|

چالش امنیتی خلیج فارس و نقش گاز

امنیت گازی

بهمن احمدی/ روزنامه نگار: «گرفتاری‌های داخلی و خطر‌های خارجی» این روزها مهم‌ترین دغدغه فعالان اجتماعی، سیاسی و اقتصادی کشور است. آنهایی که این مسائل و مشکلات را از زاویه امنیتی- سیاسی تحلیل می‌کنند، استفاده از فرصت‌های اقتصادی برای کاهش، مهار یا ازبین‌بردن این گرفتاری‌ها و خطرات را توصیه می‌کنند.
از نگاه این تحلیلگران، حاشیه جنوبی خلیج‌فارس، جنوب و جنوب‌شرقی و همسایه‌هایی که در آن نقطه قرار دارند، می‌توانند نقاط بالقوه چالش‌برانگیز آینده کشور باشند؛ ازهمین‌رو توجه به ظرفیت‌های اقتصادی در این منطقه بسیار مهم است. چالش‌های یادشده هم‌اکنون در بخش جنوبی خلیج‌فارس خود را نشان داده و به نظر می‌رسد شرایط تکوین خود را پشتِ‌سر گذاشته و به مرحله عملیاتی رسیده است. عربستان در 15 سال گذشته بزر‌گ‌ترین خریدار سلاح در جهان بوده و در دو سه سال اخیر بیشترین هزینه را برای جلوگیری از به‌نتیجه‌رسیدن برجام و توافق هسته‌ای ایران با کشورهای 1+5 کرده است؛ حتی این هزینه‌ها و تلاش‌ها بسیار بیشتر از آنچه اسرائیل انجام داده، برآورد می‌شود. رشد ایدئولوژی سلفی‌گری و کمک‌های گسترده مالی که عربستان به مساجد و بنیادهای مذهبی و دینی کشورهای اروپایی، آمریکا، استرالیا، پاکستان، ترکیه و تا حدودی مصر می‌کند کانون‌های مختلف چالش و درگیری را درون و اطراف مرزها، برای ما ایجاد کرده است. به نظر می‌رسد استفاده از ابزارهای اقتصادی برای محدود و کم‌اثرکردن این تهدیدها بسیار حائز اهمیت است؛ گرچه تاکنون این رویکرد در سیاست‌های منطقه‌ای جمهوری اسلامی دیده نشده یا پیگیری مداوم و بلندمدتی نداشته است، اما «گاز» و فرصت‌هایی که این صنعت به صورت بالقوه در خود دارد، می‌تواند زمینه‌ساز «حرکت به سوی مهار بحران‌های داخلی و منطقه‌ای با توسل به ابزار اقتصادی» باشد.
اسب تروای گازی
ایران با 18/2درصد، بزر‌گ‌ترین ذخایر گازی جهان را دارد؛ نگاهی به همین یک عدد نشان می‌دهد کمترین ظرفیت در این حوزه مورد استفاده قرار گرفته است. این در حالی است که در سال‌های گذشته قطر، ترکمنستان و روسیه، به عنوان رقبای منطقه‌ای و بین‌المللی ایران در این حوزه، بخش بسیار مهمی از بازار روبه‌رشد گاز را در اختیار خود گرفته‌‌اند و سرمایه‌گذاری بسیار زیادی نیز دراین‌زمینه انجام داده‌اند.
افزایش مشکلات زیست‌محیطی و سالم‌تر‌بودن استفاده از گاز در مقایسه با نفت و همچنین سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای که برای گاز در سطح جهان صورت گرفته، تقاضا برای آن را افزایش داده است. این عوامل تقویت‌کننده تقاضا در آینده محسوب می‌شوند.
ایران با داشتن ذخایر بزرگ گاز و همچنین دراختیارداشتن توان فنی و تکنیکی این صنعت، حرف‌های زیادی برای گفتن خواهد داشت؛ اما همه اینها منوط به داشتن انگیزه و هدف است. تأثیرگذاری بر مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی با استفاده از ابزار «گاز» می‌تواند این هدف مهم باشد. ایجاد اشتغال، تلاش برای جابه‌جایی جمعیتی و ایجاد تعداد درخور‌توجهی مجموعه‌های پتروشیمی که عمده‌ترین خوراک و منبع اصلی تغذیه آنها گاز طبیعی است و امکان صادرات تولیدات آنها از طریق منطقه آزاد چابهار و بندر گواتر از مهم‌ترین دستاوردهای اقتصادی و امنیتی گسترش استفاده گاز در منطقه جنوب شرقی کشور و کشورهای همسایه آن خواهد بود، به‌ویژه که در این بخش از کشور، توسعه‌یافتگی در مقایسه با دیگر بخش‌های کشور، در سطح پایینی قرار دارد و نرخ بی‌کاری زیاد و تمرکز جمعیت، کم از دیگر مسائل و مشکلات این منطقه ندارد. همه این موارد می‌تواند به مسائل و مشکلات موجود منطقه دامن بزند.
حدود ۸۰ درصد حجم تجارت گاز جهان از طریق خطوط لوله منتقل می‌شود. شرکت‌های بالادستی تأمين‌کننده گاز اين خطوط مانند گازپروم، که يک‌چهارم گاز مصرفی اروپا را تأمين می‌کند، از قدرت بالای چانه‌زنی برخوردارند. کنترل خطوط لوله، هنگامی‌که به بستن شيرهای صدور گاز منتهی شود (مانند آنچه در زمستان سال ۲۰۰۹ و بر سر حق ترانزيت صدور گاز به اروپا از طريق اوکراين روی داد)، هيچ گزينه ديگری را برای تأمين گاز موردنياز خريداران باقي نمي‌گذارد. این ابزار می‌تواند بخش مهمی از هزینه‌های امنیتی کشور را برعهده مصرف‌کنندگان آن بگذارد و خودشان نیز در تأمین امنیت پایدار مشارکت داشته باشند. این عامل درباره کشورهای پیرامونی ایران بسیار بااهمیت خواهد بود؛ کشورهایی که تقریبا با همه آنها دچار رقابت بالفعل و بالقوه هستیم.
مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال 1386 با اشاره به سابقه بیش از 10 ساله این پروژه، برای ایجاد خط لوله صلح و با نگاهی به اهمیت گاز در روابط اقتصادی منطقه، نیم‌نگاهی هم به اثرات امنیتی آن می‌کند: «با احداث خط لوله صلح گاز بین ایران، پاکستان و هند که امکان ادامه تا چین را نیز دارد و برقراری امنیت و آرامش در بلوچستانِ پاکستان، مرزهای شرقی ایران نیز از شر تروریست‌ها پاک‌سازی شده و بالطبع امنیت برقرار شده و فراهم‌آمدن شرایط کار و مشاغل، میزان تمایل به اَعمال خشونت‌آمیز و قاچاق مواد مخدر در بین ساکنان این منطقه کاهش می‌یابد».
در این گزارش همچنین به اهمیت اقتصادی و منافع حاصل از این خط لوله اشاره شده و آمده است: «پاکستان به عنوان کشوری که خط لوله از آن عبور می‌کند و به هند و احتمالا پس‌ازآن به چین می‌رسد، سالانه درآمدی معادل یک میلیارد دلار از این بابت دریافت خواهد کرد. این خط لوله، میدان‌های نفتی و گازی در جنوب ایران را به خط لوله هزیرا ویجایپور جالدگیشپور موسوم به «HVJ» در هند متصل می‌کند. ایران نیز به دلیل وابستگی اقتصاد خود به نفت و گاز، به درآمد ناشی از آن نیازمند است و انعقاد این توافق‌نامه و اجرائی‌شدن آن می‌تواند نیاز ایران را به بازار فروش تأمین کند و درآمد تضمین‌شده‌ای را برای آن فراهم می‌سازد. ایران با وجود درنظرگرفتن تخفیف برای این پروژه همچنان سالانه 9.5 میلیارد دلار از این پروژه درآمد خواهد داشت».
این خط لوله، قرار بود هفت سال پیش در سال 2009، یعنی بر اساس توافق اولیه بین سه کشور به بهره‌برداری برسد؛ پروژه‌ای که همچنان روی کاغذ مانده و شاید همین تأخیرهای بسیار موجب شد که هند و چین به دنبال گزینه دیگری برای این مسیر خط لوله باشند. ماه گذشته رهبران و مقامات کشورهای چین، هند، پاکستان، افغانستان و ترکمنستان توافق اولیه خود را برای اجرائی‌کردن خط لوله گاز ترکمنستان به چین از طریق هند و پاکستان اعلام کردند؛ خط لوله‌ای که قرار بود به نام خط لوله صلح از ایران و پس از عبور از هرمزگان و سیستان‌وبلوچستان راهی پاکستان شود. این در حالی است که با توافقی که بین روسیه و چین صورت گرفته از سال 2018، روسیه سالانه 38 میلیارد متر مکعب گاز به چین صادر می‌کند. قطر نیز هم‌اکنون یکی از بزر‌گ‌ترین صادرکنندگان «ال‌ان‌جی» به چین است. قطر در میدان پارس‌جنوبی که بزر‌گ‌ترین ذخایر گازی جهان را دارد، با ایران شریک است.
نقش گاز در کنترل غرب کشور
ایران هم‌اکنون حدود 70 درصد بنزین کردستان عراق را تأمین می‌کند و در مقابل، از این منطقه به تبریز و کرمانشاه نفت خام صادر می‌شود تا در پالایشگاه‌های این دو شهر تصفیه شود. گاز و فرصت‌هایی که در آن نهفته است، می‌تواند به بزر‌گ‌ترین عامل چسب منطقه‌ای این ناحیه به ایران باشد. با توجه به اینکه عراق نیاز به واردات گاز دارد و ترکیه نیز یک واردکننده عمده آن است، به نظر می‌رسد ایران تنها بازیگر این منطقه برای تأمین گاز مصرفی است؛ اما تاکنون اقدامی درخور دراین‌باره صورت نگرفته است. منطقه‌ای که عمق نفوذ امنیتی و سیاسی ایران است و فقط با اتکا به روابط مذهبی و تاریخی، نمی‌توان برای همیشه آن را حفظ کرد.
در بخش غربی کشور نرخ بی‌کاری بالاست و با ایجاد خطوط لوله و به تبع آن راه‌اندازی پتروشیمی با هدف صادرات به بازارهای عراق، ترکیه، لبنان، اردن و سوریه، ضمن افزایش ضریب امنیتی - سیاسی ایران، نرخ بی‌کاری نیز در میان جوانان منطقه تعدیل و تمرکز جمعیتی را از مرکز به حاشیه منتقل خواهد کرد.
گاز و شکستن تحریم
استفاده از توان گاز برای رویارویی با دولت‌های غربی که نمی‌خواستند به ایران صنایع پیشرفته بدهند، به سال 1344 بازمی‌گردد. در آن سال رژیم شاه برای نشان‌دادن نارضایتی خود از اروپای‌غربی و آمریکا، به شوروی گرایش پیدا کرد و با انعقاد قراردادی، از پالایشگاه بید‌بلند در جنوب ایران تا آذربایجان شوروی خط لوله‌ای کشیده ‌شد که گاز را به نواحی جنوبی شوروی برساند. در مقابل ایران توانست ذوب‌آهن اصفهان را از روسیه شوروی، تراکتور‌سازی تبریز را از رومانی و ماشین‌سازی اراک را از چکسلواکی به‌دست آورد.
این نخستین تجربه ایرانی‌ها برای فشار بر برخی رقبا یا دوستانشان، برای همراه‌کردن بیشتر آنها با خواسته‌های خود بود؛ روشی که جواب داد و غربی‌ها برای جلوگیری از گرایش بیشتر ایران به شوروی، سهولت بسیاری را برای دسترسی ایران به صنایع و به‌ویژه صنایع نظامی فراهم کردند.
بعد از انقلاب نخستین اقدام عملی در این راستا را تا حدودی می‌توان در قرارداد کرسنت مشاهده کرد؛ قراردادی که هرچند گمانه‌زنی‌های بسیاری درباره آن وجود دارد و رقابت‌های سیاسی داخلی مانع از اجرای آن شد، اما می‌توانست توان چانه‌زنی ایران را در مناسباتش با کشورهای عربی و به‌ویژه امارات متحده عربی بالا ببرد. ایران با این کشور مشکل ارضی درباره جزایر سه‌گانه دارد و وجود چنین قراردادی مانع از آن می‌شد که اماراتی‌ها تندروی زیادی در برابر ایران داشته باشند؛ به‌این‌ترتیب ایران می‌توانست بخش مهمی از هزینه‌های امنیتی خود را برعهده دیگران بگذارد و از جیب آنها منافع ملی خود را تأمین کند؛ کاری که تاکنون موفق به اجرای آن نشدیم و در این سال‌ها تمام گازی هم که قرار بود از طریق قرارداد کرسنت به امارات صادر شود، در هوا سوخته شد و به باد رفت.
اتفاقات اخیری که بین روسیه و ترکیه روی داده، نمونه عینی وجود نوعی از مناسبات خصمانه است که روابط اقتصادی، مانع از گسترش و تندشدن آن می‌شود. بخش بزرگی از هزینه‌هایی که در این شرایط می‌توانست بر دو کشور وارد شود، به‌دلیل روابط اقتصادی گسترده این دو کشور، ایجاد نشده یا از گسترش آن جلوگیری شده است.
شاید تنها چیزی که ایران را بااهمیت کرده و مانع از آن می‌شود که نادیده گرفته شود، موقعیت ژئوپلیتیکی و ذخایر زیرزمینی آن است. یکی از این منابع زیرزمینی، گاز است که توان گره‌زدن ایران به مناسبات منطقه‌ای را دارد و بسیاری از هزینه‌های سیاسی، اجتماعی و حتی نظامی کشور را برعهده دیگران می‌گذارد.

بهمن احمدی/ روزنامه نگار: «گرفتاری‌های داخلی و خطر‌های خارجی» این روزها مهم‌ترین دغدغه فعالان اجتماعی، سیاسی و اقتصادی کشور است. آنهایی که این مسائل و مشکلات را از زاویه امنیتی- سیاسی تحلیل می‌کنند، استفاده از فرصت‌های اقتصادی برای کاهش، مهار یا ازبین‌بردن این گرفتاری‌ها و خطرات را توصیه می‌کنند.
از نگاه این تحلیلگران، حاشیه جنوبی خلیج‌فارس، جنوب و جنوب‌شرقی و همسایه‌هایی که در آن نقطه قرار دارند، می‌توانند نقاط بالقوه چالش‌برانگیز آینده کشور باشند؛ ازهمین‌رو توجه به ظرفیت‌های اقتصادی در این منطقه بسیار مهم است. چالش‌های یادشده هم‌اکنون در بخش جنوبی خلیج‌فارس خود را نشان داده و به نظر می‌رسد شرایط تکوین خود را پشتِ‌سر گذاشته و به مرحله عملیاتی رسیده است. عربستان در 15 سال گذشته بزر‌گ‌ترین خریدار سلاح در جهان بوده و در دو سه سال اخیر بیشترین هزینه را برای جلوگیری از به‌نتیجه‌رسیدن برجام و توافق هسته‌ای ایران با کشورهای 1+5 کرده است؛ حتی این هزینه‌ها و تلاش‌ها بسیار بیشتر از آنچه اسرائیل انجام داده، برآورد می‌شود. رشد ایدئولوژی سلفی‌گری و کمک‌های گسترده مالی که عربستان به مساجد و بنیادهای مذهبی و دینی کشورهای اروپایی، آمریکا، استرالیا، پاکستان، ترکیه و تا حدودی مصر می‌کند کانون‌های مختلف چالش و درگیری را درون و اطراف مرزها، برای ما ایجاد کرده است. به نظر می‌رسد استفاده از ابزارهای اقتصادی برای محدود و کم‌اثرکردن این تهدیدها بسیار حائز اهمیت است؛ گرچه تاکنون این رویکرد در سیاست‌های منطقه‌ای جمهوری اسلامی دیده نشده یا پیگیری مداوم و بلندمدتی نداشته است، اما «گاز» و فرصت‌هایی که این صنعت به صورت بالقوه در خود دارد، می‌تواند زمینه‌ساز «حرکت به سوی مهار بحران‌های داخلی و منطقه‌ای با توسل به ابزار اقتصادی» باشد.
اسب تروای گازی
ایران با 18/2درصد، بزر‌گ‌ترین ذخایر گازی جهان را دارد؛ نگاهی به همین یک عدد نشان می‌دهد کمترین ظرفیت در این حوزه مورد استفاده قرار گرفته است. این در حالی است که در سال‌های گذشته قطر، ترکمنستان و روسیه، به عنوان رقبای منطقه‌ای و بین‌المللی ایران در این حوزه، بخش بسیار مهمی از بازار روبه‌رشد گاز را در اختیار خود گرفته‌‌اند و سرمایه‌گذاری بسیار زیادی نیز دراین‌زمینه انجام داده‌اند.
افزایش مشکلات زیست‌محیطی و سالم‌تر‌بودن استفاده از گاز در مقایسه با نفت و همچنین سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای که برای گاز در سطح جهان صورت گرفته، تقاضا برای آن را افزایش داده است. این عوامل تقویت‌کننده تقاضا در آینده محسوب می‌شوند.
ایران با داشتن ذخایر بزرگ گاز و همچنین دراختیارداشتن توان فنی و تکنیکی این صنعت، حرف‌های زیادی برای گفتن خواهد داشت؛ اما همه اینها منوط به داشتن انگیزه و هدف است. تأثیرگذاری بر مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی با استفاده از ابزار «گاز» می‌تواند این هدف مهم باشد. ایجاد اشتغال، تلاش برای جابه‌جایی جمعیتی و ایجاد تعداد درخور‌توجهی مجموعه‌های پتروشیمی که عمده‌ترین خوراک و منبع اصلی تغذیه آنها گاز طبیعی است و امکان صادرات تولیدات آنها از طریق منطقه آزاد چابهار و بندر گواتر از مهم‌ترین دستاوردهای اقتصادی و امنیتی گسترش استفاده گاز در منطقه جنوب شرقی کشور و کشورهای همسایه آن خواهد بود، به‌ویژه که در این بخش از کشور، توسعه‌یافتگی در مقایسه با دیگر بخش‌های کشور، در سطح پایینی قرار دارد و نرخ بی‌کاری زیاد و تمرکز جمعیت، کم از دیگر مسائل و مشکلات این منطقه ندارد. همه این موارد می‌تواند به مسائل و مشکلات موجود منطقه دامن بزند.
حدود ۸۰ درصد حجم تجارت گاز جهان از طریق خطوط لوله منتقل می‌شود. شرکت‌های بالادستی تأمين‌کننده گاز اين خطوط مانند گازپروم، که يک‌چهارم گاز مصرفی اروپا را تأمين می‌کند، از قدرت بالای چانه‌زنی برخوردارند. کنترل خطوط لوله، هنگامی‌که به بستن شيرهای صدور گاز منتهی شود (مانند آنچه در زمستان سال ۲۰۰۹ و بر سر حق ترانزيت صدور گاز به اروپا از طريق اوکراين روی داد)، هيچ گزينه ديگری را برای تأمين گاز موردنياز خريداران باقي نمي‌گذارد. این ابزار می‌تواند بخش مهمی از هزینه‌های امنیتی کشور را برعهده مصرف‌کنندگان آن بگذارد و خودشان نیز در تأمین امنیت پایدار مشارکت داشته باشند. این عامل درباره کشورهای پیرامونی ایران بسیار بااهمیت خواهد بود؛ کشورهایی که تقریبا با همه آنها دچار رقابت بالفعل و بالقوه هستیم.
مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال 1386 با اشاره به سابقه بیش از 10 ساله این پروژه، برای ایجاد خط لوله صلح و با نگاهی به اهمیت گاز در روابط اقتصادی منطقه، نیم‌نگاهی هم به اثرات امنیتی آن می‌کند: «با احداث خط لوله صلح گاز بین ایران، پاکستان و هند که امکان ادامه تا چین را نیز دارد و برقراری امنیت و آرامش در بلوچستانِ پاکستان، مرزهای شرقی ایران نیز از شر تروریست‌ها پاک‌سازی شده و بالطبع امنیت برقرار شده و فراهم‌آمدن شرایط کار و مشاغل، میزان تمایل به اَعمال خشونت‌آمیز و قاچاق مواد مخدر در بین ساکنان این منطقه کاهش می‌یابد».
در این گزارش همچنین به اهمیت اقتصادی و منافع حاصل از این خط لوله اشاره شده و آمده است: «پاکستان به عنوان کشوری که خط لوله از آن عبور می‌کند و به هند و احتمالا پس‌ازآن به چین می‌رسد، سالانه درآمدی معادل یک میلیارد دلار از این بابت دریافت خواهد کرد. این خط لوله، میدان‌های نفتی و گازی در جنوب ایران را به خط لوله هزیرا ویجایپور جالدگیشپور موسوم به «HVJ» در هند متصل می‌کند. ایران نیز به دلیل وابستگی اقتصاد خود به نفت و گاز، به درآمد ناشی از آن نیازمند است و انعقاد این توافق‌نامه و اجرائی‌شدن آن می‌تواند نیاز ایران را به بازار فروش تأمین کند و درآمد تضمین‌شده‌ای را برای آن فراهم می‌سازد. ایران با وجود درنظرگرفتن تخفیف برای این پروژه همچنان سالانه 9.5 میلیارد دلار از این پروژه درآمد خواهد داشت».
این خط لوله، قرار بود هفت سال پیش در سال 2009، یعنی بر اساس توافق اولیه بین سه کشور به بهره‌برداری برسد؛ پروژه‌ای که همچنان روی کاغذ مانده و شاید همین تأخیرهای بسیار موجب شد که هند و چین به دنبال گزینه دیگری برای این مسیر خط لوله باشند. ماه گذشته رهبران و مقامات کشورهای چین، هند، پاکستان، افغانستان و ترکمنستان توافق اولیه خود را برای اجرائی‌کردن خط لوله گاز ترکمنستان به چین از طریق هند و پاکستان اعلام کردند؛ خط لوله‌ای که قرار بود به نام خط لوله صلح از ایران و پس از عبور از هرمزگان و سیستان‌وبلوچستان راهی پاکستان شود. این در حالی است که با توافقی که بین روسیه و چین صورت گرفته از سال 2018، روسیه سالانه 38 میلیارد متر مکعب گاز به چین صادر می‌کند. قطر نیز هم‌اکنون یکی از بزر‌گ‌ترین صادرکنندگان «ال‌ان‌جی» به چین است. قطر در میدان پارس‌جنوبی که بزر‌گ‌ترین ذخایر گازی جهان را دارد، با ایران شریک است.
نقش گاز در کنترل غرب کشور
ایران هم‌اکنون حدود 70 درصد بنزین کردستان عراق را تأمین می‌کند و در مقابل، از این منطقه به تبریز و کرمانشاه نفت خام صادر می‌شود تا در پالایشگاه‌های این دو شهر تصفیه شود. گاز و فرصت‌هایی که در آن نهفته است، می‌تواند به بزر‌گ‌ترین عامل چسب منطقه‌ای این ناحیه به ایران باشد. با توجه به اینکه عراق نیاز به واردات گاز دارد و ترکیه نیز یک واردکننده عمده آن است، به نظر می‌رسد ایران تنها بازیگر این منطقه برای تأمین گاز مصرفی است؛ اما تاکنون اقدامی درخور دراین‌باره صورت نگرفته است. منطقه‌ای که عمق نفوذ امنیتی و سیاسی ایران است و فقط با اتکا به روابط مذهبی و تاریخی، نمی‌توان برای همیشه آن را حفظ کرد.
در بخش غربی کشور نرخ بی‌کاری بالاست و با ایجاد خطوط لوله و به تبع آن راه‌اندازی پتروشیمی با هدف صادرات به بازارهای عراق، ترکیه، لبنان، اردن و سوریه، ضمن افزایش ضریب امنیتی - سیاسی ایران، نرخ بی‌کاری نیز در میان جوانان منطقه تعدیل و تمرکز جمعیتی را از مرکز به حاشیه منتقل خواهد کرد.
گاز و شکستن تحریم
استفاده از توان گاز برای رویارویی با دولت‌های غربی که نمی‌خواستند به ایران صنایع پیشرفته بدهند، به سال 1344 بازمی‌گردد. در آن سال رژیم شاه برای نشان‌دادن نارضایتی خود از اروپای‌غربی و آمریکا، به شوروی گرایش پیدا کرد و با انعقاد قراردادی، از پالایشگاه بید‌بلند در جنوب ایران تا آذربایجان شوروی خط لوله‌ای کشیده ‌شد که گاز را به نواحی جنوبی شوروی برساند. در مقابل ایران توانست ذوب‌آهن اصفهان را از روسیه شوروی، تراکتور‌سازی تبریز را از رومانی و ماشین‌سازی اراک را از چکسلواکی به‌دست آورد.
این نخستین تجربه ایرانی‌ها برای فشار بر برخی رقبا یا دوستانشان، برای همراه‌کردن بیشتر آنها با خواسته‌های خود بود؛ روشی که جواب داد و غربی‌ها برای جلوگیری از گرایش بیشتر ایران به شوروی، سهولت بسیاری را برای دسترسی ایران به صنایع و به‌ویژه صنایع نظامی فراهم کردند.
بعد از انقلاب نخستین اقدام عملی در این راستا را تا حدودی می‌توان در قرارداد کرسنت مشاهده کرد؛ قراردادی که هرچند گمانه‌زنی‌های بسیاری درباره آن وجود دارد و رقابت‌های سیاسی داخلی مانع از اجرای آن شد، اما می‌توانست توان چانه‌زنی ایران را در مناسباتش با کشورهای عربی و به‌ویژه امارات متحده عربی بالا ببرد. ایران با این کشور مشکل ارضی درباره جزایر سه‌گانه دارد و وجود چنین قراردادی مانع از آن می‌شد که اماراتی‌ها تندروی زیادی در برابر ایران داشته باشند؛ به‌این‌ترتیب ایران می‌توانست بخش مهمی از هزینه‌های امنیتی خود را برعهده دیگران بگذارد و از جیب آنها منافع ملی خود را تأمین کند؛ کاری که تاکنون موفق به اجرای آن نشدیم و در این سال‌ها تمام گازی هم که قرار بود از طریق قرارداد کرسنت به امارات صادر شود، در هوا سوخته شد و به باد رفت.
اتفاقات اخیری که بین روسیه و ترکیه روی داده، نمونه عینی وجود نوعی از مناسبات خصمانه است که روابط اقتصادی، مانع از گسترش و تندشدن آن می‌شود. بخش بزرگی از هزینه‌هایی که در این شرایط می‌توانست بر دو کشور وارد شود، به‌دلیل روابط اقتصادی گسترده این دو کشور، ایجاد نشده یا از گسترش آن جلوگیری شده است.
شاید تنها چیزی که ایران را بااهمیت کرده و مانع از آن می‌شود که نادیده گرفته شود، موقعیت ژئوپلیتیکی و ذخایر زیرزمینی آن است. یکی از این منابع زیرزمینی، گاز است که توان گره‌زدن ایران به مناسبات منطقه‌ای را دارد و بسیاری از هزینه‌های سیاسی، اجتماعی و حتی نظامی کشور را برعهده دیگران می‌گذارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.