فرصت انرژی برای امنیت ملی
اکبر ترکان / مشاور رئیسجمهور حامد فرنام / کارشناس انرژی
رابطه تنگاتنگ بین انرژی و مسائل بینالمللی در دو قرن گذشته، پارادایمهای بینالمللی خاص خود را به وجود آورده است و امنیت کشورها را در پیوندی غیرقابلتردید با مسائل بینالمللی قرار داده است؛ بنابراین انرژی و امنیت ملی دو مقوله بههمپیوسته قلمداد میشوند. در پایان قرن بیستم و آغاز قرن بیستویکم، یک پارادایم جدید در باب انرژی در حال شکلگیری است که متأثر از تحولات فناوری و زیستمحیطی و همچنین میزان دسترسی به منابع سوختهای فسیلی و تقاضای جهانی است. دراینبین سهم روبهرشد گاز طبیعی در سبد انرژی مصرفی جهان از 23.7 درصد در 2011 به 28 درصد در سال 2030 نشاندهنده اهمیت روزافزون گاز طبیعی است.
پارادایم گاز طبیعی، مبتنی بر افول عصر نفت است و کشورها را در معرض یک انتخاب قرار داده است. ایران با داشتن اولین ذخایر گازی جهان، در این فرایند جایگاه مهمی دارد. از نظر تولید گاز طبیعی، جمهوری اسلامی ایران جایگاه معتبری در جهان دارد ولی به دلیل مصرف بیرویه داخلی و عادت مسرفانه در همه زمینههای صنعتی، خانگی و تجاری متأسفانه با توجه به تولید بیش از 170 میلیارد متر مکعب گاز طبیعی در سال 2014 در کشور، مقدار زیادی از آن بهدلیل بالابودن شدت انرژی، هدرسوزی میشود. این ظرفیت عظیم به جای خود به قدرت سیاسی و اقتصادی مناسب تبدیل نشده است. جایگاه راهبردی ایران به عنوان عرضهکننده عمده نفت و گاز، با توجه به شرایط درحالتحول امروز جهان، این امکان را به کشور میدهد که با بهرهگیری از این جایگاه، پایگاه امنیت خویش را در منطقه تقویت کند. درواقع با بهرهگیری از اهمیت امنیت طبیعی، ایران میتواند جایگاه راهبردی خود را در عرضه گاز جهان ارتقا دهد. درواقع کشورهای جهان برای تضمین عرضه مداوم و پایدار گاز طبیعی از ایران، جایگاه جهانی کشور را متناسب با ذخایر آن در پارادایم جدید امنیت انرژی جهانی (پارادایم گاز) درک خواهند کرد.
بهطوریکه تداوم ثبات در اقتصاد و صنعت گاز ایران که مستلزم ارتقای امنیت ملی و منطقهای ایران است از اولویتهای کشورهای طرف تجارت گاز با ایران قرار خواهد گرفت. این دقیقا الگویی است که کشورهای قطر و روسیه با تمسک به آن، امنیت ملی و منطقهای خویش را ارتقا دادهاند. درواقع این کشورها، ازآنجاکه عرضهکننده عمده گاز جهانند امنیت ملی و منطقهای ایشان تبدیل به یک الزام برای کشورهای طرف تجاریشان شده است تا از این طریق از امنیت عرضه گاز موردنیازشان اطمینان یابند.
ایران نیز به عنوان اولین کشور صاحب عظیمترین ذخایر گاز جهان میتواند با استفاده از همین الگو، جایگاه جهانی خود را به عنوان نهتنها صادرکننده عمده نفت که یکی از صادرکنندگان عمده گاز تثبیت کند و از این طریق در کنار تعامل سازنده با کشورهای عمده جهان، امنیت ملی خویش را در زمره منافع طرفین تجاری خود قرار دهد.
میتوان دریافت کشورمان با وجود برخورداری از موقعیتها و نقاط قوت مناسب در عرصه بهرهگیری از ابزار انرژی، در جهت حضور مؤثر در معادلات بینالملل، هنوز به جایگاه شایسته خود در این حوزه دست نیافته است که این امر، نتیجه فقدان یک دیپلماسی انرژی قوی و کارآمد است.
کشورهایی مانند روسیه و قطر به عنوان سایر دارندگان ذخایر عمده گاز طبیعی جهان، پایه اقتصاد خویش را به سمت گاز طبیعی تغییرجهت دادهاند و با صادرات آن توانستهاند نقش عمدهای در بازار جهان برای خویش ایجاد کنند و به کمک آن، بحرانهای مختلفی را پشتِسر بگذارند.
روسیه از گاز به عنوان ابزار بازسازی اقتصاد روبهافول خود پس از شوروی استفاده کرد و توانست به کمک گاز، اقتصاد روسیه را نجات دهد و با بسط و توسعه صنعت گاز، خونی تازه در رگهای اقتصاد فرسوده روسیه جاری کند. همچنین با بهرهگیری از صادرات گاز، اقتدار روسیه را به عنوان کشور تأثیرگذار عمده در اروپا بازسازی کند. این پیوند موجب استحکام و تقویت امنیت ملی روسیه شد، بهطوریکه کشورهای اروپایی و روسیه به یک نظام امنیتی مهم و پیوسته تبدیل شدهاند.
قطر نیز با بهرهگیری از این موقعیت سعی دارد در منطقه، خود را به عنوان قطب عمده اقتصادی در خلیجفارس مطرح کند و با بهرهگیری از درآمدهای حاصل از آن، خود را به عنوان یکی از وزنههای بازار انرژی گاز طبیعی معرفی کند. قطر با بسط و توسعه صنعت گاز خود توانست جایگاه دوم را در صادرات گاز بهدست آورد و از منافع آن بهرهمند شود؛ اما ایران با وجود برخورداری از این مزیت اقتصادی، در بازار انرژی به جای بهرهمندی از آن به عنوان یک منبع کسب درآمد که بهراحتی میتواند جایگزین صنعت نفت شود، صرفا به مصرف بیرویه آن میپردازد؛ بهطوریکه طبق آمار BP در سال 2011 مصرف گاز طبیعی ایران از تولید آن پیشی گرفته بود؛ اما در سال 2014 تولید مصرف گاز طبیعی ایران از مصرف آن به مقدار ناچیز در حدود دو میلیارد متر مکعب بیشتر بوده است.
همچنین مقایسه وضعیت موجود و چشمانداز آینده صنعت گاز ایران، روسیه و قطر نشان میدهد این سه کشور حدود 49 درصد ذخایر گاز جهان را در اختیار دارند و حائز رتبه اول، دوم و سوم هستند. طبق آمار ارائهشده توسط StatisticsBritish Petroleum در سال 2015، بزرگترین دارندگان ذخایر گاز طبیعی جهان در سال 2014، به ترتیب ایران، روسیه، قطر، ترکمنستان، آمریکا و عربستان هستند. ایران 18.2 درصد، روسیه 17.4 درصد و قطر 13.1 درصد سهم ذخائر گاز جهان را دارد، بنابراین از این سه کشور، ترکمنستان در رتبه چهارم قرار دارد. ذخایر کشور ترکمنستان از هشت tcm در سال 2010 که سهم 4.3 درصدی از کل ذخایر گاز جهان را داشت، به رقم 17.5tcm در سال 2014 رسیده است که سهم آن کشور از کل ذخایر جهانی 9.3 درصد شده است. نسبت تغییرات ذخایر گاز ترکمنستان از سال 2010 به 2014، 119 درصد بوده است.
مقایسه وضعیت موجود و چشمانداز آینده این صنعت بین سه کشور عمده دارنده این ذخایر مهم مینماید. اولین گام در این مقایسه، مقایسه روند ذخایر گاز طبیعی این سه کشور در 16 سال منتهی به سال 2014 است. بنابر آمار StatisticsBritish Petroleum ذخایر گاز ایران، روسیه و قطر در سال 2014 به ترتیب به 34 تریلیون متر مکعب، 32.6 تریلیون متر مکعب و 24.5 تریلیون متر مکعب رسیده است. در بررسی این روند، مشاهده میکنیم که قطر در یک جهش در سال 2001 که بازنگری در میدان ذخایر خود کرده، به حد ایران و نزدیک به روسیه رسیده است.
همچنین بزرگترین تولیدکنندگان گاز طبیعی جهان در سال 2014 بنا به آمار BP به ترتیب آمریکا با 21.4 درصد از تولید جهانی، روسیه با 16.7، قطر با 5.1 و ایران با پنج درصد در رتبههای اول تا چهارم قرار دارند که مشاهده میشود ایران در رتبه چهارم تولید گاز جهان قرار گرفته است. قطر میزان تولید خود را از 116.7 bcm (3.6 درصد از کل تولید جهان) در سال 2010 به 177.2bcm در سال 2014 رسانده است که نسبت تغییرات تولید قطر از 2010 تا 2014، 51.8 درصد بوده است.
مقایسه روند مصرف گاز طبیعی در بین سه کشور موردنظر، حاکی از این واقعیت است که ایران با وجود برخورداری از ذخایر بالای گاز و سهم بالا از تولید، به علت مصرف بالای گاز، نهتنها صادرکننده گاز نیست که تبدیل به واردکننده گاز نیز شده است. همچنین میزان صادرات گاز روسیه و قطر در سال 2014 به ترتیب برابر 201 و 123 میلیارد متر مکعب بوده است؛ بنابراین در مقایسه آمارها به این نتیجه میرسیم که با توجه به این واقعیت که ایران اولین دارنده ذخایر گاز در جهان است و پس از ایران، روسیه و قطر قرار دارند، در این سالها قطر با افزایش تولید توانسته است مانند روسیه خود را به عنوان یک صادرکننده گاز مطرح و جایگاه دوم را در جهان از آن خویش کند. صادرات الانجی قطر از 75.75 میلیارد متر مکعب در سال ٢٠١٠ به 103.4 میلیارد متر مکعب در سال 2014 رسیده است؛ اما در ایران چون رشد تولید با مصرف بیرویه همراه بوده، به جای اینکه تبدیل به صادرکننده گاز شود، واردکننده آن شده است. درعینحال این مصرف در بخش خانگی یعنی بخشی که نقشی در تولید ناخالص داخلی ندارد بالا رفته، بهاینترتیب ایران هرچه گاز تولید کرده به مصرف رسانده است. بررسیها نشان میدهد
مصرف روزانه انرژی اولیه ایران شامل تولیدات پالایشگاههای داخلی بهعلاوه بنزین و نفت گاز، وارداتی بهعلاوه مصارف گاز طبیعی معادل 252 میلیون تن معادل نفت خام در سال است که روزانه برابر 0.69 میلیون تن معادل نفت خام میشود (BP Statistical Review 2015). این در حالی است که در مقایسه با کشور ترکیه، که از نظر جمعیت معادل ایران و از نظر تولید ناخالص داخلی نیز بیش از دو برابر ایران تولید دارد مصرف روزانه انرژی اولیه ترکیه 125.3 میلیون تن معادل نفت خام در سال است که روزانه برابر 0.34 میلیون تن معادل نفت خام میشود (BP Statistical Review 2015). این امر نشاندهنده میزان مصرف غیرواقعی در کشور ایران است. مصرف ناهنجار باعث شده است ایران با وجود رتبه چهارم تولیدکنندگان گاز طبیعی در جهان، در بازار صادرات گاز طبیعی هیچ جایگاهی نداشته باشد؛ بنابراین کنترل مصرف و تدوین استراتژی صادرات گاز ضروری است. برایناساس گفتنی است روسیه استراتژی صادراتیاش را بر مبنای خط لوله و قطر بر مبنای الانجی تعریف کرده است. ایران هم باید بدون اینکه از الانجی غافل شود، استراتژیاش بر صادرات گاز از طریق خط لوله بنا نهاده شود؛ چراکه قدرت ایران
در صادرات گاز با خط لوله بهمراتب بیشتر است.
فرجام
در تحلیل SWOT صنعت گاز ایران مشاهده میشد ایران با ظرفیت تولید روزانه 473 میلیون متر مکعب گاز طبیعی میتواند جزء عمدهترین صادرکنندگان گاز به اروپا- آسیا و همسایگان خود باشد که متأسفانه به دلیل قیمت بسیار ارزان عرضه گاز برای مصرف داخلی، تقاضای داخلی بدون محدودیت، رو به رشد است و ظرفیت بزرگ صادرات گاز که توانایی اقتصادی و سیاسی عمدهای برای جمهوری اسلامی است با هدرسوزی گاز در داخل به هدر رفته است.
جمهوری اسلامی ايران با توجه به قرارداشتن در دوره دوم عمر مخازن نفت كشور و اقبال جهاني به سمت گاز طبيعي، پيشقراولي قدرتهاي نوظهور اقتصادي جهان (BRIC) شامل روسيه، برزيل، چين و هند و رشد فزاينده تقاضاي گاز بهويژه در اين كشورها و اتحاديه اروپا و نقش تعيينكننده تجارت گاز در تجارت و اقتصاد بينالملل بايد با پشتوانه ذخاير عظيم گاز كشور براي ايفاي نقش تعيينكننده در بازار جهاني گاز تدابير آيندهنگرانه و سنجيدهاي انديشيده شود.
بنابراین اتخاذ تدابیری در جهت افزایش تعامل سازنده با جهان میتواند امکان جذب سرمایهگذاری خارجی را در بخش نفت و گاز ممکن کند؛ البته نباید فراموش کرد تحریمهای بینالمللی علیه ایران موقعیت ایران را برای جلب سرمایهگذاری خارجی، مدیریت نوین و فناوریهای پیشرفته و برتر به خطر میاندازد؛ امری که در صوت توجهنکردن به آن میتواند صنعت گاز کشور را دچار بحرانهای جدی کند. درواقع در صورت تداوم خروج سرمایههای فیزیکی و انسانی از کشور و نداشتن اقبال جهانی در سرمایهگذاری خارجی در صنایع ایران مخصوصا صنعت گاز کشور، بهمرور این صنایع دچار استهلاک شده؛ بنابراین ایران نخواهد توانست جایگاه بالقوه خویش را در صدور گاز در جهان بهدست آورد.
ضمنا با اتخاذ ديپلماسي صحيح در حوزه گاز ضمن تأمين امنيت ملي پايههاي اقتدار اقتصادي جمهوري اسلامي ايران را تحكيم کرد. همکاری با کشورهای صادرکننده گاز در غالب GECF از ضروریات است و باید در این مجموعه با همکاری مثبت با سایر رقبا، بستر مناسب برای احیای ظرفیت اقتصادی صادرات گاز فراهم شود.
مصرف فزاينده و روبهرشد گاز در ايران، مهمترين تهديد آتي ماست كه باید با بهرهگيري از سياستهاي مناسب و كارآمد قيمتي و غيرقيمتي، آن را از پيشرو برداشت. در واقع قیمتگذاری صحیح انرژی در ایران، یکی از مهمترین موضوعات بررسیشده در دهههای اخیر است. فارغ از تبعات اجتماعی قیمت پایین انرژی، ازجمله تبعات اقتصادی آن، اتلاف بالای انرژی به علت تجهیزات قدیمی، استفاده از وسایل پرمصرف انرژی و ارزشگذاری پایین انرژی در کشور، موجب شده که کشور همه گاز تولیدی خود را مصرف کند؛ بلکه در مقاطعی مثل سال 1388 تبدیل به واردکننده گاز در جهان شود. درواقع اگر این مصرف انرژی به افزایش تولید ناخالص داخلی یا به بیان بهتر، افزایش رشد اقتصادی میانجامید، جای نگرانی نبود؛ اما ازآنجاکه بخش اعظم این مصرف، مصرف غیرمولد است؛ مصرف بدون خلق ارزش این ثروت، اقتصادی نیست. امید است با اجرای صحیح قانون هدفمندکردن یارانهها و واقعیشدن قیمت برای مصرفکننده، روند مصرف به سمت مصرف عاقلانه و پیشگیری از اسراف اصلاح و ظرفیت صادراتی گاز ایران احیا شود.
رابطه تنگاتنگ بین انرژی و مسائل بینالمللی در دو قرن گذشته، پارادایمهای بینالمللی خاص خود را به وجود آورده است و امنیت کشورها را در پیوندی غیرقابلتردید با مسائل بینالمللی قرار داده است؛ بنابراین انرژی و امنیت ملی دو مقوله بههمپیوسته قلمداد میشوند. در پایان قرن بیستم و آغاز قرن بیستویکم، یک پارادایم جدید در باب انرژی در حال شکلگیری است که متأثر از تحولات فناوری و زیستمحیطی و همچنین میزان دسترسی به منابع سوختهای فسیلی و تقاضای جهانی است. دراینبین سهم روبهرشد گاز طبیعی در سبد انرژی مصرفی جهان از 23.7 درصد در 2011 به 28 درصد در سال 2030 نشاندهنده اهمیت روزافزون گاز طبیعی است.
پارادایم گاز طبیعی، مبتنی بر افول عصر نفت است و کشورها را در معرض یک انتخاب قرار داده است. ایران با داشتن اولین ذخایر گازی جهان، در این فرایند جایگاه مهمی دارد. از نظر تولید گاز طبیعی، جمهوری اسلامی ایران جایگاه معتبری در جهان دارد ولی به دلیل مصرف بیرویه داخلی و عادت مسرفانه در همه زمینههای صنعتی، خانگی و تجاری متأسفانه با توجه به تولید بیش از 170 میلیارد متر مکعب گاز طبیعی در سال 2014 در کشور، مقدار زیادی از آن بهدلیل بالابودن شدت انرژی، هدرسوزی میشود. این ظرفیت عظیم به جای خود به قدرت سیاسی و اقتصادی مناسب تبدیل نشده است. جایگاه راهبردی ایران به عنوان عرضهکننده عمده نفت و گاز، با توجه به شرایط درحالتحول امروز جهان، این امکان را به کشور میدهد که با بهرهگیری از این جایگاه، پایگاه امنیت خویش را در منطقه تقویت کند. درواقع با بهرهگیری از اهمیت امنیت طبیعی، ایران میتواند جایگاه راهبردی خود را در عرضه گاز جهان ارتقا دهد. درواقع کشورهای جهان برای تضمین عرضه مداوم و پایدار گاز طبیعی از ایران، جایگاه جهانی کشور را متناسب با ذخایر آن در پارادایم جدید امنیت انرژی جهانی (پارادایم گاز) درک خواهند کرد.
بهطوریکه تداوم ثبات در اقتصاد و صنعت گاز ایران که مستلزم ارتقای امنیت ملی و منطقهای ایران است از اولویتهای کشورهای طرف تجارت گاز با ایران قرار خواهد گرفت. این دقیقا الگویی است که کشورهای قطر و روسیه با تمسک به آن، امنیت ملی و منطقهای خویش را ارتقا دادهاند. درواقع این کشورها، ازآنجاکه عرضهکننده عمده گاز جهانند امنیت ملی و منطقهای ایشان تبدیل به یک الزام برای کشورهای طرف تجاریشان شده است تا از این طریق از امنیت عرضه گاز موردنیازشان اطمینان یابند.
ایران نیز به عنوان اولین کشور صاحب عظیمترین ذخایر گاز جهان میتواند با استفاده از همین الگو، جایگاه جهانی خود را به عنوان نهتنها صادرکننده عمده نفت که یکی از صادرکنندگان عمده گاز تثبیت کند و از این طریق در کنار تعامل سازنده با کشورهای عمده جهان، امنیت ملی خویش را در زمره منافع طرفین تجاری خود قرار دهد.
میتوان دریافت کشورمان با وجود برخورداری از موقعیتها و نقاط قوت مناسب در عرصه بهرهگیری از ابزار انرژی، در جهت حضور مؤثر در معادلات بینالملل، هنوز به جایگاه شایسته خود در این حوزه دست نیافته است که این امر، نتیجه فقدان یک دیپلماسی انرژی قوی و کارآمد است.
کشورهایی مانند روسیه و قطر به عنوان سایر دارندگان ذخایر عمده گاز طبیعی جهان، پایه اقتصاد خویش را به سمت گاز طبیعی تغییرجهت دادهاند و با صادرات آن توانستهاند نقش عمدهای در بازار جهان برای خویش ایجاد کنند و به کمک آن، بحرانهای مختلفی را پشتِسر بگذارند.
روسیه از گاز به عنوان ابزار بازسازی اقتصاد روبهافول خود پس از شوروی استفاده کرد و توانست به کمک گاز، اقتصاد روسیه را نجات دهد و با بسط و توسعه صنعت گاز، خونی تازه در رگهای اقتصاد فرسوده روسیه جاری کند. همچنین با بهرهگیری از صادرات گاز، اقتدار روسیه را به عنوان کشور تأثیرگذار عمده در اروپا بازسازی کند. این پیوند موجب استحکام و تقویت امنیت ملی روسیه شد، بهطوریکه کشورهای اروپایی و روسیه به یک نظام امنیتی مهم و پیوسته تبدیل شدهاند.
قطر نیز با بهرهگیری از این موقعیت سعی دارد در منطقه، خود را به عنوان قطب عمده اقتصادی در خلیجفارس مطرح کند و با بهرهگیری از درآمدهای حاصل از آن، خود را به عنوان یکی از وزنههای بازار انرژی گاز طبیعی معرفی کند. قطر با بسط و توسعه صنعت گاز خود توانست جایگاه دوم را در صادرات گاز بهدست آورد و از منافع آن بهرهمند شود؛ اما ایران با وجود برخورداری از این مزیت اقتصادی، در بازار انرژی به جای بهرهمندی از آن به عنوان یک منبع کسب درآمد که بهراحتی میتواند جایگزین صنعت نفت شود، صرفا به مصرف بیرویه آن میپردازد؛ بهطوریکه طبق آمار BP در سال 2011 مصرف گاز طبیعی ایران از تولید آن پیشی گرفته بود؛ اما در سال 2014 تولید مصرف گاز طبیعی ایران از مصرف آن به مقدار ناچیز در حدود دو میلیارد متر مکعب بیشتر بوده است.
همچنین مقایسه وضعیت موجود و چشمانداز آینده صنعت گاز ایران، روسیه و قطر نشان میدهد این سه کشور حدود 49 درصد ذخایر گاز جهان را در اختیار دارند و حائز رتبه اول، دوم و سوم هستند. طبق آمار ارائهشده توسط StatisticsBritish Petroleum در سال 2015، بزرگترین دارندگان ذخایر گاز طبیعی جهان در سال 2014، به ترتیب ایران، روسیه، قطر، ترکمنستان، آمریکا و عربستان هستند. ایران 18.2 درصد، روسیه 17.4 درصد و قطر 13.1 درصد سهم ذخائر گاز جهان را دارد، بنابراین از این سه کشور، ترکمنستان در رتبه چهارم قرار دارد. ذخایر کشور ترکمنستان از هشت tcm در سال 2010 که سهم 4.3 درصدی از کل ذخایر گاز جهان را داشت، به رقم 17.5tcm در سال 2014 رسیده است که سهم آن کشور از کل ذخایر جهانی 9.3 درصد شده است. نسبت تغییرات ذخایر گاز ترکمنستان از سال 2010 به 2014، 119 درصد بوده است.
مقایسه وضعیت موجود و چشمانداز آینده این صنعت بین سه کشور عمده دارنده این ذخایر مهم مینماید. اولین گام در این مقایسه، مقایسه روند ذخایر گاز طبیعی این سه کشور در 16 سال منتهی به سال 2014 است. بنابر آمار StatisticsBritish Petroleum ذخایر گاز ایران، روسیه و قطر در سال 2014 به ترتیب به 34 تریلیون متر مکعب، 32.6 تریلیون متر مکعب و 24.5 تریلیون متر مکعب رسیده است. در بررسی این روند، مشاهده میکنیم که قطر در یک جهش در سال 2001 که بازنگری در میدان ذخایر خود کرده، به حد ایران و نزدیک به روسیه رسیده است.
همچنین بزرگترین تولیدکنندگان گاز طبیعی جهان در سال 2014 بنا به آمار BP به ترتیب آمریکا با 21.4 درصد از تولید جهانی، روسیه با 16.7، قطر با 5.1 و ایران با پنج درصد در رتبههای اول تا چهارم قرار دارند که مشاهده میشود ایران در رتبه چهارم تولید گاز جهان قرار گرفته است. قطر میزان تولید خود را از 116.7 bcm (3.6 درصد از کل تولید جهان) در سال 2010 به 177.2bcm در سال 2014 رسانده است که نسبت تغییرات تولید قطر از 2010 تا 2014، 51.8 درصد بوده است.
مقایسه روند مصرف گاز طبیعی در بین سه کشور موردنظر، حاکی از این واقعیت است که ایران با وجود برخورداری از ذخایر بالای گاز و سهم بالا از تولید، به علت مصرف بالای گاز، نهتنها صادرکننده گاز نیست که تبدیل به واردکننده گاز نیز شده است. همچنین میزان صادرات گاز روسیه و قطر در سال 2014 به ترتیب برابر 201 و 123 میلیارد متر مکعب بوده است؛ بنابراین در مقایسه آمارها به این نتیجه میرسیم که با توجه به این واقعیت که ایران اولین دارنده ذخایر گاز در جهان است و پس از ایران، روسیه و قطر قرار دارند، در این سالها قطر با افزایش تولید توانسته است مانند روسیه خود را به عنوان یک صادرکننده گاز مطرح و جایگاه دوم را در جهان از آن خویش کند. صادرات الانجی قطر از 75.75 میلیارد متر مکعب در سال ٢٠١٠ به 103.4 میلیارد متر مکعب در سال 2014 رسیده است؛ اما در ایران چون رشد تولید با مصرف بیرویه همراه بوده، به جای اینکه تبدیل به صادرکننده گاز شود، واردکننده آن شده است. درعینحال این مصرف در بخش خانگی یعنی بخشی که نقشی در تولید ناخالص داخلی ندارد بالا رفته، بهاینترتیب ایران هرچه گاز تولید کرده به مصرف رسانده است. بررسیها نشان میدهد
مصرف روزانه انرژی اولیه ایران شامل تولیدات پالایشگاههای داخلی بهعلاوه بنزین و نفت گاز، وارداتی بهعلاوه مصارف گاز طبیعی معادل 252 میلیون تن معادل نفت خام در سال است که روزانه برابر 0.69 میلیون تن معادل نفت خام میشود (BP Statistical Review 2015). این در حالی است که در مقایسه با کشور ترکیه، که از نظر جمعیت معادل ایران و از نظر تولید ناخالص داخلی نیز بیش از دو برابر ایران تولید دارد مصرف روزانه انرژی اولیه ترکیه 125.3 میلیون تن معادل نفت خام در سال است که روزانه برابر 0.34 میلیون تن معادل نفت خام میشود (BP Statistical Review 2015). این امر نشاندهنده میزان مصرف غیرواقعی در کشور ایران است. مصرف ناهنجار باعث شده است ایران با وجود رتبه چهارم تولیدکنندگان گاز طبیعی در جهان، در بازار صادرات گاز طبیعی هیچ جایگاهی نداشته باشد؛ بنابراین کنترل مصرف و تدوین استراتژی صادرات گاز ضروری است. برایناساس گفتنی است روسیه استراتژی صادراتیاش را بر مبنای خط لوله و قطر بر مبنای الانجی تعریف کرده است. ایران هم باید بدون اینکه از الانجی غافل شود، استراتژیاش بر صادرات گاز از طریق خط لوله بنا نهاده شود؛ چراکه قدرت ایران
در صادرات گاز با خط لوله بهمراتب بیشتر است.
فرجام
در تحلیل SWOT صنعت گاز ایران مشاهده میشد ایران با ظرفیت تولید روزانه 473 میلیون متر مکعب گاز طبیعی میتواند جزء عمدهترین صادرکنندگان گاز به اروپا- آسیا و همسایگان خود باشد که متأسفانه به دلیل قیمت بسیار ارزان عرضه گاز برای مصرف داخلی، تقاضای داخلی بدون محدودیت، رو به رشد است و ظرفیت بزرگ صادرات گاز که توانایی اقتصادی و سیاسی عمدهای برای جمهوری اسلامی است با هدرسوزی گاز در داخل به هدر رفته است.
جمهوری اسلامی ايران با توجه به قرارداشتن در دوره دوم عمر مخازن نفت كشور و اقبال جهاني به سمت گاز طبيعي، پيشقراولي قدرتهاي نوظهور اقتصادي جهان (BRIC) شامل روسيه، برزيل، چين و هند و رشد فزاينده تقاضاي گاز بهويژه در اين كشورها و اتحاديه اروپا و نقش تعيينكننده تجارت گاز در تجارت و اقتصاد بينالملل بايد با پشتوانه ذخاير عظيم گاز كشور براي ايفاي نقش تعيينكننده در بازار جهاني گاز تدابير آيندهنگرانه و سنجيدهاي انديشيده شود.
بنابراین اتخاذ تدابیری در جهت افزایش تعامل سازنده با جهان میتواند امکان جذب سرمایهگذاری خارجی را در بخش نفت و گاز ممکن کند؛ البته نباید فراموش کرد تحریمهای بینالمللی علیه ایران موقعیت ایران را برای جلب سرمایهگذاری خارجی، مدیریت نوین و فناوریهای پیشرفته و برتر به خطر میاندازد؛ امری که در صوت توجهنکردن به آن میتواند صنعت گاز کشور را دچار بحرانهای جدی کند. درواقع در صورت تداوم خروج سرمایههای فیزیکی و انسانی از کشور و نداشتن اقبال جهانی در سرمایهگذاری خارجی در صنایع ایران مخصوصا صنعت گاز کشور، بهمرور این صنایع دچار استهلاک شده؛ بنابراین ایران نخواهد توانست جایگاه بالقوه خویش را در صدور گاز در جهان بهدست آورد.
ضمنا با اتخاذ ديپلماسي صحيح در حوزه گاز ضمن تأمين امنيت ملي پايههاي اقتدار اقتصادي جمهوري اسلامي ايران را تحكيم کرد. همکاری با کشورهای صادرکننده گاز در غالب GECF از ضروریات است و باید در این مجموعه با همکاری مثبت با سایر رقبا، بستر مناسب برای احیای ظرفیت اقتصادی صادرات گاز فراهم شود.
مصرف فزاينده و روبهرشد گاز در ايران، مهمترين تهديد آتي ماست كه باید با بهرهگيري از سياستهاي مناسب و كارآمد قيمتي و غيرقيمتي، آن را از پيشرو برداشت. در واقع قیمتگذاری صحیح انرژی در ایران، یکی از مهمترین موضوعات بررسیشده در دهههای اخیر است. فارغ از تبعات اجتماعی قیمت پایین انرژی، ازجمله تبعات اقتصادی آن، اتلاف بالای انرژی به علت تجهیزات قدیمی، استفاده از وسایل پرمصرف انرژی و ارزشگذاری پایین انرژی در کشور، موجب شده که کشور همه گاز تولیدی خود را مصرف کند؛ بلکه در مقاطعی مثل سال 1388 تبدیل به واردکننده گاز در جهان شود. درواقع اگر این مصرف انرژی به افزایش تولید ناخالص داخلی یا به بیان بهتر، افزایش رشد اقتصادی میانجامید، جای نگرانی نبود؛ اما ازآنجاکه بخش اعظم این مصرف، مصرف غیرمولد است؛ مصرف بدون خلق ارزش این ثروت، اقتصادی نیست. امید است با اجرای صحیح قانون هدفمندکردن یارانهها و واقعیشدن قیمت برای مصرفکننده، روند مصرف به سمت مصرف عاقلانه و پیشگیری از اسراف اصلاح و ظرفیت صادراتی گاز ایران احیا شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.