|

چرا گاز جانشین نفت در سبد مصرف انرژی جهان است؟

گذر از نفت به گاز

مرتضی بهروزی‏فر.عضو هیأت علمی مؤسسه مطالعات بین‏المللی انرژی

بشر از ابتدای تاریخ تاكنون، به‌منظور برآورده‌کردن احتیاجات خود، نیاز به استفاده از انرژی داشته‌ است، چه آن زمان كه برای گرم و روشن‌کردن محیط زندگی خود، ناگزیر از سوزاندن چوب و سایر توده‌های زیستی بود و چه پس از انقلاب صنعتی و نیاز به سوزاندن زغال‌سنگ به‌منظور به‌حركت‌درآوردن چرخ ماشین ‌بخار و چه استفاده از نفت و گاز در مقیاس عظیم به‌منظور پشتیبانی از روند توسعه و پیشرفت روزافزون زندگی بشر در اواخر قرن نوزدهم و قرن بیستم و در هزاره‌ جدید.
استفاده بی‌رویه از سوخت‏های فسیلی و حرص در پیشرفت سریع‌تر و عمیق‌تر، درنهایت بشر را در اواخر قرن‌ گذشته با واقعیت دردناك انهدام محیط‌زیست و تغییر اقلیم مواجه کرد كه این درد مشترك، ساكنان زمین را به فكر اصلاح الگوی مصرف و استفاده بهینه از سوخت‌های فسیلی رهنمون کرد. استفاده از گاز طبیعی به‌ دلیل محتوای كربن كمتر، آلودگی كمتری را به‌ دنبال دارد؛ بنابراین یكی از گزینه‌ها برای تداوم روند توسعه و هم‌زمان حفظ محیط‌زیست، استفاده از گاز طبیعی و استفاده از آن به‌جای زغال‌سنگ و فراورده‌های نفتی است. بیشتر كارشناسان انرژی و صاحب‎نظران اقتصاد بر این باورند كه بهره‎گیری بیشتر و گسترده‎تر از گاز طبیعی، از ملزومات توسعه پایدار به حساب می‎آید و این حامل انرژی، به‌عنوان سوخت برتر قرن بیست‎ویكم شناخته می‎شود.
طبق بیشتر برآوردهای معتبر انجام‎شده، گاز طبیعی به دلیل ویژگی‎های ذاتی و به‌خصوص سازگاری آن با محیط‎زیست، از‌جمله حامل‎های انرژی است كه تا سال 2040، بالاترین نرخ رشد را در میان سایر حامل‎های انرژی فسیلی به خود اختصاص خواهد داد و این بیانگر این مسئله است كه سهم گاز طبیعی در سبد انرژی مصرفی جهان، در حال افزایش است. به‌‌علاوه با توجه به مشكلات زیست‎محیطی پدیدآمده و توافقات انجام‌شده برای حفظ‌ محیط‎زیست، به‌طور حتم مساعی جدی‎تری برای جایگزینی گاز طبیعی در سبد انرژی مصرفی جهان به‌ عمل ‎خواهد آمد.
بر مبنای پیش‏بینی آژانس بین‏المللی انرژی (IEA) نرخ رشد مصرف گاز طبیعی تا سال 2040 در مقایسه با دیگر حامل‏های انرژی فسیلی (نفت‏ خام و زغال‏سنگ)، بسیار بالاتر بوده و در‌حالی‏كه تقاضای زغال‏سنگ و نفت ‏خام در دوره 2013 تا 2040 با نرخ رشد متوسط 0.43 درصد در سال افزایش خواهد یافت، نرخ رشد تقاضای گاز طبیعی به طور متوسط 1.41 درصد در سال خواهد بود و سهم گاز طبیعی در سبد انرژی مصرفی جهانی را از 21 درصد در سال 2013 به 23.5 درصد در سال 2040 افزایش خواهد داد؛ ولی بر مبنای این پیش‏بینی هنوز سهم نفت‏ خام و زغال‏سنگ در تأمین انرژی مصرفی جهان در سال 2040 بیش از گاز طبیعی خواهد بود. هرچند این امكان وجود دارد كه بر مبنای توافق‌های انجام‌شده در كنفرانس پاریس، نرخ رشد مصرف گاز طبیعی بیش از این پیش‏بینی، افزایش یابد و گاز طبیعی بتواند به رتبه دوم در سبد انرژی مصرفی جهان دست یابد؛ بنابراین در عرصه جهانی هنوز نمی‏توان از «گذر از نفت» صحبت کرد.
اما ایران با دراختیار‌داشتن 34 تریلیون ‌مترمكعب ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی، به‏عنوان بزرگ‌ترین دارنده ذخایر گاز طبیعی جهان، مطرح است و صنعت گاز كشور در 50 سال، رشدی تصورناپذیر را تجربه کرده است. تولید گاز طبیعی ایران با توجه به تقاضای گاز طبیعی كشور در بخش‌های مختلف اقتصاد (تجاری- خانگی، صنایع پتروشیمی، صنعت، تزریق به مخازن نفتی و...) و با توجه به گسترش جغرافیایی و نیز تنوع اقلیمی ایران و سیاست‏های دولت مبنی بر استفاده از گاز طبیعی به‏جای فراورده‌های نفتی و نیز قرارداشتن در مرحله توسعه صنعتی و نیاز به تزریق گاز به مخازن نفتی كشور به‌منظور افزایش نرخ بازیافت و توسعه صنایع پتروشیمیایی با پایه گاز طبیعی و نیاز روزافزون به توسعه ظرفیت‏های نیروگاهی كشور و نیز تمایل به حضور پرقدرت و مؤثر در بازارهای گاز طبیعی جهان، رشد بالایی را تجربه کرده است.
تولید گاز طبیعی ایران كه در سال 1980 حدود 4.8 میلیارد مترمكعب بود، با رشد متوسط سالانه ‏14.2 درصد، به 172.6 میلیارد مترمكعب در سال 2014 افزایش یافته كه در همین مدت، تولید جهانی گاز طبیعی رشدی معادل 3.3 درصد را تجربه کرده است.
از طرفی مصرف گاز طبیعی كشور نیز كه در سال 1980 حدود 4.8 میلیارد مترمكعب بود، با نرخ رشد متوسط سالانه 14.1 درصد به 170.2 میلیارد مترمكعب در سال 2014 افزایش یافته است. مصرف جهانی گاز طبیعی در همین دوره رشد 3.24 درصدی را پشت سر گذارده بود.
عملا افزایش مصرف داخلی گاز طبیعی كشور، دو دلیل عمده داشته است؛ اولا ایران دارای ذخایر بسیار غنی گاز طبیعی است و در‌ثانی، تصمیم‏سازان و سیاست‏گذاران جمهوری اسلامی، به ‌دنبال آن بودند تا مصرف گاز طبیعی را جایگزین مصرف نفت‏ خام و فراورده‏های نفتی کنند تا با كنترل مصرف داخلی نفت ‏خام، حجم نفت بیشتری برای صادرات به بازارهای نفت جهان در اختیار داشته باشند.
دنبال‌کردن چنین سیاستی در‌نهایت به شرایطی منجر شده كه در سال 2014 بیش از 60 درصد انرژی مصرفی كشور از گاز طبیعی و حدود 37 درصد آن توسط نفت‏ خام و فراورده‏های نفتی تأمین شده است. به‌ عبارتی، با توجه به مصرف 252 میلیون تن معادل نفت خام انرژی در كشور در سال 2014، مصرف روزانه انرژی كشور حدود 5.06 میلیون بشكه در روز بوده كه مصرف گاز طبیعی ایران در این سال حدود سه میلیون بشكه معادل نفت ‏خام در روز بوده است.
هرچند هر نظاره‏گر بی‏طرفی می‏تواند به‌درستی شهادت بدهد كه مصرف انرژی در ایران به دلایل متعددی بسیار با اسراف همراه است، ولی چنانچه مصرف گاز طبیعی جایگزین مصرف نفت ‏خام و فراورده‏های نفتی نمی‏شد، تمامی تولید نفت ‏خام ایران جواب‌گوی مصرف داخلی كشور نبود، به ‏عبارتی، هرچند ایران درحال‌حاضر جایگاه مناسبی در میان كشورهای صادركننده گاز جهان ندارد، در‌صورت نبودِ توسعه در تولید و مصرف داخلی گاز طبیعی، ایران درحال‌حاضر واردكننده خالص نفت ‏خام و فراورده‏های نفتی نیز بود.

بشر از ابتدای تاریخ تاكنون، به‌منظور برآورده‌کردن احتیاجات خود، نیاز به استفاده از انرژی داشته‌ است، چه آن زمان كه برای گرم و روشن‌کردن محیط زندگی خود، ناگزیر از سوزاندن چوب و سایر توده‌های زیستی بود و چه پس از انقلاب صنعتی و نیاز به سوزاندن زغال‌سنگ به‌منظور به‌حركت‌درآوردن چرخ ماشین ‌بخار و چه استفاده از نفت و گاز در مقیاس عظیم به‌منظور پشتیبانی از روند توسعه و پیشرفت روزافزون زندگی بشر در اواخر قرن نوزدهم و قرن بیستم و در هزاره‌ جدید.
استفاده بی‌رویه از سوخت‏های فسیلی و حرص در پیشرفت سریع‌تر و عمیق‌تر، درنهایت بشر را در اواخر قرن‌ گذشته با واقعیت دردناك انهدام محیط‌زیست و تغییر اقلیم مواجه کرد كه این درد مشترك، ساكنان زمین را به فكر اصلاح الگوی مصرف و استفاده بهینه از سوخت‌های فسیلی رهنمون کرد. استفاده از گاز طبیعی به‌ دلیل محتوای كربن كمتر، آلودگی كمتری را به‌ دنبال دارد؛ بنابراین یكی از گزینه‌ها برای تداوم روند توسعه و هم‌زمان حفظ محیط‌زیست، استفاده از گاز طبیعی و استفاده از آن به‌جای زغال‌سنگ و فراورده‌های نفتی است. بیشتر كارشناسان انرژی و صاحب‎نظران اقتصاد بر این باورند كه بهره‎گیری بیشتر و گسترده‎تر از گاز طبیعی، از ملزومات توسعه پایدار به حساب می‎آید و این حامل انرژی، به‌عنوان سوخت برتر قرن بیست‎ویكم شناخته می‎شود.
طبق بیشتر برآوردهای معتبر انجام‎شده، گاز طبیعی به دلیل ویژگی‎های ذاتی و به‌خصوص سازگاری آن با محیط‎زیست، از‌جمله حامل‎های انرژی است كه تا سال 2040، بالاترین نرخ رشد را در میان سایر حامل‎های انرژی فسیلی به خود اختصاص خواهد داد و این بیانگر این مسئله است كه سهم گاز طبیعی در سبد انرژی مصرفی جهان، در حال افزایش است. به‌‌علاوه با توجه به مشكلات زیست‎محیطی پدیدآمده و توافقات انجام‌شده برای حفظ‌ محیط‎زیست، به‌طور حتم مساعی جدی‎تری برای جایگزینی گاز طبیعی در سبد انرژی مصرفی جهان به‌ عمل ‎خواهد آمد.
بر مبنای پیش‏بینی آژانس بین‏المللی انرژی (IEA) نرخ رشد مصرف گاز طبیعی تا سال 2040 در مقایسه با دیگر حامل‏های انرژی فسیلی (نفت‏ خام و زغال‏سنگ)، بسیار بالاتر بوده و در‌حالی‏كه تقاضای زغال‏سنگ و نفت ‏خام در دوره 2013 تا 2040 با نرخ رشد متوسط 0.43 درصد در سال افزایش خواهد یافت، نرخ رشد تقاضای گاز طبیعی به طور متوسط 1.41 درصد در سال خواهد بود و سهم گاز طبیعی در سبد انرژی مصرفی جهانی را از 21 درصد در سال 2013 به 23.5 درصد در سال 2040 افزایش خواهد داد؛ ولی بر مبنای این پیش‏بینی هنوز سهم نفت‏ خام و زغال‏سنگ در تأمین انرژی مصرفی جهان در سال 2040 بیش از گاز طبیعی خواهد بود. هرچند این امكان وجود دارد كه بر مبنای توافق‌های انجام‌شده در كنفرانس پاریس، نرخ رشد مصرف گاز طبیعی بیش از این پیش‏بینی، افزایش یابد و گاز طبیعی بتواند به رتبه دوم در سبد انرژی مصرفی جهان دست یابد؛ بنابراین در عرصه جهانی هنوز نمی‏توان از «گذر از نفت» صحبت کرد.
اما ایران با دراختیار‌داشتن 34 تریلیون ‌مترمكعب ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی، به‏عنوان بزرگ‌ترین دارنده ذخایر گاز طبیعی جهان، مطرح است و صنعت گاز كشور در 50 سال، رشدی تصورناپذیر را تجربه کرده است. تولید گاز طبیعی ایران با توجه به تقاضای گاز طبیعی كشور در بخش‌های مختلف اقتصاد (تجاری- خانگی، صنایع پتروشیمی، صنعت، تزریق به مخازن نفتی و...) و با توجه به گسترش جغرافیایی و نیز تنوع اقلیمی ایران و سیاست‏های دولت مبنی بر استفاده از گاز طبیعی به‏جای فراورده‌های نفتی و نیز قرارداشتن در مرحله توسعه صنعتی و نیاز به تزریق گاز به مخازن نفتی كشور به‌منظور افزایش نرخ بازیافت و توسعه صنایع پتروشیمیایی با پایه گاز طبیعی و نیاز روزافزون به توسعه ظرفیت‏های نیروگاهی كشور و نیز تمایل به حضور پرقدرت و مؤثر در بازارهای گاز طبیعی جهان، رشد بالایی را تجربه کرده است.
تولید گاز طبیعی ایران كه در سال 1980 حدود 4.8 میلیارد مترمكعب بود، با رشد متوسط سالانه ‏14.2 درصد، به 172.6 میلیارد مترمكعب در سال 2014 افزایش یافته كه در همین مدت، تولید جهانی گاز طبیعی رشدی معادل 3.3 درصد را تجربه کرده است.
از طرفی مصرف گاز طبیعی كشور نیز كه در سال 1980 حدود 4.8 میلیارد مترمكعب بود، با نرخ رشد متوسط سالانه 14.1 درصد به 170.2 میلیارد مترمكعب در سال 2014 افزایش یافته است. مصرف جهانی گاز طبیعی در همین دوره رشد 3.24 درصدی را پشت سر گذارده بود.
عملا افزایش مصرف داخلی گاز طبیعی كشور، دو دلیل عمده داشته است؛ اولا ایران دارای ذخایر بسیار غنی گاز طبیعی است و در‌ثانی، تصمیم‏سازان و سیاست‏گذاران جمهوری اسلامی، به ‌دنبال آن بودند تا مصرف گاز طبیعی را جایگزین مصرف نفت‏ خام و فراورده‏های نفتی کنند تا با كنترل مصرف داخلی نفت ‏خام، حجم نفت بیشتری برای صادرات به بازارهای نفت جهان در اختیار داشته باشند.
دنبال‌کردن چنین سیاستی در‌نهایت به شرایطی منجر شده كه در سال 2014 بیش از 60 درصد انرژی مصرفی كشور از گاز طبیعی و حدود 37 درصد آن توسط نفت‏ خام و فراورده‏های نفتی تأمین شده است. به‌ عبارتی، با توجه به مصرف 252 میلیون تن معادل نفت خام انرژی در كشور در سال 2014، مصرف روزانه انرژی كشور حدود 5.06 میلیون بشكه در روز بوده كه مصرف گاز طبیعی ایران در این سال حدود سه میلیون بشكه معادل نفت ‏خام در روز بوده است.
هرچند هر نظاره‏گر بی‏طرفی می‏تواند به‌درستی شهادت بدهد كه مصرف انرژی در ایران به دلایل متعددی بسیار با اسراف همراه است، ولی چنانچه مصرف گاز طبیعی جایگزین مصرف نفت ‏خام و فراورده‏های نفتی نمی‏شد، تمامی تولید نفت ‏خام ایران جواب‌گوی مصرف داخلی كشور نبود، به ‏عبارتی، هرچند ایران درحال‌حاضر جایگاه مناسبی در میان كشورهای صادركننده گاز جهان ندارد، در‌صورت نبودِ توسعه در تولید و مصرف داخلی گاز طبیعی، ایران درحال‌حاضر واردكننده خالص نفت ‏خام و فراورده‏های نفتی نیز بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.