژه ندارند؛ چرا که این پروژه، ترکیه را به‌عنوان گذرگاه شماره یک انتقال گاز به اروپا حذف خواهد کرد و موقعیت ایران را نیز در مقایسه با قطر و عربستان تقویت خواهد کرد.
خطوط لوله جایگزین
در بیش از یک دهه گذشته، طرح‌های بسیاری برای احداث خطوط لوله به ترکیه و پس از آن به اروپا پیشنهاد شده که به دلایل مختلف متوقف یا لغو شده است. «پروژه خط لوله ناباکو» که برای اتصال به خطوط لوله در حال فعالیت اروپا در نزدیکی اتریش طراحی شده بود، در سال 2013 متوقف شد.
همچنین قرارداد «خط لوله جریان جنوبی» که برای حمل گاز روسیه به بلغارستان و درنهایت اروپای شرقی پیشنهاد شده و بخشی از عملیات اجرائی آن نیز آغاز شده بود، به دلیل توافق‌نکردن اتحادیه اروپا بر سر مفاد قانون بازار الکتریسیته لغو شد. بحث بر سر شروع مجدد این پروژه نیز به دلیل درگیری‌ها در کریمه متوقف شد و درنهایت پروژه مذکور در دسامبر 2014 توسط رئیس‌جمهور روسیه فسخ شد.
لغو پروژه «خط لوله جریان ترکیه»در همان زمان اعلام شد. این طرح ازسوی شرکت دولتی «گازپروم»روسیه پیشنهاد شده بود و بر اساس برنامه، مقرر شده بود گاز طبیعی را از روسیه به حوالی دریای سیاه منتقل کند؛ اما این امر مستلزم ورود به خاک ترکیه (کشور غیرعضو اتحادیه اروپا) به جای بلغارستان (کشور عضو اتحادیه اروپا) بود. درنهایت روسیه و ترکیه در دستیابی به توافق بر سر این خط لوله موفق نبودند و در جولای 2015 شرکت گازپروم قرارداد خود را با شرکت «سایپم» - شرکت ایتالیایی طرف قرارداد- به حالت تعلیق درآورد.
یکی دیگر از خطوط بالقوه انتقال گاز مربوط به طرح ساخت خط لوله دوطرفه موسوم به «ایستر سلواکی»است که از طریق مجارستان و رومانی به ترکیه متصل می‌شود و به «خط لوله بالکان»می‌پیوندد.
5. کلام پایانی
اهمیت گاز طبیعی در بازارهای جهانی انرژی به‌سرعت، رو به فزونی است. رویکردهای ژئوپلیتیکی سبب شده است منابع نفت و گاز در معادلات جهانی اهمیت بسیار یابد. ایران در کانون منطقه‌ای قرار گرفته ‌که در تولید و انتقال نفت و گاز جهان، نقشی حیاتی ایفا می‌کند. لغو تحریم‌ها این امکان را برای ایران فراهم می‌کند که صادرات گاز به اروپا را در دستور کار قرار دهد. اگرچه ایران درحال‌حاضر به ترکیه گاز صادر می‌کند؛ اما برنامه‌هایی برای صادرات بیشتر گاز به ترکیه با هدف انتقال به اروپا دارد. با‌این‌حال موانع دیگری مانند توافق بر سر قیمت و برطرف‌کردن نیازهای رو‌به‌رشد داخلی ایران (به‌ویژه برای افزایش ضریب بازیافت نفت،تولید برق و گرمایش در فصول سرد) بر سر این کار قرار دارد.

در دهه‌های اخیر، بخش زیادی از توسعه بخش انرژی در سراسر جهان در حوزه گاز طبیعی رخ داده است؛ به‌طوری‌که بر اساس آمارهای شرکت بریتیش پترولیوم (BP) در چهار دهه گذشته، سهم این حامل از کل مصرف انرژی جهان از 16 درصد به 32.6 درصد رسیده است. بر اساس اغلب پیش‌بینی‌ها درباره چشم‌انداز انرژی، تغییرجهت به سوی گاز طبیعی در چند دهه آینده نشان داده می‌شود. برای تحقق این امر، بهره‌برداری روزافزون از منابع گازی در مناطق دورافتاده و انتقال آنها به بازارهای دوردست در دیگر کشورها ضرورت دارد. خاورمیانه به عنوان بزرگ‌ترین دارنده ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی، نقش مهمی در‌این‌میان ایفا می‌کند؛ اما نکته مهم در‌این‌باره توجه به مسائل ژئوپلیتیک در منطقه و روابط سیاسی بین کشورهاست که در یادداشت حاضر تلاش می‌شود این موضوع کندوکاو شود.

1. ژئوپلیتیک گاز طبیعی
کلمه «ژئوپلیتیک» (Geopolitics) مشتق از دو کلمه «ژئو» به‌معنای زمین و «پلیتیک» به معنای سیاست است. درواقع ژئوپلیتیک همان سیاست جغرافیایی است که حوزه‌های مرتبط به سیاست و جغرافیا را شامل می‌شود. مسائل مربوط به منابع انرژی (خصوصا نفت و گاز) به دلیل اهمیت استراتژیک برای کشورها، یکی از حوزه‌هایی است که به صورت مستقیم در این شاخه از علوم انسانی بررسی ‌می‌شود. از نظر بسیاری از تحلیلگران، ژئوپلیتیک نوعی رقابت است که دولت‌ها برای کسب امتیاز و به‌دست‌آوردن قدرت و امنیت انجام می‌دهند. درباره گاز طبیعی باید توجه داشت به همان اندازه که جغرافیا، تکنولوژی و گزینه‌های سیاسی معادلات بازار گاز را هدایت می‌کنند، سرمایه‌گذاری‌ها و درآمدها نیز تحت‌تأثیر پیچیدگی‌های قابل‌ملاحظه سیاسی قرار دارند. کشورهایی که اقدام به صادرات گاز می‌کنند مقادیر زیادی گاز وارد می‌کنند و بخشی از سیستم امنیت انرژی خود را به دست دیگری می‌سپارند؛ از ‌این ‌رو مصرف‌کننده و تولیدکننده در ایجاد ثبات داخلی یکدیگر سهیم خواهند بود.
2. پراکندگی ذخایر گاز در سطح جهان
اهمیت گاز طبیعی در بین حامل‌های انرژی در چند دهه اخیر شدت یافته است. به دلیل احتراق نسبتا پاک و کارآمد، گاز در حال تبدیل‌شدن به سوخت برگزیده برای مصارف گوناگون، به‌ویژه تولید برق است. نقش روبه‌رشد تجارت این حامل انرژی، ملاحظات سیاسی جدیدی را درباره حفظ امنیت عرضه گاز ایجاد کرده است. تا قبل از این، بحث امنیت انرژی منحصر به بازار نفت بود؛ اما با تغییر مسیر به سوی گاز، دولت‌ها و مصرف‌کنندگان مجبور خواهند شد سؤالات مشابهی را درباره عرضه این حامل انرژی مطرح کنند. روابط نوظهور بین عرضه‌کنندگان عمده و کشورهای مصرف‌کننده نهایی، ملاحظات ژئوپلیتیک جدیدی را در بالاترین سطوح اقتصادی و امنیتی به وجود آورده است (دوید ویکتور و دیگران؛ 1386: 12).
یکی از مسائل مهم درباره ژئوپلیتیک گاز طبیعی، پراکندگی این حامل انرژی در سطح جهان است. به گزارش اداره اطلاعات انرژی دولت آمریکا (EIA)، «خاورمیانه» (شامل کشورهای بحرین، ایران، عراق، رژیم صهیونیستی، اردن، کویت، لبنان، عمان، فلسطین اشغالی، قطر، عربستان‌سعودی، سوریه، امارات متحده عربی و یمن) با داشتن 40 درصد از ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی در سطح جهان، بیشترین سهم از ذخایر این حامل انرژی را در اختیار دارد.
منطقه «اوراسیا» (شامل کشورهای ارمنستان، آذربایجان، بلاروس، استونی، گرجستان، قزاقستان، قرقیزستان، لتونی، لیتوانی، مولداوی، روسیه، تاجیکستان، ترکمنستان، اوکراین و ازبکستان) نیز 31 درصد از این سهم را در اختیار دارند که بخش عمده این رقم مربوط به کشور روسیه (بزرگ‌ترین دارنده منابع گاز طبیعی) است. پنج منطقه دیگر نیز درمجموع 29 درصد باقی‌مانده را به خود اختصاص می‌دهند.
خاورمیانه به‌ عنوان نقطه کانونی
بر اساس آمارهای منتشرشده، بخش عمده ذخایر گاز طبیعی در منطقه خاورمیانه واقع شده است که وجود این ذخایر، اهمیت کانونی خاورمیانه را در کنار داشتن ذخایر عمده نفت خام دوچندان می‌کند. ایران و قطر با داشتن 43 و 31 درصد از کل ذخایر گاز طبیعی منطقه، از بیشترین اهمیت نسبت به سایر کشورها برخوردارند. عربستان، امارات متحده عربی و عراق، به ترتیب با 10، هشت و چهاردرصد از کل ذخایر در مکان‌های بعدی قرار می‌گیرند.
3. تولید، مصرف و انتقال گاز طبیعی
مسائل مربوط به تولید، مصرف و به‌ویژه انتقال و حمل‌ونقل یکی دیگر از مواردی است که ابعاد ژئوپلیتیکی مختلفی دارد؛ زیرا به روابط سیاسی بین دولت‌ها و رقابت‌های بین آنان بستگی دارد.
بر اساس گزارش شرکت «بریتیش پترولیوم» از چشم‌انداز گاز طبیعی در خاورمیانه، در دو دهه آینده این حامل انرژی بیشترین رشد تولید (با 63 درصد) و مصرف (با 87 درصد) را در بین سوخت‌های فسیلی به خود اختصاص خواهد داد. همچنین سهم گاز طبیعی از تقاضای اولیه انرژی از 49 درصد در سال 2015 به 54 درصد در سال 2035 افزایش خواهد یافت.
نکته درخور‌توجه این است که اگرچه ایران دومین ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی در جهان را در اختیار دارد؛ اما در صادرات این حامل انرژی نقش مهمی را ایفا نمی‌کند، که مهم‌ترین دلیل این امر، مصرف بالای گاز طبیعی در کشور است. بر اساس آخرین گزارش اداره اطلاعات انرژی دولت آمریکا، تولید گاز طبیعی در ایران در سال 2013 معادل 5,696 میلیارد فوت‌ مکعب و مصرف این حامل انرژی 5,556 میلیارد فوت مکعب بوده است. درواقع 97.5 درصد از گاز طبیعی تولید‌شده در داخل کشور (خانگی، تجاری و تزریق به مخازن نفتی) به مصرف رسیده است که این مسئله پتانسیل صادرات گاز را به‌شدت کاهش می‌دهد.
4. بررسی ژئوپلیتیکی خطوط لوله
به‌طور‌کلی انتقال گاز نسبت به نفت خام نیاز به زیرساخت‌های پرهزینه‌تری دارد؛ ازاین‌رو قراردادهای گاز طبیعی معمولا در افق زمانی بلندمدت منعقد می‌شوند. این مسئله هم برای سرمایه‌گذاران به لحاظ اقتصادی چالش‌برانگیز است و هم برای دولت‌ها که به وجوه ثبات سیاسی و امنیتی توجه زیادی دارند. نکته دیگر مربوط به کشورهای ترانزیت‌کننده است که ممکن است امنیت خط لوله را به دلایل مختلف به خطر بیندازند. مواردی از‌این‌دست معمولا در بررسی‌های ژئوپلیتیکی خطوط انتقال گاز مورد توجه دولت‌ها قرار می‌گیرد.
در این بخش خطوط لوله بالقوه و مطرح‌شده برای انتقال گاز منطقه خاورمیانه و آسیای مرکزی مورد بررسی قرار می‌گیرد. این انتقال به دو مقصد اصلی شبه‌قاره هند و اروپا خواهد بود که هر دو از مناطقی هستند که رشد تقاضای قابل ‌توجهی را در سال‌های آینده تجربه خواهند کرد.
خط لوله) ایران- پاکستان- هندوستان (خط لوله صلح
«خط لوله صلح» نام خط لوله گاز صادراتی ایران به هند و پاکستان است که بر اساس تفاهم‌های انجام‌شده، ایران متعهد می‌شود تا ۲۵ سال، گاز خود را با قیمت توافقی به هند و پاکستان بفروشد. این مسیر، اقتصادی‎ترین روش تأمین انرژی شبه‌قاره هند است و مذاکراتی درباره پیوستن ترکمنستان و قطر به ایران برای تأمین گاز طبیعی این پروژه بزرگ مطرح شده است. علاوه‌ بر این، ایجاد خط لوله مذکور هدف دیگری داشت که شکل‌گیری رابطه‌ای دوستانه بین هند و پاکستان بود و به‌همین‌دلیل به «خط لوله صلح» معروف شد.
طرح خط لوله انتقال گاز صادراتی ایران به هند و پاکستان در سال ۱۹89 مطرح شد؛ اما گفت‌وگوها بر سر این طرح از 10 سال پیش آغاز شد. طول خط لوله ایران به هند، دو هزار و 700 کیلومتر بوده و پیش‌بینی شده است در صورت توافق نهایی، هزار و 100 کیلومتر از این خط لوله در ایران، ۷۸۰ کیلومتر در پاکستان و ۶۰۰ کیلومتر در هند احداث شود. با تکمیل این طرح، روزانه ۱۵۰ میلیون متر مکعب از گاز ایران به هند و پاکستان صادر می‌شود که ۹۰ میلیون متر مکعب آن برای هند و ۶۰ میلیون متر مکعب آن برای پاکستان در نظر گرفته شده است. ساخت این خط لوله که از سال ۲۰۰۲ شروع شد، قرار بود در سال ۲۰۱۴ به بهره‌برداری برسد که با کنار کشیدن هند از این پروژه و تعلل پاکستان در ساخت خط لوله در داخل این کشور، نیمه‌کاره رها شده ‌است. هزینه اجرای این طرح در برآوردهای اولیه چهار میلیارد‌ و 500 میلیون دلار اعلام شده بود؛ اما اکنون کارشناسان هزینه کنونی طرح را حدود هفت میلیارد دلار برآورد می‌کنند.
اگرچه نیاز هندوستان به منابع گازی و شرایط سیاسی و اقتصادی مناسب این کشور، پتانسیل ایجاد این خط لوله فراهم شده است؛ اما تأمین امنیت این خط لوله در پاکستان با مشکلات جدی روبه‌روست؛ به‌طوری‌که احداث خط لوله تا مرز پاکستان از سوی ایران انجام و آماده بهره‌برداری شده است؛ اما وجود دولت ناپایدار در پاکستان و فعالیت گروه‌های تروریستی سلفی- وهابی، مواد مخدر و مناقشه‌های مرزی، ادامه این مسیر را درحال‌حاضر غیرممکن کرده است.
چالش‌های اروپا و مسئله گاز روسیه
برای سال‌های بسیاری شرکت دولتی گازپروم (Gazprom) روسیه سهم عمده گاز مصرفی اروپا را تأمین می‌کرد؛ اما در سال‌های اخیر، اتحادیه اروپا در پی کاهش وابستگی به گاز وارداتی از روسیه برآمده است. دلایلی برای این امر وجود دارد که بهبود کارایی انرژی و درنتیجه کاهش مصرف انرژی و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر از این جمله‌اند؛ همچنین بهبود تکنولوژی گاز طبیعی مایع شده (ال‌ان‌جی) نیاز اروپا به افزایش خطوط لوله را به‌شدت کاهش داده است. با این‌حال، چالش اصلی این شرکت، روبه‌رو‌شدن با چالش‌های ناشی از چشم‌انداز خطوط لوله، در نتیجه فعالیت رقبا در جنوب‌شرقی اروپاست. کشورهای دارنده ذخایر گاز مانند الجزایر، لیبی، قبرس، آذربایجان و ترکمنستان تلاش‌های بسیاری برای دستیابی به بازار خطوط لوله اروپا می‌کنند که روش سنتی تحویل این شرکت است. درنتیجه، این تلاش‌ها سهم گازپروم را از بازار اروپا کاهش یافته است.
اختلاف بین روسیه و اوکراین از سال 2009 شدت یافت؛ زمانی که روسیه ناگهان همه جریان گاز صادراتی به اوکراین را قطع کرد. این امر علاوه بر کمبود گاز در اوکراین، منجر به فقدان کامل عرضه در بوسنی و هرزگوین، بلغارستان، جمهوری یوگسلاوی سابق، مقدونیه، مولداوی و صربستان شد و در اتریش و جمهوری چک کمبود بیش از 50 درصدی گاز را به وجود آورد.
آینده گاز در اروپا
تا چند سال قبل، غالب کارشناسان انرژی افزایش شدید مصرف گاز طبیعی در اروپا را حتمی می‌دانستند و از ضرورت افزایش واردات گاز به دلیل کاهش تولید این حامل انرژی در اروپا سخن می‌گفتند که این استراتژی با توجه به ضرورت اجرای طرح 20-20-20 در این منطقه توجیه دارد. سیاست فعلی اروپا به عنوان طرح 20-20-20 شناخته می‌شود که طبق آن، قرار است اعضای اتحادیه تا سال 2020 انتشار گازهای گلخانه‌ای را به میزان 20 درصد (معادل سطوح سال 1990) کاهش دهند؛ به‌طوری‌که 20 درصد ترکیب انرژی مورد نیاز از منابع تجدیدپذیر انرژی تأمین شود و بازدهی انرژی، 20 درصد افزایش یابد. واقعیت این است که جایگزینی زغال‌سنگ با گاز طبیعی گزینه ارزان‌تری برای کاهش دی‌اکسید کربن نسبت به جایگزینی با انرژی باد و خورشید است که هنوز تکنولوژی بالغی در این ‌زمینه ندارند. با توجه به همه این مسائل، واردات گاز اروپا از سال 2010 رو به کاهش نهاده است. در این سال اروپا (به‌غیر از نروژ) حدود 288 میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی وارد کرد که این رقم به 260 میلیارد فوت مکعب در سال 2013 کاهش یافت.
چند نکته درباره چشم‌انداز بازار گاز طبیعی در اروپا مورد توجه است: اول اینکه تولید داخلی گاز طبیعی در اروپا رو به کاهش خواهد گذاشت. بنا به گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، تولید گاز طبیعی در این منطقه با 68 میلیارد فوت مکعب کاهش، از 278 میلیارد فوت مکعب در سال 2012 به 210 میلیارد فوت مکعب در سال 2040 خواهد رسید؛ دوم اینکه تقاضای این حامل انرژی در دوره مذکور با 103 میلیارد فوت مکعب رشد به 610 میلیارد فوت مکعب در سال 2040 افزایش خواهد یافت؛ بنابراین واردات گاز طبیعی در سال 2040، معادل 171 میلیارد فوت مکعب افزایش خواهد داشت که در نمودار شماره (1) قابل مشاهده است (یگوروف و دیگران؛ 2015: 3).
خطوط لوله انتقال گاز از آذربایجان به اروپا
اهمیت آذربایجان در چند سال گذشته از یک تولیدکننده نفت خام به یک تولیدکننده و صادرکننده گاز طبیعی افزایش یافته است. تا سال 2007، این کشور یک واردکننده خالص گاز طبیعی به شمار می‌رفت که بخش عمده گاز مصرفی خود را از روسیه وارد می‌کرد. آذربایجان برای صادرات نفت خود تا سال 2006، به روسیه به عنوان یک کشور ترانزیت نیاز داشت. «خط لوله نفت باکو- تفلیس- جیحان (BTC)2» از سال 2006 به بهره‌برداری رسید و امکان مبادله نفت از منطقه خزر را در خارج از خاک روسیه فراهم کرد.
اداره اطلاعات انرژی دولت آمریکا (EIA) در یادداشتی جدید با عنوان «خطوط لوله گاز طبیعی در حال ساخت، گاز را از آذربایجان به جنوب اروپا انتقال خواهد داد3» به بررسی انتقال گاز از آسیای مرکزی به اروپا می‌پردازد. بر این ‌اساس، سه خط لوله جدید انتقال نفت از آذربایجان به مصرف‌کنندگان در ترکیه، بلغارستان، یونان و ایتالیا در حال احداث است. در یک دهه گذشته، شرکت‌ها طرح‌هایی را برای ساخت خطوط لوله جدید که منابع گاز روسیه، آسیای مرکزی و خاورمیانه را به جنوب اروپا منتقل کند، ارائه کرده‌‌اند که به‌جز سه طرح، بقیه با شکست مواجه شده‌اند.
این سه خط لوله جدید یا در حال گسترش، از کناره شرقی آذربایجان در دریای خزر به ساحل جنوب‌شرق ایتالیا خواهد رسید. پروژه اول مربوط به «توسعه خطوط لوله قفقاز جنوبی(SCPX)» است که از آذربایجان تا مرز ترکیه- گرجستان امتداد دارد که در پایان ماه ژوئن شروع شده است. پروژه دیگر مربوط به «خط لوله گاز طبیعی ترانس آناتولی (TANAP)» است که از مرز ترکیه- گرجستان تا مرز ترکیه- یونان ادامه خواهد یافت و ساخت آن به صورت رسمی از ماه مارس سال 2015 آغاز شده است. پروژه سوم مربوط به «خط لوله انتقال آدریاتیک 6 (TAP)» است که مرز ترکیه- یونان را به ایتالیا متصل می‌کند و ساخت آن در سال 2016 آغاز خواهد شد. بر اساس برنامه زمانی، دو پروژه قفقاز جنوبی و ترانس آناتولی تا سال 2019 و پروژه آدریاتیک تا سال 2020 به بهره‌برداری خواهند رسید. براین‌اساس، ترکیه و ایتالیا به ترتیب 600 و 800 میلیون فوت مکعب در روز دریافت خواهند کرد؛ در‌حالی‌که این رقم برای یونان و بلغارستان صد میلیون فوت مکعب در روز خواهد بود.
اگرچه خطوط لوله مذکور به‌دلیل کاهش وابستگی اروپا به گاز روسیه طراحی شده و در حال ساختن هستند، اما سران اتحادیه اروپا به‌خوبی می‌دانند که اتکا به ذخایر گازی آذربایجان، برای کنار زدن روسیه و قطع وابستگی گازی اروپا به این کشور کافی نیست؛ بنابراین اتحادیه اروپا شدیدا تمایل دارد به منابع گازی واقع در خلیج‌فارس نیز دسترسی داشته باشد و از این‌ رو خطوط لوله جایگزین را نیز مدنظر دارد.
اروپا و منابع گازی خلیج فارس
سران اتحادیه اروپا به‌خوبی می‌دانند که خطوط لوله‌ای که فقط به ذخایر گازی آذربایجان متکی است برای کنار زدن روسیه و قطع وابستگی گازی اروپا به این کشور کافی نیست؛ زیرا آذربایجان از جهات مختلف، کشوری متکی به روسیه است که توانایی انتقال گاز بدون رضایت مسکو را ندارد؛ از این‌ رو اتحادیه اروپا در تلاش است بتواند از منابع گازی منطقه خلیج‌فارس برای مصرف رو به‌ رشد خود بهره‌برداری کند. درحال‌حاضر چند خط لوله برای انتقال منابع گازی خلیج‌فارس به اروپا وجود دارد. مسیری از قطر و عربستان به سوریه و ترکیه و سپس اروپا. درحال‌حاضر با توجه به شرایط سیاسی و امنیتی منطقه، احداث این خط لوله از قطر و عربستان به سوریه عملا ممکن نیست. دلیل این امر، پشتیبانی مستقیم و همه‌جانبه این کشورها از گروه‌های تروریستی فعال در سوریه و عراق است که سبب ایجاد ناامنی در مسیر این خط لوله شده است. مسیر دیگر از ایران به عراق و سواحل سوریه در دریای مدیترانه است که در ادامه به‌تفصیل بررسی خواهد شد.
صادرات گاز از قطر به اروپا
قطر سومین کشور از لحاظ منابع اثبات‌شده گاز طبیعی در جهان محسوب می‌شود. روزنامه عربی «الاخبار» اخیرا اطلاعاتی را منتشر کرده که بنا بر آن، دولت آمریکا برنامه احداث خط لوله جدیدی را تصویب کرده است. این خط لوله، گاز را از قطر به اروپا منتقل خواهد کرد و ترکیه و رژیم صهیونیستی را نیز در بر می‌گیرد. ظرفیت این خط لوله در گزارش مذکور ذکر نشده است؛ اما با توجه به ذخایر گازی خاورمیانه، خط لوله مذکور حتی می‌تواند صادرات گاز روسیه به اروپا را نیز به چالش بکشد. بر اساس این طرح، خط لوله ذکرشده از قطر شروع شده و با گذشتن از عربستان و اردن، و دور زدن و کنار ‌گذاشتن ایران و عراق، به سوریه می‌رسد. در نزدیکی حمص واقع در سوریه، این خط لوله به شاخه تقسیم می‌شود و یکی از این شاخه‌ها به لاتاکیا، دیگری به طرابلس در شمال لبنان و سومی به ترکیه می‌رود.
این خط لوله سه هدف اصلی را دنبال می‌کند: اول شکستن انحصار روسیه در تأمین گاز اروپا، دوم قطع وابستگی ترکیه به گاز ایران و سوم فراهم‌کردن فرصت برای رژیم صهیونیستی در جهت صادرات گاز از سوی این کشور به اروپا با کمترین هزینه ممکن. به دلیل منتشرنشدن جرئیات این طرح، اظهارنظر درباره عملیاتی‌شدن آن امکان‌پذیر نیست.
خط لوله ایران- عراق- سوریه
در سال 2011 ایران- عراق- سوریه برای احداث خط لوله‌ای برای انتقال به توافق رسیدند. این خط لوله هزارو 500 کیلومتر طول خواهد داشت که از عسلویه آغاز می‌شود و 225 کیلومتر آن در ایران، 500 کیلومتر در عراق و 500 تا 700 کیلومتر آن در سوریه قرار خواهد داشت. خط لوله مذکور 10 میلیارد دلار هزینه دارد که پس از سوریه می‌تواند از طریق دریای مدیترانه به یونان و اروپا کشیده شود. بر اساس برنامه زمانی قرار بود عملیات ساخت این خط لوله از سال 2014 آغاز شود و تا 2016 به بهره‌برداری برسد و روزانه 110 میلیون متر مکعب (40 میلیارد متر مکعب در سال) را انتقال دهد. عراق، سوریه و لبنان تاکنون نیاز خود به گاز ایران را اعلام کرده‌اند و این خط لوله توانایی این را خواهد داشت که سالانه 20 میلیارد متر مکعب گاز به اروپا صادر کند؛ اما شرایط منطقه‌ای سبب شده است احداث این خط لوله تا زمان برقراری ثبات سیاسی و امنیتی در عراق و سوریه به تأخیر بیفتد؛ البته به نظر می‌رسد با تغییرات اخیر سیاسی و امنیتی در این دو کشور، تأمین امنیت این خط لوله چندان دشوار نباشد.
به نظر برخی کارشناسان منطقه‌ای، «جنگ ناعادلانه‌ای» که هم‌اکنون در سوریه به راه افتاده است، بی‌ارتباط با این خط لوله نیست و مخارج هنگفت دولت‌های غربی به همراه قطر، عربستان و ترکیه در این راستاست که نقشه ژئوپلیتیک جهان آتی را خود ترسیم کنند. خط لوله ایران- عراق- سوریه برای عراق و سوریه کاملا مقرون ‌به ‌صرفه و سودآور است. به نظر می‌رسد دولت‌های غربی و متحدان آنها در خلیج‌فارس و ترکیه تمایلی به اجرائی‌شدن این پروژه ندارند؛ چرا که این پروژه، ترکیه را به‌عنوان گذرگاه شماره یک انتقال گاز به اروپا حذف خواهد کرد و موقعیت ایران را نیز در مقایسه با قطر و عربستان تقویت خواهد کرد.
خطوط لوله جایگزین
در بیش از یک دهه گذشته، طرح‌های بسیاری برای احداث خطوط لوله به ترکیه و پس از آن به اروپا پیشنهاد شده که به دلایل مختلف متوقف یا لغو شده است. «پروژه خط لوله ناباکو» که برای اتصال به خطوط لوله در حال فعالیت اروپا در نزدیکی اتریش طراحی شده بود، در سال 2013 متوقف شد.
همچنین قرارداد «خط لوله جریان جنوبی» که برای حمل گاز روسیه به بلغارستان و درنهایت اروپای شرقی پیشنهاد شده و بخشی از عملیات اجرائی آن نیز آغاز شده بود، به دلیل توافق‌نکردن اتحادیه اروپا بر سر مفاد قانون بازار الکتریسیته لغو شد. بحث بر سر شروع مجدد این پروژه نیز به دلیل درگیری‌ها در کریمه متوقف شد و درنهایت پروژه مذکور در دسامبر 2014 توسط رئیس‌جمهور روسیه فسخ شد.
لغو پروژه «خط لوله جریان ترکیه»در همان زمان اعلام شد. این طرح ازسوی شرکت دولتی «گازپروم»روسیه پیشنهاد شده بود و بر اساس برنامه، مقرر شده بود گاز طبیعی را از روسیه به حوالی دریای سیاه منتقل کند؛ اما این امر مستلزم ورود به خاک ترکیه (کشور غیرعضو اتحادیه اروپا) به جای بلغارستان (کشور عضو اتحادیه اروپا) بود. درنهایت روسیه و ترکیه در دستیابی به توافق بر سر این خط لوله موفق نبودند و در جولای 2015 شرکت گازپروم قرارداد خود را با شرکت «سایپم» - شرکت ایتالیایی طرف قرارداد- به حالت تعلیق درآورد.
یکی دیگر از خطوط بالقوه انتقال گاز مربوط به طرح ساخت خط لوله دوطرفه موسوم به «ایستر سلواکی»است که از طریق مجارستان و رومانی به ترکیه متصل می‌شود و به «خط لوله بالکان»می‌پیوندد.
5. کلام پایانی
اهمیت گاز طبیعی در بازارهای جهانی انرژی به‌سرعت، رو به فزونی است. رویکردهای ژئوپلیتیکی سبب شده است منابع نفت و گاز در معادلات جهانی اهمیت بسیار یابد. ایران در کانون منطقه‌ای قرار گرفته ‌که در تولید و انتقال نفت و گاز جهان، نقشی حیاتی ایفا می‌کند. لغو تحریم‌ها این امکان را برای ایران فراهم می‌کند که صادرات گاز به اروپا را در دستور کار قرار دهد. اگرچه ایران درحال‌حاضر به ترکیه گاز صادر می‌کند؛ اما برنامه‌هایی برای صادرات بیشتر گاز به ترکیه با هدف انتقال به اروپا دارد. با‌این‌حال موانع دیگری مانند توافق بر سر قیمت و برطرف‌کردن نیازهای رو‌به‌رشد داخلی ایران (به‌ویژه برای افزایش ضریب بازیافت نفت،تولید برق و گرمایش در فصول سرد) بر سر این کار قرار دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.