اقتصاد سیاسی گاز در گفتوگو با مسعود نیلی
سرمایه گذاری و توسعه ناگزیر
عرفان مردانی: مسعود نیلی که اکنون مشاور اقتصادی رئیس جمهور است اگرچه داستان صنعت گاز و سرنوشت آن را چندان شبیه سرنوشت توسعه کشور نمیداند اما بهشدت باور دارد فرایند رشد در کشورهای در حال توسعه پیچیده است. از نادیده انگاشتن ابعاد اجتماعی-فرهنگی در سرمایهگذاریهای اقتصاد ایران آغاز میکند و تاکید میکند سیگنالی که قیمت گاز به بازار این محصول میدهد این است که بهراحتی مصرف کن. بنابراین دلیل اصلی مصرف بیرویه و چالش اساسی صنعت انرژی در ایران را قیمتگذاری نادرست آن میداند. مسعود نیلی که چهار سال پیش پروژه طرح جامع صنعت گاز را تدوین کرده بهجد باور دارد در خصوصیسازیهای اقتصاد اشتباه کردیم چراکه نخست باید آزادسازی انجام میشد و بعد از آن، خصوصیسازی در دستور قرار میگرفت.
داستان صنعت گاز، بهویژه در پارس جنوبی، بهطور نسبی شبیه سرگذشت پروژه توسعه در کشور است. توسعه آمرانه و ناهمگونی که اهالی آن منطقه این صنعت را بیشتر مزاحم میبینند تا پیامآور توسعه. با توجه به اینکه شما در برنامه سوم و بعد از آن در تدوین سند توسعه صنعتی نقش اساسی داشتید و این توسعه آمرانه که صنعت گاز یکی از مصادیق آن است، مولود اندیشه صرفا مکانیکی به توسعه بوده است، نقدی به آن دارید؟
البته شما یک مقدمه بدون ارتباط با موضوع اصلی مصاحبه ذکر کردید که من هم یک توضیح بدهم بعد به مسئله اصلی سؤال شما بپردازم. سؤال مقدماتی طوری مطرح شده است که بهطور غیرمستقیم ارتباطی بین بنده، برنامه سوم و استراتژی توسعه صنعتی از یک طرف و توسعه آمرانه و اندیشه صرفا مکانیکی به توسعه از طرف دیگر برقرار میکند که نمیدانم این ارتباط چگونه کشف شده است؟ در هیچیک از اسناد برنامه سوم و استراتژی توسعه صنعتی، نهتنها اصطلاحی به عنوان توسعه آمرانه وجود ندارد؛ بلکه اساسا چنین رویکردی نیز مد نظر نبوده است. بهطورکلی فرایند رشد در کشورهای درحالتوسعه فرایند پیچیدهای است که نحوه مشارکت و همراهی یا تقابل گروههای مختلف اجتماعی با آن، از اهمیتی تعیینکننده برخوردار است که جای بررسی عمیق و البته جداگانه دارد. پارس جنوبی یک پروژه است و باید در چارچوب محدود موضوعی خود مورد بررسی قرار گیرد.
پارس جنوبی یک منطقه ویژه در دنیا محسوب میشود. توزیع جغرافیایی منابع و ذخایر گاز در این احجام محدود است. کشورهای نفتی عمدتا گازشان از نوع «گاز همراه» است و کشورهایی که میادین مستقل دارند، زیاد نیستند. گاز به عنوان یک انرژی پاک در دنیا شناخته میشود و روند روبهرشدی دارد. ترکیب مصرف انرژی دنیا به نفع گاز تغییر کرده است و در آینده نیز همین منوال ادامه خواهد داشت. در کشور ما هم، گاز به عنوان انرژی غالب، 70 درصد از سبد مصرف را تشکیل میدهد. درنتیجه پرداختن به سرمایهگذاری در این حوزه و استفاده از ظرفیتهای پارس جنوبی حائز اهمیت است. هدف دیگر اما، تبدیل آن منطقه به محلی برای تولید محصولات جانبی است که نیاز به سرمایهگذاری دارد و نباید وقفهای در آن به وجود آید. خاطرم هست، زمانی که مسیر سرمایهگذاری های اولیه در منطقه پارس جنوبی طی می شد، این موضوع مطرح بود که آنجا را تبدیل به منطقه ای برای استقرار صنایع انرژیبر و صنعتی کنند که در زنجیره ارزش «گاز» در مراحل پایین تری هستند. منطقه مذکور جذابیت هایی برای سرمایهگذاری خارجی دارد.
باید توجه داشت که هزینه انتقال در مورد انرژی بهطور عام و گاز به طور خاص، اهمیت زیادی دارد. تمام تحولات تکنولوژیک که در حوزه الانجی اتفاق افتاده در جهت کاستن از هزینه انتقال بوده است. اینکه بتوانید در همان منطقه، گاز را به محصول تبدیل و سپس محصول را صادر کنید، همگی از قبل مطرح بوده است. نوعی انقطاع هشتساله در سرمایهگذاری های آن منطقه به وجود آمد. این باعث شد که امروز تازه بتوانیم برنامهریزی کنیم که فازهای دیگر پارس جنوبی تا سال ۱۳۹۶ به بهره برداری برسند. پس از آن، موضوع اتصال به دیگر لایه های زنجیره ارزش مطرح میشود؛ بنابراین در اصل قضیه هیچ تردیدی ندارم. باید سرمایهگذاری در پارس جنوبی انجام می شد. اگر باز هم به گذشته برگردیم، می گویم باید این سرمایهگذاری صورت گیرد. آن هشت سال هم نباید از دست میرفت. در آن دوره بیشتر توجه به مصرف بود و نه سرمایهگذاری. بههمیندلیل منابع کشور به جای اینکه صرف سرمایهگذاری شود، به مصرف واردات انواع و اقسام کالاها رسید. درآمدهای نفتی سرشاری در آن دوره داشتیم که با آنها سرمایهگذاری نکردیم.
حضور این صنایع در عسلویه ابعاد متفاوتی دارد. اساسا هر نوعی از سرمایهگذاری اقتصادی الزامات غیراقتصادی دارد. این الزامات در همین حجم کم از سرمایهگذاری کشور ما رعایت میشود؟
یکی از ابعاد غیراقتصادی یک سرمایهگذاری، ابعاد اجتماعی و تحولاتی است که در بافت جغرافیایی منطقه به وجود می آورد. آن منطقه برای خودش فرهنگ و آدابی داشته و در فضای سنتی زندگی کرده است. وقتی ناگهان پروژه بزرگی می آید و مستقر می شود، بافت اجتماعی را تحتتأثیر قرار می دهد. در کشور ما به این موضوع مهم تاکنون توجه چندانی نشده است. از گذشته در سایر حوزه ها نیز همین مشکل را می دیدیم. فولاد مبارکه در اصفهان و طرح های نیشکر باید انبوهی از بافت های روستایی را تغییر می دادند ولی به جنبه های اجتماعی و فرهنگی توجه نمی کردند. وقتی سرمایهگذاری بزرگی در منطقه انجام می شود باید به تغییراتی که در بافت اجتماعی آنجا ایجاد می کند، توجه داشته باشد. در کشور ما تاکنون یا توجهی به ابعاد فرهنگی و اجتماعی پروژهها نشده یا توجه خیلی کمی شده است. این را نقطه ضعف بزرگی می دانم که به صورت جداگانه جای بررسی دارد. البته درباره علل و چرایی آن تاکنون مطالعه نشده است. برخی می گویند: سرمایهگذاری در کشور ما فقط فیزیکی است و سایر جنبه ها را نمی بیند. یا اینکه نوعی تعمد یا غفلت آگاهانه وجود دارد. به نظر من اینطور نیست.
باید آن موضوع را جداگانه بررسی کنیم.
امروز در آنجا عوارضی را می بینیم. ضمن آنکه مطمئنا سرمایهگذاری چند ده میلیارد دلاری در منطقه ای روستایی که هیچ فعالیت اقتصادی نداشته، در کنار نکات منفی، نوعی رفاه نیز به وجود می آورد. اگر عواملی را که باعث عوارض منفی شده اند درست شناسایی نکنیم، تنها کاری که انجام می دهیم در حد چند توصیه اخلاقی برای توجه بیشتر به اهالی منطقه است. موضوع فراتر از این حد است. باید پیچیدگی ها را در نظر گرفت. چون بحث درباره گاز است، بیشتر توضیح نمی دهم؛ ولی شما بررسی کنید که چرا در سرمایهگذاری ها در کشور ما ابعاد اجتماعی و فرهنگی نادیده گرفته میشود؟ البته فقط ابعاد فرهنگی و اجتماعی نیست که نادیده گرفته میشود؛ بلکه اصولا بهجز توجه به هسته اصلی پروژه، به جنبه دیگری توجه نمی شود؛ مثلا فولاد مبارکه، آب زیادی مصرف می کند و اثرات نامساعدی بر آب اصفهان می گذارد. باید برگردید و ببینید طرح اولیه کارخانه فولاد که الان در اصفهان است؛ چرا از بندرعباس به اصفهان منتقل شد؟ پیشبینی شده بود کنار آب قرار گیرد. باید دید آیا نزدیکبودن به آب مهم تر است یا نزدیکی به معادن آهن؟ تصمیم بر این شده است که نزدیکی به معدن را
در نظر بگیرند ولی امروز می گویند اگر می توانستیم، آن را برمی داشتیم و به بندرعباس می بردیم. معلوم می شود همیشه بعضی ابعاد مسائل را نادیده می گیرند و تنها مشکل، نادیدهگرفتن بافت محلی نیست. کلیه تصمیمات مرتبط با سرمایهگذاری دولتی در کشورمان توأم با نادیدهگرفتن برخی جنبه هاست که تحتالشعاع اقتصاد سیاسی و ملاحظات دیگر قرار می گیرند.
گویا نوع مدیریت کشور در طول سالیان همواره اینگونه بوده است. عمده سرمایهگذاری های بزرگ، دولتی هستند. چون قیمت ها در اقتصاد ایران غیرواقعی است، مسائل دیگری بر تصمیم گیری ها حاکم می شود. در واقع توصیه ها و دخالت های بی مورد سیاست در اقتصاد است که شاهد ناکارآمدیها هستیم؟
بله، اگر عوامل این اتفاقات را درست شناسایی کنیم می فهمیم که ملاحظات سرمایهگذاری فقط هزینه و منفعت محسوس نیستند. اگر به سال ۱۳۷۶ برگردیم که پایه پارس جنوبی گذاشته شد، چهبسا دوباره همان وضعیت تکرار شود؛ حتی با علم به اینکه چه وضعیتی به وجود می آید.
اگر بخواهیم بازده سرمایهگذاری را در طیف وسیع فعالیت های اقتصادی که در کشور انجام شده ارزیابی کنیم، تردیدی نخواهد بود که بازده در پارس جنوبی از همه بالاتر است. پروژهای بسیار جذاب که هم سرمایهگذار خارجی و هم سرمایهگذار داخلی را جلب می کند. الان باید منابع مالی بانک ها و بازار سرمایه به سمت پارس جنوبی می رفتند. اکنون یکی از بزرگترین مشکلات پارس جنوبی، تأمین مالی است. یک سؤال خیلی بزرگ مطرح می شود: چرا اینطور است؟
وقتی گاز پارس جنوبی به بهره برداری برسد، اگر بخش اصلی آن در شبکه گاز قرار گیرد و با همان قیمت موجود، به خانه های مردم برود و یا مجانی به نیروگاه داده شود و آن مقداری هم که تبدیل به میعانات گازی می شود و به صادرات می رسد فقط 14.5 درصدش به صنعت گاز برگردد و بقیهاش به خزانه دولت برود و صرف بودجههای جاری مثل آموزش و بهداشت و درمان شود، منبعی برای توسعه گاز باقی نمیماند. مشکل این است که اقتصاد این محصول را درست تعریف نکرده ایم.
هر محصولی که تولید می شود، باید توجیه اقتصادی داشته باشد و سرمایهگذار را جذب کند. ما از قیمت انرژی به عنوان ابزار حمایت از قشر کمدرآمد استفاده کردهایم. ابزاری که چندان کارآمد نبوده است. چون قشر کمدرآمد را نمی شناسیم، قیمت را برای همه اقشار پایین می آوریم. در مورد برق نیز همین حالت وجود دارد. گاز را به نیروگاه ها مجانی می دهیم و فقط پول برق را از نیروگاه می گیریم. نتیجه این می شود که نمیتوانید در خطوط انتقال، سرمایهگذاری کنید، چون منابع آن تأمین نمیشود. خطوط دچار انواع آسیب و خطر می شوند. بخش قابل توجهی از نیروگاه هایمان گازی است. امروزه در دنیا از نیروگاههای سیکل ترکیبی استفاده می کنند که راندمان بالاتری دارد. چرا به راندمان ۳۵ یا 36درصد اکتفا می کنیم؟ می توانستیم در حد 52درصد راندمان داشته باشیم. توجیه این موضوع این است: «در شرایطی که گاز را مجانی می گیریم توجیهی برای صرفهجویی در آن نداریم».
سیگنالی که قیمت به بازار می دهد این است که «شما محدودیتی در مصرف ندارید». گاز را از فازهای ۱۵ و ۱۶ می گیریم و به نیروگاه می دهیم تا ترکیب مصرف سوخت آن را اصلاح کنیم. این کار برای آن است که از وضعیت خیلی بدتر به وضع بد منتقل شویم. تاکنون نیروگاه، گازوئيل مصرف می کرد و حالا گاز استفاده میكند. در واقع طلا به نیروگاه می دهید تا برق تولید شود. گرانترین حامل انرژی گازوئیل است ولی ما آن را به رایگان از دست می دهیم. تا دو سال پیش، خیلی از نیروگاهها با سوخت مایع و گازوئيل، برق تولید میکردند. از طرفی قیمت برق هم درست نیست و مصرفش بالاست. قیمت گاز هم بدون توجیه پایین است. از پارس جنوبی گاز می گیریم که به مصرف نیروگاهها و تولید برق برسانیم.
دلیل این نوع نگرش در ساختار سیاستگذاری اقتصاد ایران چیست؟
گاز یک محصول عادی مثل سایر کالاهاست ولی ما آن را تبدیل به محصول اجتماعی کرده ایم و هدف اجتماعی را از طریق آن دنبال می کنیم. در علم اقتصاد، در حوزه سیاستگذاری ما اصلی به نام اصل «تین بِرگِن» داریم. بر اساس این اصل، «تعداد اهداف نمی تواند بیشتر از تعداد ابزار باشد». با یک ابزار قادر نیستید دو هدف را محقق کنید. هرگاه دو هدف داشته باشید، حداقل دو ابزار می خواهید. ما دنبال آن بوده ایم که با یک ابزار به دو هدف برسیم ولی امکان پذیر نبوده است. فرایند تولید و عرضه گاز از طرفی می خواهد اقتصاد گاز و انرژی کشور را به نتیجه برساند و از سویی از قشر کمدرآمد جامعه حمایت کند. امروز می بینیم که نه در حمایت از قشر کمدرآمد موفق بوده ایم و نه به اهداف اقتصادی رسیدهایم! کسی حاضر نیست مسئولیت وضع موجود حوزه توزیع درآمد و فقر را در کشور بپذیرد و درعینحال قیمت حامل های انرژی را نیز واقعی کند. یک ابزار را برای تحقق دو هدف تلف کرده ایم درحالیکه هیچیک به نتیجه نرسیده است.
در هیچ جای دنیا بنزین، گاز، گازوئيل و ارز را به عنوان ابزار عدالت اجتماعی به کار نمیبرند. عدالت اجتماعی نیازمند بهکارگیری ابزارهایی مؤثرتر و کارآمدتر است.
همین حالت در تمام جنبه های اقتصاد ایران با قوت و ضعف خاص خودش دیده می شود. دولت حضور گستردهای دارد و قیمتگذاری می کند. نیروگاه شهید محمد منتظری دو یا سه سال پیش برای اولینبار به بخش خصوصی تحویل شد. یک نفر آن را خرید ولی می گفت: «من نه می توانم قیمتگذاری برق کنم، نه قادرم نیروگاه را تعطیل كنم. این چه نوع خصوصی سازی است؟». راهکار را چه می دانید؟
بازار انرژی در کشور ما سرنوشت غمانگیزی داشته است. انواع و اقسام روش ها روی آن امتحان شده است. همیشه به جای اینکه درباره اصلاح بازار صحبت کنیم، بحثها در محدوده تغییرات قیمت باقی مانده است. بعضی محصولات بازارپذیر هستند و با دید اقتصادی به آنها نگاه می شود. کالاهای عمومی که بازارپذیر نباشند، از طریق دولت عرضه میشوند. آموزه های علم اقتصاد اینطور می گوید که هرگاه راجع به محصول صحبت می کنید؛ چه گوشت باشد یا گاز یا حملونقل؛ باید بازار منطقی داشته باشد. هرگاه ایراد و اشکالی در بازار دیدید، بدانید که یا طرف عرضه ایراد دارد یا تقاضا! ممکن است قیمت ها نادرست تعیین شوند یا انحصار یا رقابت ناصحیح باعث کارنکردن درست بازار شده باشد. بازار گاز کشور را نگاه کنید. در مورد گازوئيل و بنزین نیز وضعیت مشابهی دیده می شود. قیمت های غیراقتصادی برایشان تعیین میشود. آن قیمت به مصرفکننده علامت می دهد «مصرف را بیشتر کن» و به تولیدکننده می گوید «تولید نکن». این یعنی عدم تعادل! کاملا بدیهی است. چون این فعالیتها دولتی هستند می گوییم «منابعش را باید دولت تأمین کند» ولی دولت از کجا می تواند پول بیاورد؟ باید از یک
جای دیگر کم کند و به اینجا بیاورد. کدام حوزه است که منابع مازاد دارد که بتوان از آن کم کرد و صرف تولید گاز و بنزین کرد؟
لازم است بازار انرژی را اصلاح کنیم. یک جزء خیلی مهمش هم البته قیمت است. الان در کشورمان هر محصولی که کمتر اهمیت دارد، بازارش بهتر کار می کند. محصولاتی که مهم می شوند، بازارشان عقب افتاده و با هزار و یک مشکل مواجه می شوند. هر جا سیاست به سراغ اقتصاد آمده آن را خراب کرده! فرضا در دولت گذشته موضوع اصلاح قیمت انرژی تبدیل به یک امر بسیار مهم شد. دولت، مجلس و نهادهای مهم کشور همگی دربارهاش حرف می زدند. برایندش دادن یارانه نقدی به مردم بود. یارانه نزدیک سهبرابر حد متعادل تعیین شد. این کسری از شرکتهای تولیدکننده انرژی تأمین شد. قیمت گاز که افزایش پیدا کرد به جای اینکه از افزایش قیمت ها بتواند سرمایهگذاری و اصلاح ساختار در شرکت گاز شود صرف تأمین کسری یارانه شد.
سازوکارهای اجتماعی-سیاسی که برای یارانه ها گذاشتند مخرب بود و اصلاحات به هدف نرسید. الان به اندازه کافی تجارب دنیا و داخل کشور را دیده ایم. بازار انرژی باید واقعی شود.
برخی کارشناسان اقتصاد سیاسی معتقدند «اگر ایران بخواهد به دموکراسی برسد، حداقل باید شیر نفت را از دست دولت در بیاورد و به بخش خصوصی بسپارد». آیا امیدی به تغییر مالکیت در حوزه منابع نفتی، گازی یا سایر منابع انرژی دارید؟ آیا با توجه به مسئولیت خودتان برنامه ای برای این قضیه چیده اید؟
درباره نفت و گاز، سیاستهای کلی اصل ۴۴ بخش های بالادستی نفت و گاز را در اختیار دولت حفظ کرده است. حوزه های بالاتر از پالایشگاه باید در اختیار دولت باقی بماند. پالایشگاه و قسمتی از گاز که در اختیار تولید و مصرف در شبکه قرار می گیرد، می تواند تحویل بخش خصوصی شود. گاز یک صنعت شبکه ای است. خصوصی سازی صنایع شبکه ای اقتضائات خاصی دارد. راهآهن و حوزه برق نیز همینطور است. با خصوصی سازی کارخانه فرق می کند. وقتی یک کارخانه را به بخش خصوصی می سپارید، نیازمند وصلکردن آن به دیگر اجزای شبکه نیستید. ما فعلا تا مدت زیادی شبکه را نمی توانیم خصوصی کنیم.
به چه دلیل؟ یعنی اقتضائات و زیرساخت هایش را نداریم؟
نداریم. باید خیلی پیشرفت کنیم که صنایع شبکه ای مثل گاز یا انتقال گاز را بتوانیم خصوصی كنيم اما وقتی از شبکه بیرون می رود تا مرحله خردهفروشی کاملا قابل خصوصی سازی است و بر اساس مدل های کسبوکار تعریف شده است. اشتباهی در کشور ما اتفاق افتاد که همهجا تکرار شد. گاز عملا هیچجا واگذار نشد؛ ولی نیروگاه ها و مخابرات را سعی کردند خصوصی کنند. همه جای دنیا می گویند: «اول آزادسازی و بعد خصوصی سازی». اول باید فعالیت را به یک بازار اقتصادی تبدیل و سپس واگذار کنید. اگر یک نفر نیروگاهی را بخرد، در حالی که قیمت برق را دولت در حدی بگذارد که هیچ انگیزه اقتصادی برای وی باقی نماند، پشیمان می شود. وقتی قیمت گاز را طوری بگذارید که هیچ حاشیه سودی برای بخش خصوصی نماند این واگذاری عملا به معنای تحمیل مسئولیت از بخش حکومتی به بخش خصوصی خواهد بود. با این رویکرد هیچگاه خصوصیسازی به نتیجه نمیرسد، زیرا بخش خصوصی انگیزه های خاص خود را دارد. کلا خصوصی سازی قبل از آزادسازی بی معنی است ولی در اقتصاد ایران انجام شده است.
نکته دیگر اینکه کشور ما هزار و یک مشکل در سیاستهای خصوصی سازی دارد. باید اول از بنگاه های کوچک و متوسط آغاز میشد بعد سراغ بنگاه های بزرگ میرفتیم. ما برعکس سیاستگذاری کردیم. اولین واگذاری هایمان شامل مخابرات بود و بعد نیروگاه ها! به سراغ صنایع و فعالیت هایی رفتیم که مقیاس بزرگی داشتند و بخش خصوصی واقعی اصلا نمی توانست آنها را اداره یا تملک کند. تجربه بشر در طول سالیان نشان داده است که فعالیت اقتصادی چگونه به بازده خوب می رسد. همیشه بازارهایی که بخش خصوصی به صورت رقابت عادلانه در آن فعالیت می کند، بازار بهتری دارد. نمی شود یک شبه همهچیز را خصوصی کرد. تا دیروز می گفتیم «همگی باید دولتی باشد» و حالا یکشبه خواستیم همهچیز را واگذار کنیم. بدین ترتیب تمام مواردی که در صدرِ اصلِ ۴۴ می گفت باید منحصرا دولتی باشند را ناگهان واگذار کردیم.
بخش خصوصی قواعد خاص خود را دارد و باید مسیر رشد و افزایش توانمندی تدریجی خود را طی کند. توانمندسازی بخش خصوصی یکی از مسئولیت های دولتها به شمار می رود. باید شرایطی را ایجاد کند که بخش خصوصی بتواند بنگاه های بزرگ را بهتدریج اداره کند. صِرف اینکه بپذیریم خصوصی سازی خوب است دلیل نمی شود که یکباره صنایع بزرگ، راهآهن و نیروگاه را بفروشیم. کدام بخش خصوصی امکان اداره صنایع بزرگی را دارد که هرگز تجربه ای برای فعالیت هایی با آن ابعاد نداشته است؟ بهتدریج واژه خصوصی سازی در کشور ما بهمعنای «واگذاری» تعبیر شد. یک بنگاه را به مالک دیگری واگذار و منتقل ميكنند در حالی که قواعد بازی تغییر نکرده و حتی بدتر شده است. در این صورت چه دلیلی دارد که بنگاه بعد از واگذاری، راندمان خود را افزایش دهد؟ خصوصی سازی فقط بعد از آزادسازی می تواند به راندمان منتهی شود. باید اول بنگاه سازی، سپس آزادسازی و نهایتا خصوصی سازی را در دستور کار قرار دهیم. گاهی هم اول آزادسازی و بعد بنگاه سازی انجام می دهند ولی خصوصی سازی قبل از دو مرحله مذکور بی معناست.
عرفان مردانی: مسعود نیلی که اکنون مشاور اقتصادی رئیس جمهور است اگرچه داستان صنعت گاز و سرنوشت آن را چندان شبیه سرنوشت توسعه کشور نمیداند اما بهشدت باور دارد فرایند رشد در کشورهای در حال توسعه پیچیده است. از نادیده انگاشتن ابعاد اجتماعی-فرهنگی در سرمایهگذاریهای اقتصاد ایران آغاز میکند و تاکید میکند سیگنالی که قیمت گاز به بازار این محصول میدهد این است که بهراحتی مصرف کن. بنابراین دلیل اصلی مصرف بیرویه و چالش اساسی صنعت انرژی در ایران را قیمتگذاری نادرست آن میداند. مسعود نیلی که چهار سال پیش پروژه طرح جامع صنعت گاز را تدوین کرده بهجد باور دارد در خصوصیسازیهای اقتصاد اشتباه کردیم چراکه نخست باید آزادسازی انجام میشد و بعد از آن، خصوصیسازی در دستور قرار میگرفت.
داستان صنعت گاز، بهویژه در پارس جنوبی، بهطور نسبی شبیه سرگذشت پروژه توسعه در کشور است. توسعه آمرانه و ناهمگونی که اهالی آن منطقه این صنعت را بیشتر مزاحم میبینند تا پیامآور توسعه. با توجه به اینکه شما در برنامه سوم و بعد از آن در تدوین سند توسعه صنعتی نقش اساسی داشتید و این توسعه آمرانه که صنعت گاز یکی از مصادیق آن است، مولود اندیشه صرفا مکانیکی به توسعه بوده است، نقدی به آن دارید؟
البته شما یک مقدمه بدون ارتباط با موضوع اصلی مصاحبه ذکر کردید که من هم یک توضیح بدهم بعد به مسئله اصلی سؤال شما بپردازم. سؤال مقدماتی طوری مطرح شده است که بهطور غیرمستقیم ارتباطی بین بنده، برنامه سوم و استراتژی توسعه صنعتی از یک طرف و توسعه آمرانه و اندیشه صرفا مکانیکی به توسعه از طرف دیگر برقرار میکند که نمیدانم این ارتباط چگونه کشف شده است؟ در هیچیک از اسناد برنامه سوم و استراتژی توسعه صنعتی، نهتنها اصطلاحی به عنوان توسعه آمرانه وجود ندارد؛ بلکه اساسا چنین رویکردی نیز مد نظر نبوده است. بهطورکلی فرایند رشد در کشورهای درحالتوسعه فرایند پیچیدهای است که نحوه مشارکت و همراهی یا تقابل گروههای مختلف اجتماعی با آن، از اهمیتی تعیینکننده برخوردار است که جای بررسی عمیق و البته جداگانه دارد. پارس جنوبی یک پروژه است و باید در چارچوب محدود موضوعی خود مورد بررسی قرار گیرد.
پارس جنوبی یک منطقه ویژه در دنیا محسوب میشود. توزیع جغرافیایی منابع و ذخایر گاز در این احجام محدود است. کشورهای نفتی عمدتا گازشان از نوع «گاز همراه» است و کشورهایی که میادین مستقل دارند، زیاد نیستند. گاز به عنوان یک انرژی پاک در دنیا شناخته میشود و روند روبهرشدی دارد. ترکیب مصرف انرژی دنیا به نفع گاز تغییر کرده است و در آینده نیز همین منوال ادامه خواهد داشت. در کشور ما هم، گاز به عنوان انرژی غالب، 70 درصد از سبد مصرف را تشکیل میدهد. درنتیجه پرداختن به سرمایهگذاری در این حوزه و استفاده از ظرفیتهای پارس جنوبی حائز اهمیت است. هدف دیگر اما، تبدیل آن منطقه به محلی برای تولید محصولات جانبی است که نیاز به سرمایهگذاری دارد و نباید وقفهای در آن به وجود آید. خاطرم هست، زمانی که مسیر سرمایهگذاری های اولیه در منطقه پارس جنوبی طی می شد، این موضوع مطرح بود که آنجا را تبدیل به منطقه ای برای استقرار صنایع انرژیبر و صنعتی کنند که در زنجیره ارزش «گاز» در مراحل پایین تری هستند. منطقه مذکور جذابیت هایی برای سرمایهگذاری خارجی دارد.
باید توجه داشت که هزینه انتقال در مورد انرژی بهطور عام و گاز به طور خاص، اهمیت زیادی دارد. تمام تحولات تکنولوژیک که در حوزه الانجی اتفاق افتاده در جهت کاستن از هزینه انتقال بوده است. اینکه بتوانید در همان منطقه، گاز را به محصول تبدیل و سپس محصول را صادر کنید، همگی از قبل مطرح بوده است. نوعی انقطاع هشتساله در سرمایهگذاری های آن منطقه به وجود آمد. این باعث شد که امروز تازه بتوانیم برنامهریزی کنیم که فازهای دیگر پارس جنوبی تا سال ۱۳۹۶ به بهره برداری برسند. پس از آن، موضوع اتصال به دیگر لایه های زنجیره ارزش مطرح میشود؛ بنابراین در اصل قضیه هیچ تردیدی ندارم. باید سرمایهگذاری در پارس جنوبی انجام می شد. اگر باز هم به گذشته برگردیم، می گویم باید این سرمایهگذاری صورت گیرد. آن هشت سال هم نباید از دست میرفت. در آن دوره بیشتر توجه به مصرف بود و نه سرمایهگذاری. بههمیندلیل منابع کشور به جای اینکه صرف سرمایهگذاری شود، به مصرف واردات انواع و اقسام کالاها رسید. درآمدهای نفتی سرشاری در آن دوره داشتیم که با آنها سرمایهگذاری نکردیم.
حضور این صنایع در عسلویه ابعاد متفاوتی دارد. اساسا هر نوعی از سرمایهگذاری اقتصادی الزامات غیراقتصادی دارد. این الزامات در همین حجم کم از سرمایهگذاری کشور ما رعایت میشود؟
یکی از ابعاد غیراقتصادی یک سرمایهگذاری، ابعاد اجتماعی و تحولاتی است که در بافت جغرافیایی منطقه به وجود می آورد. آن منطقه برای خودش فرهنگ و آدابی داشته و در فضای سنتی زندگی کرده است. وقتی ناگهان پروژه بزرگی می آید و مستقر می شود، بافت اجتماعی را تحتتأثیر قرار می دهد. در کشور ما به این موضوع مهم تاکنون توجه چندانی نشده است. از گذشته در سایر حوزه ها نیز همین مشکل را می دیدیم. فولاد مبارکه در اصفهان و طرح های نیشکر باید انبوهی از بافت های روستایی را تغییر می دادند ولی به جنبه های اجتماعی و فرهنگی توجه نمی کردند. وقتی سرمایهگذاری بزرگی در منطقه انجام می شود باید به تغییراتی که در بافت اجتماعی آنجا ایجاد می کند، توجه داشته باشد. در کشور ما تاکنون یا توجهی به ابعاد فرهنگی و اجتماعی پروژهها نشده یا توجه خیلی کمی شده است. این را نقطه ضعف بزرگی می دانم که به صورت جداگانه جای بررسی دارد. البته درباره علل و چرایی آن تاکنون مطالعه نشده است. برخی می گویند: سرمایهگذاری در کشور ما فقط فیزیکی است و سایر جنبه ها را نمی بیند. یا اینکه نوعی تعمد یا غفلت آگاهانه وجود دارد. به نظر من اینطور نیست.
باید آن موضوع را جداگانه بررسی کنیم.
امروز در آنجا عوارضی را می بینیم. ضمن آنکه مطمئنا سرمایهگذاری چند ده میلیارد دلاری در منطقه ای روستایی که هیچ فعالیت اقتصادی نداشته، در کنار نکات منفی، نوعی رفاه نیز به وجود می آورد. اگر عواملی را که باعث عوارض منفی شده اند درست شناسایی نکنیم، تنها کاری که انجام می دهیم در حد چند توصیه اخلاقی برای توجه بیشتر به اهالی منطقه است. موضوع فراتر از این حد است. باید پیچیدگی ها را در نظر گرفت. چون بحث درباره گاز است، بیشتر توضیح نمی دهم؛ ولی شما بررسی کنید که چرا در سرمایهگذاری ها در کشور ما ابعاد اجتماعی و فرهنگی نادیده گرفته میشود؟ البته فقط ابعاد فرهنگی و اجتماعی نیست که نادیده گرفته میشود؛ بلکه اصولا بهجز توجه به هسته اصلی پروژه، به جنبه دیگری توجه نمی شود؛ مثلا فولاد مبارکه، آب زیادی مصرف می کند و اثرات نامساعدی بر آب اصفهان می گذارد. باید برگردید و ببینید طرح اولیه کارخانه فولاد که الان در اصفهان است؛ چرا از بندرعباس به اصفهان منتقل شد؟ پیشبینی شده بود کنار آب قرار گیرد. باید دید آیا نزدیکبودن به آب مهم تر است یا نزدیکی به معادن آهن؟ تصمیم بر این شده است که نزدیکی به معدن را
در نظر بگیرند ولی امروز می گویند اگر می توانستیم، آن را برمی داشتیم و به بندرعباس می بردیم. معلوم می شود همیشه بعضی ابعاد مسائل را نادیده می گیرند و تنها مشکل، نادیدهگرفتن بافت محلی نیست. کلیه تصمیمات مرتبط با سرمایهگذاری دولتی در کشورمان توأم با نادیدهگرفتن برخی جنبه هاست که تحتالشعاع اقتصاد سیاسی و ملاحظات دیگر قرار می گیرند.
گویا نوع مدیریت کشور در طول سالیان همواره اینگونه بوده است. عمده سرمایهگذاری های بزرگ، دولتی هستند. چون قیمت ها در اقتصاد ایران غیرواقعی است، مسائل دیگری بر تصمیم گیری ها حاکم می شود. در واقع توصیه ها و دخالت های بی مورد سیاست در اقتصاد است که شاهد ناکارآمدیها هستیم؟
بله، اگر عوامل این اتفاقات را درست شناسایی کنیم می فهمیم که ملاحظات سرمایهگذاری فقط هزینه و منفعت محسوس نیستند. اگر به سال ۱۳۷۶ برگردیم که پایه پارس جنوبی گذاشته شد، چهبسا دوباره همان وضعیت تکرار شود؛ حتی با علم به اینکه چه وضعیتی به وجود می آید.
اگر بخواهیم بازده سرمایهگذاری را در طیف وسیع فعالیت های اقتصادی که در کشور انجام شده ارزیابی کنیم، تردیدی نخواهد بود که بازده در پارس جنوبی از همه بالاتر است. پروژهای بسیار جذاب که هم سرمایهگذار خارجی و هم سرمایهگذار داخلی را جلب می کند. الان باید منابع مالی بانک ها و بازار سرمایه به سمت پارس جنوبی می رفتند. اکنون یکی از بزرگترین مشکلات پارس جنوبی، تأمین مالی است. یک سؤال خیلی بزرگ مطرح می شود: چرا اینطور است؟
وقتی گاز پارس جنوبی به بهره برداری برسد، اگر بخش اصلی آن در شبکه گاز قرار گیرد و با همان قیمت موجود، به خانه های مردم برود و یا مجانی به نیروگاه داده شود و آن مقداری هم که تبدیل به میعانات گازی می شود و به صادرات می رسد فقط 14.5 درصدش به صنعت گاز برگردد و بقیهاش به خزانه دولت برود و صرف بودجههای جاری مثل آموزش و بهداشت و درمان شود، منبعی برای توسعه گاز باقی نمیماند. مشکل این است که اقتصاد این محصول را درست تعریف نکرده ایم.
هر محصولی که تولید می شود، باید توجیه اقتصادی داشته باشد و سرمایهگذار را جذب کند. ما از قیمت انرژی به عنوان ابزار حمایت از قشر کمدرآمد استفاده کردهایم. ابزاری که چندان کارآمد نبوده است. چون قشر کمدرآمد را نمی شناسیم، قیمت را برای همه اقشار پایین می آوریم. در مورد برق نیز همین حالت وجود دارد. گاز را به نیروگاه ها مجانی می دهیم و فقط پول برق را از نیروگاه می گیریم. نتیجه این می شود که نمیتوانید در خطوط انتقال، سرمایهگذاری کنید، چون منابع آن تأمین نمیشود. خطوط دچار انواع آسیب و خطر می شوند. بخش قابل توجهی از نیروگاه هایمان گازی است. امروزه در دنیا از نیروگاههای سیکل ترکیبی استفاده می کنند که راندمان بالاتری دارد. چرا به راندمان ۳۵ یا 36درصد اکتفا می کنیم؟ می توانستیم در حد 52درصد راندمان داشته باشیم. توجیه این موضوع این است: «در شرایطی که گاز را مجانی می گیریم توجیهی برای صرفهجویی در آن نداریم».
سیگنالی که قیمت به بازار می دهد این است که «شما محدودیتی در مصرف ندارید». گاز را از فازهای ۱۵ و ۱۶ می گیریم و به نیروگاه می دهیم تا ترکیب مصرف سوخت آن را اصلاح کنیم. این کار برای آن است که از وضعیت خیلی بدتر به وضع بد منتقل شویم. تاکنون نیروگاه، گازوئيل مصرف می کرد و حالا گاز استفاده میكند. در واقع طلا به نیروگاه می دهید تا برق تولید شود. گرانترین حامل انرژی گازوئیل است ولی ما آن را به رایگان از دست می دهیم. تا دو سال پیش، خیلی از نیروگاهها با سوخت مایع و گازوئيل، برق تولید میکردند. از طرفی قیمت برق هم درست نیست و مصرفش بالاست. قیمت گاز هم بدون توجیه پایین است. از پارس جنوبی گاز می گیریم که به مصرف نیروگاهها و تولید برق برسانیم.
دلیل این نوع نگرش در ساختار سیاستگذاری اقتصاد ایران چیست؟
گاز یک محصول عادی مثل سایر کالاهاست ولی ما آن را تبدیل به محصول اجتماعی کرده ایم و هدف اجتماعی را از طریق آن دنبال می کنیم. در علم اقتصاد، در حوزه سیاستگذاری ما اصلی به نام اصل «تین بِرگِن» داریم. بر اساس این اصل، «تعداد اهداف نمی تواند بیشتر از تعداد ابزار باشد». با یک ابزار قادر نیستید دو هدف را محقق کنید. هرگاه دو هدف داشته باشید، حداقل دو ابزار می خواهید. ما دنبال آن بوده ایم که با یک ابزار به دو هدف برسیم ولی امکان پذیر نبوده است. فرایند تولید و عرضه گاز از طرفی می خواهد اقتصاد گاز و انرژی کشور را به نتیجه برساند و از سویی از قشر کمدرآمد جامعه حمایت کند. امروز می بینیم که نه در حمایت از قشر کمدرآمد موفق بوده ایم و نه به اهداف اقتصادی رسیدهایم! کسی حاضر نیست مسئولیت وضع موجود حوزه توزیع درآمد و فقر را در کشور بپذیرد و درعینحال قیمت حامل های انرژی را نیز واقعی کند. یک ابزار را برای تحقق دو هدف تلف کرده ایم درحالیکه هیچیک به نتیجه نرسیده است.
در هیچ جای دنیا بنزین، گاز، گازوئيل و ارز را به عنوان ابزار عدالت اجتماعی به کار نمیبرند. عدالت اجتماعی نیازمند بهکارگیری ابزارهایی مؤثرتر و کارآمدتر است.
همین حالت در تمام جنبه های اقتصاد ایران با قوت و ضعف خاص خودش دیده می شود. دولت حضور گستردهای دارد و قیمتگذاری می کند. نیروگاه شهید محمد منتظری دو یا سه سال پیش برای اولینبار به بخش خصوصی تحویل شد. یک نفر آن را خرید ولی می گفت: «من نه می توانم قیمتگذاری برق کنم، نه قادرم نیروگاه را تعطیل كنم. این چه نوع خصوصی سازی است؟». راهکار را چه می دانید؟
بازار انرژی در کشور ما سرنوشت غمانگیزی داشته است. انواع و اقسام روش ها روی آن امتحان شده است. همیشه به جای اینکه درباره اصلاح بازار صحبت کنیم، بحثها در محدوده تغییرات قیمت باقی مانده است. بعضی محصولات بازارپذیر هستند و با دید اقتصادی به آنها نگاه می شود. کالاهای عمومی که بازارپذیر نباشند، از طریق دولت عرضه میشوند. آموزه های علم اقتصاد اینطور می گوید که هرگاه راجع به محصول صحبت می کنید؛ چه گوشت باشد یا گاز یا حملونقل؛ باید بازار منطقی داشته باشد. هرگاه ایراد و اشکالی در بازار دیدید، بدانید که یا طرف عرضه ایراد دارد یا تقاضا! ممکن است قیمت ها نادرست تعیین شوند یا انحصار یا رقابت ناصحیح باعث کارنکردن درست بازار شده باشد. بازار گاز کشور را نگاه کنید. در مورد گازوئيل و بنزین نیز وضعیت مشابهی دیده می شود. قیمت های غیراقتصادی برایشان تعیین میشود. آن قیمت به مصرفکننده علامت می دهد «مصرف را بیشتر کن» و به تولیدکننده می گوید «تولید نکن». این یعنی عدم تعادل! کاملا بدیهی است. چون این فعالیتها دولتی هستند می گوییم «منابعش را باید دولت تأمین کند» ولی دولت از کجا می تواند پول بیاورد؟ باید از یک
جای دیگر کم کند و به اینجا بیاورد. کدام حوزه است که منابع مازاد دارد که بتوان از آن کم کرد و صرف تولید گاز و بنزین کرد؟
لازم است بازار انرژی را اصلاح کنیم. یک جزء خیلی مهمش هم البته قیمت است. الان در کشورمان هر محصولی که کمتر اهمیت دارد، بازارش بهتر کار می کند. محصولاتی که مهم می شوند، بازارشان عقب افتاده و با هزار و یک مشکل مواجه می شوند. هر جا سیاست به سراغ اقتصاد آمده آن را خراب کرده! فرضا در دولت گذشته موضوع اصلاح قیمت انرژی تبدیل به یک امر بسیار مهم شد. دولت، مجلس و نهادهای مهم کشور همگی دربارهاش حرف می زدند. برایندش دادن یارانه نقدی به مردم بود. یارانه نزدیک سهبرابر حد متعادل تعیین شد. این کسری از شرکتهای تولیدکننده انرژی تأمین شد. قیمت گاز که افزایش پیدا کرد به جای اینکه از افزایش قیمت ها بتواند سرمایهگذاری و اصلاح ساختار در شرکت گاز شود صرف تأمین کسری یارانه شد.
سازوکارهای اجتماعی-سیاسی که برای یارانه ها گذاشتند مخرب بود و اصلاحات به هدف نرسید. الان به اندازه کافی تجارب دنیا و داخل کشور را دیده ایم. بازار انرژی باید واقعی شود.
برخی کارشناسان اقتصاد سیاسی معتقدند «اگر ایران بخواهد به دموکراسی برسد، حداقل باید شیر نفت را از دست دولت در بیاورد و به بخش خصوصی بسپارد». آیا امیدی به تغییر مالکیت در حوزه منابع نفتی، گازی یا سایر منابع انرژی دارید؟ آیا با توجه به مسئولیت خودتان برنامه ای برای این قضیه چیده اید؟
درباره نفت و گاز، سیاستهای کلی اصل ۴۴ بخش های بالادستی نفت و گاز را در اختیار دولت حفظ کرده است. حوزه های بالاتر از پالایشگاه باید در اختیار دولت باقی بماند. پالایشگاه و قسمتی از گاز که در اختیار تولید و مصرف در شبکه قرار می گیرد، می تواند تحویل بخش خصوصی شود. گاز یک صنعت شبکه ای است. خصوصی سازی صنایع شبکه ای اقتضائات خاصی دارد. راهآهن و حوزه برق نیز همینطور است. با خصوصی سازی کارخانه فرق می کند. وقتی یک کارخانه را به بخش خصوصی می سپارید، نیازمند وصلکردن آن به دیگر اجزای شبکه نیستید. ما فعلا تا مدت زیادی شبکه را نمی توانیم خصوصی کنیم.
به چه دلیل؟ یعنی اقتضائات و زیرساخت هایش را نداریم؟
نداریم. باید خیلی پیشرفت کنیم که صنایع شبکه ای مثل گاز یا انتقال گاز را بتوانیم خصوصی كنيم اما وقتی از شبکه بیرون می رود تا مرحله خردهفروشی کاملا قابل خصوصی سازی است و بر اساس مدل های کسبوکار تعریف شده است. اشتباهی در کشور ما اتفاق افتاد که همهجا تکرار شد. گاز عملا هیچجا واگذار نشد؛ ولی نیروگاه ها و مخابرات را سعی کردند خصوصی کنند. همه جای دنیا می گویند: «اول آزادسازی و بعد خصوصی سازی». اول باید فعالیت را به یک بازار اقتصادی تبدیل و سپس واگذار کنید. اگر یک نفر نیروگاهی را بخرد، در حالی که قیمت برق را دولت در حدی بگذارد که هیچ انگیزه اقتصادی برای وی باقی نماند، پشیمان می شود. وقتی قیمت گاز را طوری بگذارید که هیچ حاشیه سودی برای بخش خصوصی نماند این واگذاری عملا به معنای تحمیل مسئولیت از بخش حکومتی به بخش خصوصی خواهد بود. با این رویکرد هیچگاه خصوصیسازی به نتیجه نمیرسد، زیرا بخش خصوصی انگیزه های خاص خود را دارد. کلا خصوصی سازی قبل از آزادسازی بی معنی است ولی در اقتصاد ایران انجام شده است.
نکته دیگر اینکه کشور ما هزار و یک مشکل در سیاستهای خصوصی سازی دارد. باید اول از بنگاه های کوچک و متوسط آغاز میشد بعد سراغ بنگاه های بزرگ میرفتیم. ما برعکس سیاستگذاری کردیم. اولین واگذاری هایمان شامل مخابرات بود و بعد نیروگاه ها! به سراغ صنایع و فعالیت هایی رفتیم که مقیاس بزرگی داشتند و بخش خصوصی واقعی اصلا نمی توانست آنها را اداره یا تملک کند. تجربه بشر در طول سالیان نشان داده است که فعالیت اقتصادی چگونه به بازده خوب می رسد. همیشه بازارهایی که بخش خصوصی به صورت رقابت عادلانه در آن فعالیت می کند، بازار بهتری دارد. نمی شود یک شبه همهچیز را خصوصی کرد. تا دیروز می گفتیم «همگی باید دولتی باشد» و حالا یکشبه خواستیم همهچیز را واگذار کنیم. بدین ترتیب تمام مواردی که در صدرِ اصلِ ۴۴ می گفت باید منحصرا دولتی باشند را ناگهان واگذار کردیم.
بخش خصوصی قواعد خاص خود را دارد و باید مسیر رشد و افزایش توانمندی تدریجی خود را طی کند. توانمندسازی بخش خصوصی یکی از مسئولیت های دولتها به شمار می رود. باید شرایطی را ایجاد کند که بخش خصوصی بتواند بنگاه های بزرگ را بهتدریج اداره کند. صِرف اینکه بپذیریم خصوصی سازی خوب است دلیل نمی شود که یکباره صنایع بزرگ، راهآهن و نیروگاه را بفروشیم. کدام بخش خصوصی امکان اداره صنایع بزرگی را دارد که هرگز تجربه ای برای فعالیت هایی با آن ابعاد نداشته است؟ بهتدریج واژه خصوصی سازی در کشور ما بهمعنای «واگذاری» تعبیر شد. یک بنگاه را به مالک دیگری واگذار و منتقل ميكنند در حالی که قواعد بازی تغییر نکرده و حتی بدتر شده است. در این صورت چه دلیلی دارد که بنگاه بعد از واگذاری، راندمان خود را افزایش دهد؟ خصوصی سازی فقط بعد از آزادسازی می تواند به راندمان منتهی شود. باید اول بنگاه سازی، سپس آزادسازی و نهایتا خصوصی سازی را در دستور کار قرار دهیم. گاهی هم اول آزادسازی و بعد بنگاه سازی انجام می دهند ولی خصوصی سازی قبل از دو مرحله مذکور بی معناست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.