|

سهم‌الارث گاز

مسعود کسرائی‌نژاد.کارشناس‌‌ اقتصاد انرژی

منابع انرژی در جهان به‌طورکلی به دو دسته تجدیدپذیر و تجدیدناپذیر تقسیم می‌شوند. انرژی‌های تجدیدپذیر شامل انرژی خورشیدی، بادی، زمین‌گرمایی و ... می‌شوند. انرژی‌های تجدیدناپذیر نیز به دو دسته سوخت‌های فسیلی و هسته‌ای تقسیم می‌شوند. دانشنامه رشد، سوخت‌های فسیلی را در چهار گروه دسته‌بندی می‌کند. این چهار گروه عبارت‌اند از نفت، شیل‌های نفتی، زغال‌سنگ و گاز.
مطابق آمارها نفت بیش از 40 درصد از کل انرژی مصرفی جهان را تأمین می‌کند که ازجمله مهم‌ترین دلایل استفاده از آن را می‌توان در جابه‌جایی آسان آن دانست. شیل نفتی یا سنگ نفت، سنگ‌های رسوبی دانه‌ریز و غنی، از مواد عالی حاوی کروژن است که از آن می‌توان هیدروکربن مایعی به نام نفت شیل (نفت ماسه) استخراج کرد. استخراج نفت شیل بسیار پرهزینه‌تر از نفت خام بوده و این مسئله مانع گسترش استفاده از آن می‌شود، همچنین بیشترین ذخایر سنگ نفت در ایالات متحده قرار دارد. زغال‌سنگ از پسماند مواد گیاهی از میلیون‌ها سال قبل در زمین به ‌وجود آمده و بیشترین ذخایر آن در ایالات متحده آمریکا قرار دارد. گاز طبیعی نیز ترکیبی از هیدروکربن‌های سبک است که به‌طور طبیعی در بالای مخازن نفتی وجود دارد.
تولید و مصرف گاز در ایران
گاز طبیعی با سه‌هزارو 461 میلیارد متر مکعب تولید و سه‌هزارو 393 میلیارد متر مکعب مصرف در سال، 23.7 درصد از کل انرژی مصرفی جهان را به خود اختصاص داده است. در گزارش وزارت امور اقتصادی و دارایی، با تکیه بر آمارهای منتشر‌شده از سوی شرکت ملی گاز ایران، متوسط تولید گاز طبیعی ایران در سال 1393 نسبت به 1392 افزایش 10 درصدی و متوسط مصرف گاز طبیعی ایران افزایش 11.5 درصدی را تجربه کرده است.
تولید گاز طبیعی در ایران مطابق آمارهای رسمی تا سال 1365 روندی متغیر از افزایش و کاهش داشته است؛ اما بعد از آن به‌طور‌کلی روند صعودی خود را حفظ کرده و حتی در سال‌های بعد از 1380 این روند صعودی، شیب فزاینده‌ای نیز به خود گرفته است. نمودار شماره 1
مصرف داخلی گاز طبیعی نیز پس از سال 1365 به‌طورکلی روندی صعودی داشته و این روند از سال 1373 شیبی فزاینده به خود گرفته است، به‌طوری‌که در سال‌های 74-1373 صادرات گاز به صفر رسیده و از سال 1375 واردات گاز آغاز می‌شود.نمودار شماره 2
سهم صنعت از گاز طبیعی
مصرف گاز طبیعی در سال‌های گذشته به‌طورکلی روندی صعودی داشته است. تفکیک این مصرف به دو بخش صنعتی و غیرصنعتی، به‌نوعی نشان‌دهنده گسترش کاربرد گاز در تولید ملی است. مطابق اعلام وزارت نیرو در ترازنامه انرژی مصرف گاز طبیعی در بخش صنعت از 59.6 میلیون بشکه معادل نفت خام به 221.4 افزایش یافته است؛ به‌عبارت‌دیگر شاهد افزایشی بیش از 250 درصدی بوده است. در بخش دیگر؛ مصارف خانگی، عمومی و تجاری از 145 به 290.2 میلیون بشکه معادل نفت خام افزایش یافته‌‌اند؛ البته این رقم در بیشینه خود در سال 1390 به 318.1 رسیده است. همان‌طورکه پیداست، مصرف گاز در بخش صنعت در حال گسترش است که مهم‌ترین دلیل آن گسترش کاربردهای گاز و پیشرفت‌های تکنولوژی در حوزه حمل و تبدیل انرژی در سال‌های اخیر است. نمودار شماره 3
جایگاه گاز در صنعت
برای تعیین جایگاه گاز در صنعت، ابتدا مجموع انرژی مصرف‌شده در بخش صنعت محاسبه شده و در مرحله بعد، سهم گاز در میان منابع تأمین انرژی مورد‌نیاز در بخش صنعت بررسی شد. مطابق آمارها سهم گاز در صنعت، همواره روندی صعودی داشته و فقط در سال 1387 کمی کاهش یافته است. نکته‌ای که باید به آن توجه شود، کاهش سهم گاز است؛ به عبارت دیگر مقدار مطلق مصرف گاز طبیعی در صنعت در این سال هفت میلیون بشکه معادل نفت خام افزایش داشته است، اما با توجه به افزایش مصرف انرژی در بخش صنعت، به اندازه 17 میلیون بشکه معادل نفت خام، سهم گاز کاهش یافته است.
صادرات، واردات و سهم ایران از بازار جهانی) تجارت جهانی (
از مجموع 188 تریلیون متر مکعب ذخایر گازی جهان، بیش از 18.2 درصد آن در ایران قرار دارد و روسیه و قطر نزدیک‌ترین رقبای گازی ایران هستند. با وجود اینکه ایران مهم‌ترین ذخایر گازی جهان را در اختیار دارد، فقط در حدود یک درصد از صادرات جهانی گاز را به خود اختصاص داده است. بر اساس آمار منتشرشده در سال 2013 روسیه با 20.3 و قطر با 12.3 درصد رتبه‌های اول و دوم را در صادرات گاز به خود اختصاص داده‌اند.
درحال‌حاضر بیشتر صادرات گاز ایران به کشور ترکیه و مقدار کمی نیز به ارمنستان انجام می‌شود. در فاصله سال‌های 2014-2004 تقاضای گاز در بازار آسیا و اقیانوسیه با رشد 103 درصدی به بیش از 600 میلیارد متر مکعب رسیده است که با توجه به حجم عظیم ذخایر اثبات‌شده در این منطقه، در آینده‌ای نه‌چندان‌دور، منطقه موقعیتی تأثیرگذار در این حوزه خواهد داشت.
بر اساس گزارش وزارت امور اقتصادی و دارایی در سال 1393، حدود 93 درصد از صادرات گاز ایران به ترکیه، چهار درصد به ارمنستان و سه درصد به نخجوان بوده است. در نمودار زیر روند صادرات و واردات گاز طبیعی مشاهده می‌شود. در نمودار ملاحظه می‌شود واردات گاز از حدود سال 1375 آغاز شده و روند صعودی پُرشتابی داشته است. در دهه 80 صادرات گاز مجددا برقرار می‌شود؛ با‌وجود‌این میزان واردات بیش از صادرات بوده است. نمودار شماره 4
جمع‌بندی
در این گزارش ابتدا تبیینی از جایگاه گاز در میان منابع انرژی و تعریف مختصری از آنان ارائه شد. در بخش نخست، تولید و مصرف گاز طبیعی بر اساس داده‌های سری زمانی منتشرشده توسط بانک مرکزی بر مبنای آمار شرکت ملی گاز ایران مورد بررسی قرار گرفت. بخش دوم به بررسی رابطه صنعت (به عنوان بخش مهمی از تولید ملی) با گاز اختصاص یافت.
در این خصوص رابطه دوسویه شامل جایگاه گاز در صنعت و سهم صنعت از گاز بررسی شد. در بخش پایانی نیز تصویری از وضعیت صادرات و واردات گاز ایران ارائه شد. مبنای آماری این گزارش، سری‌های زمانی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، مرکز آمار ایران و ترازنامه انرژی است.

منابع انرژی در جهان به‌طورکلی به دو دسته تجدیدپذیر و تجدیدناپذیر تقسیم می‌شوند. انرژی‌های تجدیدپذیر شامل انرژی خورشیدی، بادی، زمین‌گرمایی و ... می‌شوند. انرژی‌های تجدیدناپذیر نیز به دو دسته سوخت‌های فسیلی و هسته‌ای تقسیم می‌شوند. دانشنامه رشد، سوخت‌های فسیلی را در چهار گروه دسته‌بندی می‌کند. این چهار گروه عبارت‌اند از نفت، شیل‌های نفتی، زغال‌سنگ و گاز.
مطابق آمارها نفت بیش از 40 درصد از کل انرژی مصرفی جهان را تأمین می‌کند که ازجمله مهم‌ترین دلایل استفاده از آن را می‌توان در جابه‌جایی آسان آن دانست. شیل نفتی یا سنگ نفت، سنگ‌های رسوبی دانه‌ریز و غنی، از مواد عالی حاوی کروژن است که از آن می‌توان هیدروکربن مایعی به نام نفت شیل (نفت ماسه) استخراج کرد. استخراج نفت شیل بسیار پرهزینه‌تر از نفت خام بوده و این مسئله مانع گسترش استفاده از آن می‌شود، همچنین بیشترین ذخایر سنگ نفت در ایالات متحده قرار دارد. زغال‌سنگ از پسماند مواد گیاهی از میلیون‌ها سال قبل در زمین به ‌وجود آمده و بیشترین ذخایر آن در ایالات متحده آمریکا قرار دارد. گاز طبیعی نیز ترکیبی از هیدروکربن‌های سبک است که به‌طور طبیعی در بالای مخازن نفتی وجود دارد.
تولید و مصرف گاز در ایران
گاز طبیعی با سه‌هزارو 461 میلیارد متر مکعب تولید و سه‌هزارو 393 میلیارد متر مکعب مصرف در سال، 23.7 درصد از کل انرژی مصرفی جهان را به خود اختصاص داده است. در گزارش وزارت امور اقتصادی و دارایی، با تکیه بر آمارهای منتشر‌شده از سوی شرکت ملی گاز ایران، متوسط تولید گاز طبیعی ایران در سال 1393 نسبت به 1392 افزایش 10 درصدی و متوسط مصرف گاز طبیعی ایران افزایش 11.5 درصدی را تجربه کرده است.
تولید گاز طبیعی در ایران مطابق آمارهای رسمی تا سال 1365 روندی متغیر از افزایش و کاهش داشته است؛ اما بعد از آن به‌طور‌کلی روند صعودی خود را حفظ کرده و حتی در سال‌های بعد از 1380 این روند صعودی، شیب فزاینده‌ای نیز به خود گرفته است. نمودار شماره 1
مصرف داخلی گاز طبیعی نیز پس از سال 1365 به‌طورکلی روندی صعودی داشته و این روند از سال 1373 شیبی فزاینده به خود گرفته است، به‌طوری‌که در سال‌های 74-1373 صادرات گاز به صفر رسیده و از سال 1375 واردات گاز آغاز می‌شود.نمودار شماره 2
سهم صنعت از گاز طبیعی
مصرف گاز طبیعی در سال‌های گذشته به‌طورکلی روندی صعودی داشته است. تفکیک این مصرف به دو بخش صنعتی و غیرصنعتی، به‌نوعی نشان‌دهنده گسترش کاربرد گاز در تولید ملی است. مطابق اعلام وزارت نیرو در ترازنامه انرژی مصرف گاز طبیعی در بخش صنعت از 59.6 میلیون بشکه معادل نفت خام به 221.4 افزایش یافته است؛ به‌عبارت‌دیگر شاهد افزایشی بیش از 250 درصدی بوده است. در بخش دیگر؛ مصارف خانگی، عمومی و تجاری از 145 به 290.2 میلیون بشکه معادل نفت خام افزایش یافته‌‌اند؛ البته این رقم در بیشینه خود در سال 1390 به 318.1 رسیده است. همان‌طورکه پیداست، مصرف گاز در بخش صنعت در حال گسترش است که مهم‌ترین دلیل آن گسترش کاربردهای گاز و پیشرفت‌های تکنولوژی در حوزه حمل و تبدیل انرژی در سال‌های اخیر است. نمودار شماره 3
جایگاه گاز در صنعت
برای تعیین جایگاه گاز در صنعت، ابتدا مجموع انرژی مصرف‌شده در بخش صنعت محاسبه شده و در مرحله بعد، سهم گاز در میان منابع تأمین انرژی مورد‌نیاز در بخش صنعت بررسی شد. مطابق آمارها سهم گاز در صنعت، همواره روندی صعودی داشته و فقط در سال 1387 کمی کاهش یافته است. نکته‌ای که باید به آن توجه شود، کاهش سهم گاز است؛ به عبارت دیگر مقدار مطلق مصرف گاز طبیعی در صنعت در این سال هفت میلیون بشکه معادل نفت خام افزایش داشته است، اما با توجه به افزایش مصرف انرژی در بخش صنعت، به اندازه 17 میلیون بشکه معادل نفت خام، سهم گاز کاهش یافته است.
صادرات، واردات و سهم ایران از بازار جهانی) تجارت جهانی (
از مجموع 188 تریلیون متر مکعب ذخایر گازی جهان، بیش از 18.2 درصد آن در ایران قرار دارد و روسیه و قطر نزدیک‌ترین رقبای گازی ایران هستند. با وجود اینکه ایران مهم‌ترین ذخایر گازی جهان را در اختیار دارد، فقط در حدود یک درصد از صادرات جهانی گاز را به خود اختصاص داده است. بر اساس آمار منتشرشده در سال 2013 روسیه با 20.3 و قطر با 12.3 درصد رتبه‌های اول و دوم را در صادرات گاز به خود اختصاص داده‌اند.
درحال‌حاضر بیشتر صادرات گاز ایران به کشور ترکیه و مقدار کمی نیز به ارمنستان انجام می‌شود. در فاصله سال‌های 2014-2004 تقاضای گاز در بازار آسیا و اقیانوسیه با رشد 103 درصدی به بیش از 600 میلیارد متر مکعب رسیده است که با توجه به حجم عظیم ذخایر اثبات‌شده در این منطقه، در آینده‌ای نه‌چندان‌دور، منطقه موقعیتی تأثیرگذار در این حوزه خواهد داشت.
بر اساس گزارش وزارت امور اقتصادی و دارایی در سال 1393، حدود 93 درصد از صادرات گاز ایران به ترکیه، چهار درصد به ارمنستان و سه درصد به نخجوان بوده است. در نمودار زیر روند صادرات و واردات گاز طبیعی مشاهده می‌شود. در نمودار ملاحظه می‌شود واردات گاز از حدود سال 1375 آغاز شده و روند صعودی پُرشتابی داشته است. در دهه 80 صادرات گاز مجددا برقرار می‌شود؛ با‌وجود‌این میزان واردات بیش از صادرات بوده است. نمودار شماره 4
جمع‌بندی
در این گزارش ابتدا تبیینی از جایگاه گاز در میان منابع انرژی و تعریف مختصری از آنان ارائه شد. در بخش نخست، تولید و مصرف گاز طبیعی بر اساس داده‌های سری زمانی منتشرشده توسط بانک مرکزی بر مبنای آمار شرکت ملی گاز ایران مورد بررسی قرار گرفت. بخش دوم به بررسی رابطه صنعت (به عنوان بخش مهمی از تولید ملی) با گاز اختصاص یافت.
در این خصوص رابطه دوسویه شامل جایگاه گاز در صنعت و سهم صنعت از گاز بررسی شد. در بخش پایانی نیز تصویری از وضعیت صادرات و واردات گاز ایران ارائه شد. مبنای آماری این گزارش، سری‌های زمانی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، مرکز آمار ایران و ترازنامه انرژی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.