بررسی نقش ژئوپلیتیک گاز برای ایران
تأسیس حلقه «چهاردریا»
عبدالرضا فرجی راد.سفیر پیشین ایران در نروژ
تأثیر عوامل محیطی بر سیاست را به نام «ژئوپلیتیک» می خوانیم. منظور از عوامل محیطی، به طور خاص، محیط جغرافیایی است. جغرافیا به دو بخش طبیعی و انسانی تقسیم میشود. آن دسته از عوامل که مربوط به انسان و اقتصاد می شود، نظیر انرژی، نفت و گاز، همگی بر سیاست تأثیر می گذارند. بهطور مثال یکی از دلایلی که باعث شده قدرت های بینالمللی و خارجی در منطقه خلیج فارس حضور داشته باشند، نیازشان به انرژی، نفت و گاز است. نفت و گاز جزء منابع زیرزمینی هستند، اما یکی از عوامل قدرت کشورها به شمار میروند. بین کشورها رقابتی بر سر این نوع انرژیها وجود دارد. آمریکایی ها، چینی ها و اروپایی ها هر کدام به نحوی سعی می کنند بر نفت و گاز منطقه تسلط داشته باشند. ژئوپلیتیک گاز نیز همین طور است.
در ژئوپلیتیک دو عامل مطرح می شود. یکی عامل ثابت و دیگری عامل متغیر است. «تنگه هرمز» یک عامل جغرافیایی ثابت به شمار می رود اما این عامل جغرافیایی می تواند محلی برای تبدیلشدن به جنگ، بحران یا قدرت سیاسی شود. عوامل غیرثابت مثل نفت و گاز نیز بر سیاست مؤثرند و نشانه آن شکل گیری جنگ عراق بود. مصرف گاز در دنیا رو به رشد است و به عنوان انرژی پاک و ارزان اهمیت بیشتری پیدا می کند. اکنون روسیه به اروپا گاز می فروشد. کارخانه ها و کارخانه های اروپا از این طریق گرم می شود. گاهی روسیه از گاز به عنوان ابزار استفاده میکند و این کار را به نام «ژئوپلیتیک» می خوانند، یعنی رقابتی به وجود می آورد و قدرت خویش را به رخ می کشد. هنگامی که این کشور گاز را قطع کند تا از طریق اوکراین به اروپا نرسد، سیاستی را به کار می گیرد تا اروپایی ها را مجبور به تغییر رویکرد درباره موضوعی خاص کند. آمریکایی ها امروز برای این که روسیه دیگر نتواند امنیت تأمین انرژی اروپا را به خطر بیندازد، نفت یا گاز شیل را استخراج کرده اند. قرار شده آمریکا بخشی از انرژی مورد نیاز اروپا را از آن طریق تأمین کند. بهاین ترتیب اروپایی ها زیاد وابسته به روسیه نخواهند
بود. انرژی ما در دنیا حرفی برای گفتن دارد. ما دارای رتبه چهارم دنیا از حیث ذخایر گاز و تولید نفت هستیم. آخرین برآوردها نشان داده از لحاظ گاز، مقام اول را داریم. روسیه با تفاوت کوچکی در مقام دوم قرار می گیرد. طبق تخمین های بینالمللی که ما هیچ نقشی در آن نداشته ایم، جمهوری اسلامی مقام اول ذخایر گاز دنیا را به دست می آورد. متأسفانه نتوانسته ایم یا نگذاشته اند از نفت و گاز بهره ژئوپلیتیک ببریم. این به دلیل تحریم ها، عدمسرمایهگذاری مناسب و عدم مدیریت صحیح بهویژه در 10 سال گذشته بوده است. می بینید که عربستان چگونه از فرصت استفاده می کند.
عربستان از نفت دو استفاده اساسی می کند. اول اینکه لشکر عظیمی به وجود آورده که از غرب آفریقا یعنی گروه «بوکوحَرام» تا شرق آسیا گروه «ابوسیاف» را در اختیار دارد. در آسیای مرکزی و جنوب روسیه «جبهه التحریر» تا خاورمیانه گروه هایی مثل داعش، طالبان و دیگران از آن فرمان می برند. عربستان را نمی توان کماهمیت دانست. آنها دارای بزرگترین ارتش نیابتی دنیا هستند. تمام این کارها را با پول نفت انجام داده اند. استفاده دوم عربستان از ژئوپلیتیک انرژی، زمینزدن رقباست. جایی که با جمهوری اسلامی یا روسیه درگیری داشته باشد قیمت نفت را ناگهان از بالای صد دلار به 30 دلار می رساند تا اقتصاد این دو کشور را متلاطم سازد. بعضی معتقدند «اقتصاد خودش هم آسیب می بیند». این حرف درست است ولی آنها 700 یا 800 میلیارد دلار ذخیره ارزی دارند و دلشان به حال 200 میلیاردی که از دست می رود چندان نمی سوزد. بخش قابلتوجهی از پول عربستان را شاهزادگان می برند.
در دوره اصلاحات کارهای بسیار خوبی شد. عسلویه آن موقع جان گرفت. از قبل طراحی شده بود، اما در دوره اصلاحات فعال شد. 50 میلیارد دلار سرمایهگذاری خارجی اتفاق افتاد که بخش قابلتوجه آن مربوط به اروپایی ها، مثلا شرکتهای فرانسوی و نروژی بود. بعضی شرکتهای روسیه نیز آمدند. علاوه بر تأمین نیازهای داخلی قرار بود 50 میلیارد دلار درآمد سالانه برایمان بیاورد. متأسفانه باتغییر دولت، نیروی کار عسلویه از 85 هزار نفر به پنج هزار نفر رسید.
سیاستگذاران دولت قبل، فقط شعارهایی مطرح می کردند که کشور را نهتنها از نظر اقتصادی ضعیف بلکه از حیث رقابتی و ژئوپلیتیکی نیز با آسیب مواجه میساخت.
بخش ایرانی منطقه ذخایر گازی را به نام «پارس جنوبی» می خوانند و قسمت مربوط به قطر را «گنبد شمالی» یا «گنبد طلایی» نامیده اند. ما از این فرصت به نحو احسن استفاده نمی کنیم. ایران را با قطر مقایسه کنید. قطر بهترین بهره را از گاز می برد. جمعیت بومی قطر زیر 300 هزار نفر است. کل جمعیت آن کشور به دو میلیون نفر می رسد. شاید اخیرا تعدادی خارجی جدید هم پاسپورت قطر را گرفته باشند. به تمام ورزشکارهای دنیا پاسپورت قطری می دهند و شهروند کشور خود می کنند. قطر در حدود 400 هزار نفر جمعیت بومی دارد ولی از طریق گازی که در اختیار گرفته نقش های مهمی را ایفا می کند. نقش آن ژئوپلیتیکی است. یک کشور کوچک، وزن ژئوپلیتیکی خود را از طریق گاز افزایش می دهد. هیچ پشتوانه دیگری ندارد. نه دارای خاک است، نه جمعیت، نه کشاورزی، فناوری و نه منابع دیگر! ایران با وجود تمام منابع طبیعی، 80 میلیون جمعیت، تحصیلات بالا، آب، کشاورزی، تمدن و 15 کشور همسایه اگر بخواهد مدیریت صحیح بکند، میتواند از گاز بهره زیادی ببرد.
تأثیر خط لوله های ایران بر وزن ژئوپلیتیکی کشور
خوشبختانه ایران از نظر موقعیت استراتژیک و ژئوپلیتیکی در جایگاهی بسیار عالی است. یکی از دلایلی که باعث می شود بعد از برجام توجه بیشتری به کشورمان شود، همین موقعیت است. غیر از «خط لوله صلح» که می تواند گاز عسلویه را به سمت شرق دور برساند، فرصت های دیگری نیز در اختیارمان است. یکی از کارهای درستی که انجام شد این بود که از طریق پاکستان گاز ایران را به هند برسانند و بعد هم به چین! هر دو کار عملی است. یکی از مشکلات، اختلافات دیرینه هند و پاکستان، نوعی عدم اعتماد را بین دو کشور به وجود می آورد. آمریکایی ها نیز فشار می آوردند که این کار عملی نشود. نه به شرکتها اجازه کار می دادند و نه به پاکستانی ها! مذاکرات و رفت و آمدهایی در این باره صورت می گرفت اما نهایتا متوقف شد. آمریکایی ها تشویق کردند که به جای انتقال گاز از ایران، گاز ترکمنستان مورد استفاده قرار گیرد. ترکمنستان، مقام چهارم دنیا را از لحاظ ذخایر گازی دارد. در واقع آمریکایی ها دو هدف از چنین کاری داشتند. اول این که ایران تحت فشار بیشتری قرار گیرد و گاز ایران به سمت شرق حرکت نکند. از طرفی روس ها را تحت فشار قرار میدادند. بخشی از گاز ترکمنستان را روس ها می
خرند. از طریق روسیه این گاز به اروپا صادر می شود. خود ترکمن ها نیز تا حدی از این بابت ناراضی هستند زیرا روس ها گاز را با قیمت پایین می خریدند و با قیمت بالا می فروختند. اخیرا قراردادهایی بینشان بسته شده که روس ها قیمت را بالاتر ببرند.
هرچند آمریکایی ها بعضی اهداف را دنبال می کردند، اما ناامنی در افغانستان مشکل ساز می شد. چندین بار رهبران کشورهای ترکمنستان، پاکستان و افغانستان دور هم جمع شدند تا تغییراتی به وجود آورند. گاهی هندی ها هم میآمدند اما هنوز نتوانسته اند امنیت لازم را در افغانستان به وجود آورند تا شرکتهای خارجی رغبت به حضور نشان دهند. اخیرا اعلام شد که 25درصد خاک افغانستان در اختیار دولت نیست. بعد از برجام، فضای خوبی به وجود آمده و آمریکایی ها دیگر مانع نمیشوند. در این مورد شکی ندارم. آمریکا مانع عملیاتی کردن «لوله صلح» نمی شود.
تنگه هرمز
تنگه هرمز در مالکیت ایران نیست اما مسئولیت حفظ امنیت آن بر عهده عمان و جمهوری اسلامی ایران خواهد بود. به همین دلیل نمیشود مالیاتستانی کرد، اما واقعیت این است که ما از دو هزارو 500 کیلومتر مرز آبی خود هرگز نتوانسته ایم استفاده کنیم. ایران یکی از معدود کشورهای دنیاست که توسعه خود را از سواحل آغاز نکرد بلکه از مرکز شروع کرد. هر کشور دنیا را روی نقشه ببینید که با دریاهای آزاد در ارتباط است توسعه را از ساحل شروع کرده است. برزیل و حتی کشورهای جنوبی خلیج فارس اینطور هستند. دوبی، ابوظبی و شارجه، سواحل را آباد کردهاند. کراچی، کلکته و بمبئی همگی در ساحل هستند. آلمان از طریق بندر هامبورگ توانست با دنیای خارج ارتباط پیدا کند. تمام کشورها توسعه را از ساحل آغاز می کنند زیرا هزینه این کار پایین تر است. ما برعکس عمل کرده ایم. از مرکز آغاز کرده ایم. علتش همواره نگرانی های امنیتی بوده! هرگاه پایتخت ایران در نزدیکی مرزها بود، مثلا تیسفون در غرب کشور، مورد حمله واقع شد و سقوط کرد. وقتی پایتخت سقوط کند کشور از هم فرو می پاشد. نظامهای بعدی که در ایران شکل گرفتند سعی کردند پایتخت را در مرکز قرار دهند. مثلا اصفهان، شیراز،
قزوین، تهران و غیره!
بهتدریج که ارتباطمان با اروپایی ها زیاد و صنایع به کشور وارد شدند همگی در اطراف شهرهای مرکزی گسترش یافتند. هنوز هم اگر با هلیکوپتر به جنوب شیراز، جنوب کرمان یا جنوب آبادان بروید می بینید هیچ استفاده ای از امکانات نمی شود. فقط دو اسکله داریم. یکی اسکله بندرعباس است که بعد از سال 1351 وقتی قیمت نفت بالا رفت و کشور ناگهان با درآمدهای مازاد مواجه شد، به جای این که بودجه را صرف توسعه کنند به سمت واردات رفتند. ایتالیایی ها را آوردند تا اسکله بندرعباس را بسازند و بتوانند اجناس خارجی را به کشور وارد کنند. هنوز هم بخش عمده ای از کالاهایمان از اسکله بندرعباس وارد می شود. مرزهای آبی بزرگ ما برعکس دیگر کشورهای دنیا بلااستفاده مانده اند. حداقل باید 10 شهر مدرن شبه جهانی در آنجا می داشتیم. عبارت «جهانی» را به کار نمی برم زیرا شهرهای جهانی دارای پارامترهایی هستند که ما نمی توانیم در این منطقه تمام آنها را تأمین کنیم. ابوظبی و دوبی هم شهرهای شبه جهانی هستند. هنوز نتوانسته اند تمام پارامترها را به وجود آورند. متأسفانه ما در همان حد هم نتوانسته ایم موفق شویم. انرژیِ گاز می تواند بر قدرت ایران بیفزاید. با درآمد عسلویه
قادریم شهرهای مدرنی ایجاد کنیم و توسعه دهیم. اولین پایه توسعه هر منطقه انرژی است. عسلویه موقعیت مکانی بسیار خوبی دارد. اگر در شمال کشور بود جهت توسعه جنوب کشور بایست گاز را با هزار مصیبت از کوه ها عبور می دادیم. الآن گاز در کنار مرزهای جنوبی قرار دارد و می توانیم از آن جهت افزایش اقتدار و وزن ژئوپلیتیکی ایران استفاده کنیم. همانطور که لوله گاز از یک سو تا مرز پاکستان رفته، از طرف دیگر هم لازم است تا خرمشهر ادامه یابد که سراسر منطقه را تحت پوشش بیاورد و هشت یا 10 شهر قدرتمند و مدرن مثل دوبی به وجود آورد. آن مکان ها ظرفیت پذیرش حداقل 10 یا 20 میلیون جمعیت مهاجر را دارند. بدین ترتیب جمعیت مهاجرپذیری شهرهایی مثل اصفهان، شیراز، تبریز و مشهد کاهش می یابد. واقعبودن گاز در جنوب ایران می تواند از یک سو باعث افزایش قدرت داخلی و از طرف دیگر بالابردن وزن ژئوپلیتیکی کشور بر اثر وابستگی دیگران به ما شود. قادریم گاز را نه فقط به پاکستان و هند بلکه به غرب نیز ارسال کنیم. گاز می تواند از طریق عراق به دریای مدیترانه برود. در این صورت اروپا نیز نیازمند گاز ایران خواهند بود. اتفاقا خود عراق هم به گاز نیاز اساسی
دارد.
مصرف بیش از حد گاز
مصرف کشور ما از استانداردهای جهانی بالاتر است. علت آن ریختوپاش است. نهتنها در گاز، بلکه در دیگر حوزهها نیز اسراف میشود. در اروپا وقتی سه نفر در یک خانه باشند و بخواهند پرتقال بخرند، سه عدد میخرند؛ ولی ما یک یا دو کیلو پرتقال درخواست میکنیم و میوهفروش پنج کیلو داخل کیسه میریزد و ما هیچ اعتراضی هم نمیکنیم. موقع برنجپختن، مصرف آب، تلفن و ... نیز همین حالت را داریم. فرهنگ بدی را به وجود آوردهایم. بخشی از آن با آموزش حل میشود و قسمتی با اجبار!
خانوارهای غربی اگر بخواهند مثل ما گاز مصرف کنند، باید ماهی 500 دلار پول گاز بدهند؛ البته در آنجا معمولا گاز را به برق تبدیل میکنند و به خانهها میدهند. گاز را بیدلیل باز نمیگذارند و لامپهای خانه را کنترل میکنند. در ساختمانسازی نیز باید مدیریت داشته باشیم تا دیوارها و پنجرهها را طوری بسازیم که انرژی فرار نکند.
نکته دیگر اینکه میزان صادرات و واردات گاز ما تقریبا برابر است. گازی که از ترکمنستان وارد میکنیم، تقریبا به همان میزان به ترکیه میفرستیم. در زمستانها مصرف بالاتر میرود؛ ولی بعضی مواقع اصلا زمستان را احساس نمیکنیم. مفهوم زمستان در کشور ما با اروپا و کشورهای قطبی خیلی فرق دارد. آیا واقعا برای استخراج گاز و توسعه میادین نیاز به سرمایهگذاری داخلی داریم؟ وقتی در نروژ سفیر بودم، بررسیهایی درباره عسلویه انجام دادم. هنوز تحریمهای ایران تشدید نشده بود؛ هرچند کشورمان بعد از انقلاب همواره در تحریم به سر میبرد. دیدیم علاوه بر اینکه عسلویه منبع بزرگ گاز دنیا به شمار میرود، نفت قابل توجهی دارد. 70 کیلومتر مربع لایههای نفت وجود داشت. آن موقع قطریها روزی 300 هزار بشکه نفت خارج میکردند؛ ولی امروز به 600 هزار بشکه رساندهاند. برای آن کشور کم نیست. تولید ما فقط یک میلیون بشکه است. در آن زمان یک شناور را با قیمت پنج میلیون دلار در ماه اجاره کردیم. مسئولان قدری کملطفی کردند و همکاری لازم را انجام ندادند. یک چاه در عسلویه زدیم که 60 هزار بشکه در روز بیرون میآورد. شناور در کنار دریا میایستاد و تا یک میلیون تن
نفت ذخیره میکرد. سپس کشتیهای اقیانوسپیما میآمدند و از آن نفت میگرفتند و میبردند. از سال 86 تا حالا هنوز هیچ اقدامی برای بهبود وضعیت آنجا صورت نگرفته است.
اینطور نیست که نتوانیم کاری انجام دهیم؛ ولی مدیریت ضعیفی داریم. ضمنا نیازی نیست که خودمان سرمایهگذاری کنیم. سرمایههای خارجی شناور، فراوان و سرشاری وجود دارند که باید جذب شود. اگر خود را با مقررات بینالمللی تطبیق دهیم و منافع ملی خویش را حفظ کنیم، همه برای سرمایهگذاری به ایران میآیند. نهتنها در بخش نفت و گاز بلکه در سایر حوزهها نیز همین مشکلات را میبینیم. در داخل کشور نیز سرمایهگذاران بزرگی داریم. ایرانیهای خارج از کشور و داخل نیز جزء آنها هستند. بعد از برجام حتی بسیاری از شرکتهای هستهای اصرار دارند با ایران همکاری کنند. بیش از 10 شرکت مهم و صاحبنام هستند که از غرب آمدهاند تا با ما همکاری کنند. فضا باز شده است. وقتی در حوزه هستهای میخواهند با ما کار کنند، چرا در حوزه نفت و گاز و ... همکاری نکنند؟ ما قدری کند جلو میرویم و آیندهنگری نداریم و از مدیریت جدید بیبهرهایم. میخواهیم همه کارها را به صورت سنتی انجام دهیم. باید طرحهای کلان را بر اساس آیندهپژوهی به انجام برسانیم. کشورهایی مثل «ترکیه»، «سنگاپور»، «کره»، «مالزی»، «اندونزی» و «امارات» که در چند دهه پیشرفت کردهاند تا 20 یا 30
سال پیش چه وضعیتی داشتند؟ طرحهای کلان 20، 30 یا 50 ساله را شکل دادند و امروز آن طرحها بهتدریج به نتیجه میرسد. ما نیز باید همان کار را انجام دهیم. آیا مالزی خودش سرمایهای داشت؟
موقعی که «ماهاتیر محمد» شروع به کار کرد، بسیاری از مردم در جاهایی مثل «جزیره بورنئو» روی درخت زندگی میکردند. حالا همان روستاها به مراکز مهم توریستی تبدیل شدهاند که درآمدهای خوبی دارند. مردم دنیا برای بازدید به آنجا میروند.
دوبی از کجا شروع کرد؟ بعدا نفت هم به دست آورد؛ ولی از ابتدا نداشت. فقط هفتدهم درصد از بودجه سالانه آنها از نفت حاصل میشود؛ یعنی صفر! باید ترس را کنار بگذاریم و طرحهای بزرگ 50ساله را به اجرا دربیاوریم. نفت و گاز را هم پشتوانه خود کنیم. هر چیزی نیاز به پشتوانه دارد.
نیاز به همگرایی و صلح در منطقه
ما برای توسعه کشور با پشتوانه انرژی و به ویژه گاز نیازمند همگرایی منطقه ای خواهیم بود. منظور، کاری مشابه «اکو» نیست. «اکو» اولین همگرایی شکستخورده دنیا به شمار می رود. بعد از بیست و چند سال دیدیم که هیچ دستاوردی نداشت. حتی اهالی کشورهای عضو اکو نمی توانند به کشورهای یکدیگر سفر کنند، زیرا به آنها ویزا داده نمی شود یا خیلی سخت می گیرند.
اولین دستاورد همگرایی باید این باشد که طی چند سال، فرایند اخذ ویزا تسهیل شود یا اصلا تردد بین این کشورها بی نیاز از ویزا باشد. الان بین ایران و ترکیه ویزا لازم نداریم. باید نوعی همگرایی با کشورهای صاحب انرژی داشته باشیم. بعضی کشورها انرژی ندارند ولی اهمیتشان در انتقال انرژی است. نیازمند شبیه سازی اتحادیه اروپا در ایران هستیم. همان کاری که در 1958 راجع به زغال و فولاد به انجام رساندند به ما هم اقتدار می دهد. این کار علاوه بر ایجاد توسعه، صلح و ثبات می آورد.
ما قادر به انجام همگرایی در چند حلقه هستیم. حلقه اول شامل ایران، عراق و ترکیه خواهد بود. اینها از نظر انرژی با یکدیگر مرتبطند. ایران و عراق انرژی دارند و ترکیه کشور مهم جهان به عنوان مرکز انتقال انرژی تلقی می شود. وقتی اعتمادسازی بین آن سه کشور اتفاق بیفتد بعد از چند سال، حلقه دوم به وجود می آید، همان طور که در اروپا شکل گرفت و بازار مشترک درست شد. کشورهایی مثل آذربایجان، عمان و ترکمنستان می توانند عضو آن شوند. سپس نوبت به حلقه سوم می رسد. در حلقه سوم، همسایگانی قرار می گیرند که انرژی ندارند اما مثل پاکستان، جذبکننده انرژی هستند.
کشورهای اروپای شرقی در حلقه سوم قرار می گیرند. بدین ترتیب، هم توسعه برای منطقه به ارمغان می آید و هم صلح و ثبات! ما غیر از آفریقا تنها منطقه دنیا هستیم که نتوانسته به همگرایی برسد. اول اروپایی ها شروع کردند و موفق شدند. سپس به تبعیت از اروپایی ها «آسهآن» شکل گرفت. سپس «ملکوسوز» در آمریکایی لاتین به وجود آمد. یک سری کشورهای به هم ریخته و شلوغ که دائم درگیر کودتا می شدند، همگی به دنبال توسعه با رهبری برزیل هستند. سپس «نَفتا» در آمریکای شمالی بین مکزیک، کانادا و ایالات متحده شکل گرفت. سپس «سارک» در آسیای جنوبی بین هند و پاکستان منعقد شد. در منطقه ما هنوز هیچ همگرایی و اتحادی نیست. منطقه مان بین چهار دریا واقع شده است: دریای سیاه، خزر، خلیجفارس و مدیترانه! من اسم طرح همگرایی را به نام «چهار دریا» یا «four Seas» می خوانم. ما می توانیم و باید از کلمه «نمیتوانیم» عبور کنیم.
گفتوگو با رقبا
قطر ثروت بیشمار و درآمد سالانه بالای 100هزار دلار دارد. نروژ چند سال با درآمد سرانه 66 یا 70 هزار دلار در سال مقام اول دنیا را داشت. قطر با استفاده از گاز توانست جلو بیفتد. بخشی از آن گاز متعلق به ماست. در 10 سال گذشته که عسلویه خوابیده بود و فعالیت جدی نمی کرد، قطر، میزان سرمایهگذاری خود را چندبرابر کرد. این برای ما جای تأسف است و از لحاظ حقوقی هم قادر به پیگیری نیستیم. بخش ایرانی منطقه عسلویه از تراکم گاز بی بهره مانده چون قطری ها برداشت زیادی کرده اند. از لحاظ حقوقی قادر به شکایت نیستیم ولی باید گفتوگوی دوستانه با قطری ها انجام داد. درست است که آنها حق داشتند از منابع بهره ببرند اما زمانی این کار را کردند که ما در فشار تحریم بودیم. این به منزله سوء استفاده است. حالا گذشته را فراموش می کنیم اما باید ما هم از سرمایه بیشمار قطر استفاده کنیم و کمک بگیریم. بدین ترتیب با شرکتهای خارجی Joint شویم و قطری ها نیز در ایران سرمایهگذاری کنند.
تأثیر عوامل محیطی بر سیاست را به نام «ژئوپلیتیک» می خوانیم. منظور از عوامل محیطی، به طور خاص، محیط جغرافیایی است. جغرافیا به دو بخش طبیعی و انسانی تقسیم میشود. آن دسته از عوامل که مربوط به انسان و اقتصاد می شود، نظیر انرژی، نفت و گاز، همگی بر سیاست تأثیر می گذارند. بهطور مثال یکی از دلایلی که باعث شده قدرت های بینالمللی و خارجی در منطقه خلیج فارس حضور داشته باشند، نیازشان به انرژی، نفت و گاز است. نفت و گاز جزء منابع زیرزمینی هستند، اما یکی از عوامل قدرت کشورها به شمار میروند. بین کشورها رقابتی بر سر این نوع انرژیها وجود دارد. آمریکایی ها، چینی ها و اروپایی ها هر کدام به نحوی سعی می کنند بر نفت و گاز منطقه تسلط داشته باشند. ژئوپلیتیک گاز نیز همین طور است.
در ژئوپلیتیک دو عامل مطرح می شود. یکی عامل ثابت و دیگری عامل متغیر است. «تنگه هرمز» یک عامل جغرافیایی ثابت به شمار می رود اما این عامل جغرافیایی می تواند محلی برای تبدیلشدن به جنگ، بحران یا قدرت سیاسی شود. عوامل غیرثابت مثل نفت و گاز نیز بر سیاست مؤثرند و نشانه آن شکل گیری جنگ عراق بود. مصرف گاز در دنیا رو به رشد است و به عنوان انرژی پاک و ارزان اهمیت بیشتری پیدا می کند. اکنون روسیه به اروپا گاز می فروشد. کارخانه ها و کارخانه های اروپا از این طریق گرم می شود. گاهی روسیه از گاز به عنوان ابزار استفاده میکند و این کار را به نام «ژئوپلیتیک» می خوانند، یعنی رقابتی به وجود می آورد و قدرت خویش را به رخ می کشد. هنگامی که این کشور گاز را قطع کند تا از طریق اوکراین به اروپا نرسد، سیاستی را به کار می گیرد تا اروپایی ها را مجبور به تغییر رویکرد درباره موضوعی خاص کند. آمریکایی ها امروز برای این که روسیه دیگر نتواند امنیت تأمین انرژی اروپا را به خطر بیندازد، نفت یا گاز شیل را استخراج کرده اند. قرار شده آمریکا بخشی از انرژی مورد نیاز اروپا را از آن طریق تأمین کند. بهاین ترتیب اروپایی ها زیاد وابسته به روسیه نخواهند
بود. انرژی ما در دنیا حرفی برای گفتن دارد. ما دارای رتبه چهارم دنیا از حیث ذخایر گاز و تولید نفت هستیم. آخرین برآوردها نشان داده از لحاظ گاز، مقام اول را داریم. روسیه با تفاوت کوچکی در مقام دوم قرار می گیرد. طبق تخمین های بینالمللی که ما هیچ نقشی در آن نداشته ایم، جمهوری اسلامی مقام اول ذخایر گاز دنیا را به دست می آورد. متأسفانه نتوانسته ایم یا نگذاشته اند از نفت و گاز بهره ژئوپلیتیک ببریم. این به دلیل تحریم ها، عدمسرمایهگذاری مناسب و عدم مدیریت صحیح بهویژه در 10 سال گذشته بوده است. می بینید که عربستان چگونه از فرصت استفاده می کند.
عربستان از نفت دو استفاده اساسی می کند. اول اینکه لشکر عظیمی به وجود آورده که از غرب آفریقا یعنی گروه «بوکوحَرام» تا شرق آسیا گروه «ابوسیاف» را در اختیار دارد. در آسیای مرکزی و جنوب روسیه «جبهه التحریر» تا خاورمیانه گروه هایی مثل داعش، طالبان و دیگران از آن فرمان می برند. عربستان را نمی توان کماهمیت دانست. آنها دارای بزرگترین ارتش نیابتی دنیا هستند. تمام این کارها را با پول نفت انجام داده اند. استفاده دوم عربستان از ژئوپلیتیک انرژی، زمینزدن رقباست. جایی که با جمهوری اسلامی یا روسیه درگیری داشته باشد قیمت نفت را ناگهان از بالای صد دلار به 30 دلار می رساند تا اقتصاد این دو کشور را متلاطم سازد. بعضی معتقدند «اقتصاد خودش هم آسیب می بیند». این حرف درست است ولی آنها 700 یا 800 میلیارد دلار ذخیره ارزی دارند و دلشان به حال 200 میلیاردی که از دست می رود چندان نمی سوزد. بخش قابلتوجهی از پول عربستان را شاهزادگان می برند.
در دوره اصلاحات کارهای بسیار خوبی شد. عسلویه آن موقع جان گرفت. از قبل طراحی شده بود، اما در دوره اصلاحات فعال شد. 50 میلیارد دلار سرمایهگذاری خارجی اتفاق افتاد که بخش قابلتوجه آن مربوط به اروپایی ها، مثلا شرکتهای فرانسوی و نروژی بود. بعضی شرکتهای روسیه نیز آمدند. علاوه بر تأمین نیازهای داخلی قرار بود 50 میلیارد دلار درآمد سالانه برایمان بیاورد. متأسفانه باتغییر دولت، نیروی کار عسلویه از 85 هزار نفر به پنج هزار نفر رسید.
سیاستگذاران دولت قبل، فقط شعارهایی مطرح می کردند که کشور را نهتنها از نظر اقتصادی ضعیف بلکه از حیث رقابتی و ژئوپلیتیکی نیز با آسیب مواجه میساخت.
بخش ایرانی منطقه ذخایر گازی را به نام «پارس جنوبی» می خوانند و قسمت مربوط به قطر را «گنبد شمالی» یا «گنبد طلایی» نامیده اند. ما از این فرصت به نحو احسن استفاده نمی کنیم. ایران را با قطر مقایسه کنید. قطر بهترین بهره را از گاز می برد. جمعیت بومی قطر زیر 300 هزار نفر است. کل جمعیت آن کشور به دو میلیون نفر می رسد. شاید اخیرا تعدادی خارجی جدید هم پاسپورت قطر را گرفته باشند. به تمام ورزشکارهای دنیا پاسپورت قطری می دهند و شهروند کشور خود می کنند. قطر در حدود 400 هزار نفر جمعیت بومی دارد ولی از طریق گازی که در اختیار گرفته نقش های مهمی را ایفا می کند. نقش آن ژئوپلیتیکی است. یک کشور کوچک، وزن ژئوپلیتیکی خود را از طریق گاز افزایش می دهد. هیچ پشتوانه دیگری ندارد. نه دارای خاک است، نه جمعیت، نه کشاورزی، فناوری و نه منابع دیگر! ایران با وجود تمام منابع طبیعی، 80 میلیون جمعیت، تحصیلات بالا، آب، کشاورزی، تمدن و 15 کشور همسایه اگر بخواهد مدیریت صحیح بکند، میتواند از گاز بهره زیادی ببرد.
تأثیر خط لوله های ایران بر وزن ژئوپلیتیکی کشور
خوشبختانه ایران از نظر موقعیت استراتژیک و ژئوپلیتیکی در جایگاهی بسیار عالی است. یکی از دلایلی که باعث می شود بعد از برجام توجه بیشتری به کشورمان شود، همین موقعیت است. غیر از «خط لوله صلح» که می تواند گاز عسلویه را به سمت شرق دور برساند، فرصت های دیگری نیز در اختیارمان است. یکی از کارهای درستی که انجام شد این بود که از طریق پاکستان گاز ایران را به هند برسانند و بعد هم به چین! هر دو کار عملی است. یکی از مشکلات، اختلافات دیرینه هند و پاکستان، نوعی عدم اعتماد را بین دو کشور به وجود می آورد. آمریکایی ها نیز فشار می آوردند که این کار عملی نشود. نه به شرکتها اجازه کار می دادند و نه به پاکستانی ها! مذاکرات و رفت و آمدهایی در این باره صورت می گرفت اما نهایتا متوقف شد. آمریکایی ها تشویق کردند که به جای انتقال گاز از ایران، گاز ترکمنستان مورد استفاده قرار گیرد. ترکمنستان، مقام چهارم دنیا را از لحاظ ذخایر گازی دارد. در واقع آمریکایی ها دو هدف از چنین کاری داشتند. اول این که ایران تحت فشار بیشتری قرار گیرد و گاز ایران به سمت شرق حرکت نکند. از طرفی روس ها را تحت فشار قرار میدادند. بخشی از گاز ترکمنستان را روس ها می
خرند. از طریق روسیه این گاز به اروپا صادر می شود. خود ترکمن ها نیز تا حدی از این بابت ناراضی هستند زیرا روس ها گاز را با قیمت پایین می خریدند و با قیمت بالا می فروختند. اخیرا قراردادهایی بینشان بسته شده که روس ها قیمت را بالاتر ببرند.
هرچند آمریکایی ها بعضی اهداف را دنبال می کردند، اما ناامنی در افغانستان مشکل ساز می شد. چندین بار رهبران کشورهای ترکمنستان، پاکستان و افغانستان دور هم جمع شدند تا تغییراتی به وجود آورند. گاهی هندی ها هم میآمدند اما هنوز نتوانسته اند امنیت لازم را در افغانستان به وجود آورند تا شرکتهای خارجی رغبت به حضور نشان دهند. اخیرا اعلام شد که 25درصد خاک افغانستان در اختیار دولت نیست. بعد از برجام، فضای خوبی به وجود آمده و آمریکایی ها دیگر مانع نمیشوند. در این مورد شکی ندارم. آمریکا مانع عملیاتی کردن «لوله صلح» نمی شود.
تنگه هرمز
تنگه هرمز در مالکیت ایران نیست اما مسئولیت حفظ امنیت آن بر عهده عمان و جمهوری اسلامی ایران خواهد بود. به همین دلیل نمیشود مالیاتستانی کرد، اما واقعیت این است که ما از دو هزارو 500 کیلومتر مرز آبی خود هرگز نتوانسته ایم استفاده کنیم. ایران یکی از معدود کشورهای دنیاست که توسعه خود را از سواحل آغاز نکرد بلکه از مرکز شروع کرد. هر کشور دنیا را روی نقشه ببینید که با دریاهای آزاد در ارتباط است توسعه را از ساحل شروع کرده است. برزیل و حتی کشورهای جنوبی خلیج فارس اینطور هستند. دوبی، ابوظبی و شارجه، سواحل را آباد کردهاند. کراچی، کلکته و بمبئی همگی در ساحل هستند. آلمان از طریق بندر هامبورگ توانست با دنیای خارج ارتباط پیدا کند. تمام کشورها توسعه را از ساحل آغاز می کنند زیرا هزینه این کار پایین تر است. ما برعکس عمل کرده ایم. از مرکز آغاز کرده ایم. علتش همواره نگرانی های امنیتی بوده! هرگاه پایتخت ایران در نزدیکی مرزها بود، مثلا تیسفون در غرب کشور، مورد حمله واقع شد و سقوط کرد. وقتی پایتخت سقوط کند کشور از هم فرو می پاشد. نظامهای بعدی که در ایران شکل گرفتند سعی کردند پایتخت را در مرکز قرار دهند. مثلا اصفهان، شیراز،
قزوین، تهران و غیره!
بهتدریج که ارتباطمان با اروپایی ها زیاد و صنایع به کشور وارد شدند همگی در اطراف شهرهای مرکزی گسترش یافتند. هنوز هم اگر با هلیکوپتر به جنوب شیراز، جنوب کرمان یا جنوب آبادان بروید می بینید هیچ استفاده ای از امکانات نمی شود. فقط دو اسکله داریم. یکی اسکله بندرعباس است که بعد از سال 1351 وقتی قیمت نفت بالا رفت و کشور ناگهان با درآمدهای مازاد مواجه شد، به جای این که بودجه را صرف توسعه کنند به سمت واردات رفتند. ایتالیایی ها را آوردند تا اسکله بندرعباس را بسازند و بتوانند اجناس خارجی را به کشور وارد کنند. هنوز هم بخش عمده ای از کالاهایمان از اسکله بندرعباس وارد می شود. مرزهای آبی بزرگ ما برعکس دیگر کشورهای دنیا بلااستفاده مانده اند. حداقل باید 10 شهر مدرن شبه جهانی در آنجا می داشتیم. عبارت «جهانی» را به کار نمی برم زیرا شهرهای جهانی دارای پارامترهایی هستند که ما نمی توانیم در این منطقه تمام آنها را تأمین کنیم. ابوظبی و دوبی هم شهرهای شبه جهانی هستند. هنوز نتوانسته اند تمام پارامترها را به وجود آورند. متأسفانه ما در همان حد هم نتوانسته ایم موفق شویم. انرژیِ گاز می تواند بر قدرت ایران بیفزاید. با درآمد عسلویه
قادریم شهرهای مدرنی ایجاد کنیم و توسعه دهیم. اولین پایه توسعه هر منطقه انرژی است. عسلویه موقعیت مکانی بسیار خوبی دارد. اگر در شمال کشور بود جهت توسعه جنوب کشور بایست گاز را با هزار مصیبت از کوه ها عبور می دادیم. الآن گاز در کنار مرزهای جنوبی قرار دارد و می توانیم از آن جهت افزایش اقتدار و وزن ژئوپلیتیکی ایران استفاده کنیم. همانطور که لوله گاز از یک سو تا مرز پاکستان رفته، از طرف دیگر هم لازم است تا خرمشهر ادامه یابد که سراسر منطقه را تحت پوشش بیاورد و هشت یا 10 شهر قدرتمند و مدرن مثل دوبی به وجود آورد. آن مکان ها ظرفیت پذیرش حداقل 10 یا 20 میلیون جمعیت مهاجر را دارند. بدین ترتیب جمعیت مهاجرپذیری شهرهایی مثل اصفهان، شیراز، تبریز و مشهد کاهش می یابد. واقعبودن گاز در جنوب ایران می تواند از یک سو باعث افزایش قدرت داخلی و از طرف دیگر بالابردن وزن ژئوپلیتیکی کشور بر اثر وابستگی دیگران به ما شود. قادریم گاز را نه فقط به پاکستان و هند بلکه به غرب نیز ارسال کنیم. گاز می تواند از طریق عراق به دریای مدیترانه برود. در این صورت اروپا نیز نیازمند گاز ایران خواهند بود. اتفاقا خود عراق هم به گاز نیاز اساسی
دارد.
مصرف بیش از حد گاز
مصرف کشور ما از استانداردهای جهانی بالاتر است. علت آن ریختوپاش است. نهتنها در گاز، بلکه در دیگر حوزهها نیز اسراف میشود. در اروپا وقتی سه نفر در یک خانه باشند و بخواهند پرتقال بخرند، سه عدد میخرند؛ ولی ما یک یا دو کیلو پرتقال درخواست میکنیم و میوهفروش پنج کیلو داخل کیسه میریزد و ما هیچ اعتراضی هم نمیکنیم. موقع برنجپختن، مصرف آب، تلفن و ... نیز همین حالت را داریم. فرهنگ بدی را به وجود آوردهایم. بخشی از آن با آموزش حل میشود و قسمتی با اجبار!
خانوارهای غربی اگر بخواهند مثل ما گاز مصرف کنند، باید ماهی 500 دلار پول گاز بدهند؛ البته در آنجا معمولا گاز را به برق تبدیل میکنند و به خانهها میدهند. گاز را بیدلیل باز نمیگذارند و لامپهای خانه را کنترل میکنند. در ساختمانسازی نیز باید مدیریت داشته باشیم تا دیوارها و پنجرهها را طوری بسازیم که انرژی فرار نکند.
نکته دیگر اینکه میزان صادرات و واردات گاز ما تقریبا برابر است. گازی که از ترکمنستان وارد میکنیم، تقریبا به همان میزان به ترکیه میفرستیم. در زمستانها مصرف بالاتر میرود؛ ولی بعضی مواقع اصلا زمستان را احساس نمیکنیم. مفهوم زمستان در کشور ما با اروپا و کشورهای قطبی خیلی فرق دارد. آیا واقعا برای استخراج گاز و توسعه میادین نیاز به سرمایهگذاری داخلی داریم؟ وقتی در نروژ سفیر بودم، بررسیهایی درباره عسلویه انجام دادم. هنوز تحریمهای ایران تشدید نشده بود؛ هرچند کشورمان بعد از انقلاب همواره در تحریم به سر میبرد. دیدیم علاوه بر اینکه عسلویه منبع بزرگ گاز دنیا به شمار میرود، نفت قابل توجهی دارد. 70 کیلومتر مربع لایههای نفت وجود داشت. آن موقع قطریها روزی 300 هزار بشکه نفت خارج میکردند؛ ولی امروز به 600 هزار بشکه رساندهاند. برای آن کشور کم نیست. تولید ما فقط یک میلیون بشکه است. در آن زمان یک شناور را با قیمت پنج میلیون دلار در ماه اجاره کردیم. مسئولان قدری کملطفی کردند و همکاری لازم را انجام ندادند. یک چاه در عسلویه زدیم که 60 هزار بشکه در روز بیرون میآورد. شناور در کنار دریا میایستاد و تا یک میلیون تن
نفت ذخیره میکرد. سپس کشتیهای اقیانوسپیما میآمدند و از آن نفت میگرفتند و میبردند. از سال 86 تا حالا هنوز هیچ اقدامی برای بهبود وضعیت آنجا صورت نگرفته است.
اینطور نیست که نتوانیم کاری انجام دهیم؛ ولی مدیریت ضعیفی داریم. ضمنا نیازی نیست که خودمان سرمایهگذاری کنیم. سرمایههای خارجی شناور، فراوان و سرشاری وجود دارند که باید جذب شود. اگر خود را با مقررات بینالمللی تطبیق دهیم و منافع ملی خویش را حفظ کنیم، همه برای سرمایهگذاری به ایران میآیند. نهتنها در بخش نفت و گاز بلکه در سایر حوزهها نیز همین مشکلات را میبینیم. در داخل کشور نیز سرمایهگذاران بزرگی داریم. ایرانیهای خارج از کشور و داخل نیز جزء آنها هستند. بعد از برجام حتی بسیاری از شرکتهای هستهای اصرار دارند با ایران همکاری کنند. بیش از 10 شرکت مهم و صاحبنام هستند که از غرب آمدهاند تا با ما همکاری کنند. فضا باز شده است. وقتی در حوزه هستهای میخواهند با ما کار کنند، چرا در حوزه نفت و گاز و ... همکاری نکنند؟ ما قدری کند جلو میرویم و آیندهنگری نداریم و از مدیریت جدید بیبهرهایم. میخواهیم همه کارها را به صورت سنتی انجام دهیم. باید طرحهای کلان را بر اساس آیندهپژوهی به انجام برسانیم. کشورهایی مثل «ترکیه»، «سنگاپور»، «کره»، «مالزی»، «اندونزی» و «امارات» که در چند دهه پیشرفت کردهاند تا 20 یا 30
سال پیش چه وضعیتی داشتند؟ طرحهای کلان 20، 30 یا 50 ساله را شکل دادند و امروز آن طرحها بهتدریج به نتیجه میرسد. ما نیز باید همان کار را انجام دهیم. آیا مالزی خودش سرمایهای داشت؟
موقعی که «ماهاتیر محمد» شروع به کار کرد، بسیاری از مردم در جاهایی مثل «جزیره بورنئو» روی درخت زندگی میکردند. حالا همان روستاها به مراکز مهم توریستی تبدیل شدهاند که درآمدهای خوبی دارند. مردم دنیا برای بازدید به آنجا میروند.
دوبی از کجا شروع کرد؟ بعدا نفت هم به دست آورد؛ ولی از ابتدا نداشت. فقط هفتدهم درصد از بودجه سالانه آنها از نفت حاصل میشود؛ یعنی صفر! باید ترس را کنار بگذاریم و طرحهای بزرگ 50ساله را به اجرا دربیاوریم. نفت و گاز را هم پشتوانه خود کنیم. هر چیزی نیاز به پشتوانه دارد.
نیاز به همگرایی و صلح در منطقه
ما برای توسعه کشور با پشتوانه انرژی و به ویژه گاز نیازمند همگرایی منطقه ای خواهیم بود. منظور، کاری مشابه «اکو» نیست. «اکو» اولین همگرایی شکستخورده دنیا به شمار می رود. بعد از بیست و چند سال دیدیم که هیچ دستاوردی نداشت. حتی اهالی کشورهای عضو اکو نمی توانند به کشورهای یکدیگر سفر کنند، زیرا به آنها ویزا داده نمی شود یا خیلی سخت می گیرند.
اولین دستاورد همگرایی باید این باشد که طی چند سال، فرایند اخذ ویزا تسهیل شود یا اصلا تردد بین این کشورها بی نیاز از ویزا باشد. الان بین ایران و ترکیه ویزا لازم نداریم. باید نوعی همگرایی با کشورهای صاحب انرژی داشته باشیم. بعضی کشورها انرژی ندارند ولی اهمیتشان در انتقال انرژی است. نیازمند شبیه سازی اتحادیه اروپا در ایران هستیم. همان کاری که در 1958 راجع به زغال و فولاد به انجام رساندند به ما هم اقتدار می دهد. این کار علاوه بر ایجاد توسعه، صلح و ثبات می آورد.
ما قادر به انجام همگرایی در چند حلقه هستیم. حلقه اول شامل ایران، عراق و ترکیه خواهد بود. اینها از نظر انرژی با یکدیگر مرتبطند. ایران و عراق انرژی دارند و ترکیه کشور مهم جهان به عنوان مرکز انتقال انرژی تلقی می شود. وقتی اعتمادسازی بین آن سه کشور اتفاق بیفتد بعد از چند سال، حلقه دوم به وجود می آید، همان طور که در اروپا شکل گرفت و بازار مشترک درست شد. کشورهایی مثل آذربایجان، عمان و ترکمنستان می توانند عضو آن شوند. سپس نوبت به حلقه سوم می رسد. در حلقه سوم، همسایگانی قرار می گیرند که انرژی ندارند اما مثل پاکستان، جذبکننده انرژی هستند.
کشورهای اروپای شرقی در حلقه سوم قرار می گیرند. بدین ترتیب، هم توسعه برای منطقه به ارمغان می آید و هم صلح و ثبات! ما غیر از آفریقا تنها منطقه دنیا هستیم که نتوانسته به همگرایی برسد. اول اروپایی ها شروع کردند و موفق شدند. سپس به تبعیت از اروپایی ها «آسهآن» شکل گرفت. سپس «ملکوسوز» در آمریکایی لاتین به وجود آمد. یک سری کشورهای به هم ریخته و شلوغ که دائم درگیر کودتا می شدند، همگی به دنبال توسعه با رهبری برزیل هستند. سپس «نَفتا» در آمریکای شمالی بین مکزیک، کانادا و ایالات متحده شکل گرفت. سپس «سارک» در آسیای جنوبی بین هند و پاکستان منعقد شد. در منطقه ما هنوز هیچ همگرایی و اتحادی نیست. منطقه مان بین چهار دریا واقع شده است: دریای سیاه، خزر، خلیجفارس و مدیترانه! من اسم طرح همگرایی را به نام «چهار دریا» یا «four Seas» می خوانم. ما می توانیم و باید از کلمه «نمیتوانیم» عبور کنیم.
گفتوگو با رقبا
قطر ثروت بیشمار و درآمد سالانه بالای 100هزار دلار دارد. نروژ چند سال با درآمد سرانه 66 یا 70 هزار دلار در سال مقام اول دنیا را داشت. قطر با استفاده از گاز توانست جلو بیفتد. بخشی از آن گاز متعلق به ماست. در 10 سال گذشته که عسلویه خوابیده بود و فعالیت جدی نمی کرد، قطر، میزان سرمایهگذاری خود را چندبرابر کرد. این برای ما جای تأسف است و از لحاظ حقوقی هم قادر به پیگیری نیستیم. بخش ایرانی منطقه عسلویه از تراکم گاز بی بهره مانده چون قطری ها برداشت زیادی کرده اند. از لحاظ حقوقی قادر به شکایت نیستیم ولی باید گفتوگوی دوستانه با قطری ها انجام داد. درست است که آنها حق داشتند از منابع بهره ببرند اما زمانی این کار را کردند که ما در فشار تحریم بودیم. این به منزله سوء استفاده است. حالا گذشته را فراموش می کنیم اما باید ما هم از سرمایه بیشمار قطر استفاده کنیم و کمک بگیریم. بدین ترتیب با شرکتهای خارجی Joint شویم و قطری ها نیز در ایران سرمایهگذاری کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.