پایان عصر نفت در اقتصاد جهانی
سبقت گاز از نفت در کارایی
حسین تسلیمی.پژوهشگر اقتصادی
نقش درآمدهای نفتی در اقتصاد ایران از بدو انحلال قراردادهای امتیازی و به تبع آن مشارکت بیشتر طرف ایرانی در فرایند تولید، بر همگان آشکار است. دراینمیان عدهای از نخبگان، نفت را مایه سیاهبختی اقتصاد ایران برمیشمارند و هستند اندیشمندانی که رشد اقتصادی به معنای ارتقای زیرساختهای فیزیکی و دستیابی به سطحی از رفاه در ایران را مدیون همین درآمدها میدانند. فارغ از تحلیلهایی که در این طیف ارائه شده و دربردارنده نکات درخور تأملی نیز هستند، نوشتار حاضر در پی آن است که واقعیتی را در سطح بینالمللی آشکار کند که اقتصاد ایران و سایر کشورهای نفتخیز را تحت تأثیر قرار میدهد. روندهایی که در ادامه به آنها اشاره خواهد شد، از افول قدرت نفت در اقتصاد جهانی خبر میدهند.
ازسویدیگر و با فرض صحت گزاره یادشده، دسترسی به منابع سرشار گاز در ایران میتواند فرصت جدیدی را پیشِروی این اقتصاد قرار دهد که بسته به نوع سیاستگذاریهای کلان در راستای توسعه ظرفیتهای این بخش و همچنین کیفیت مصرف بروندادهای مالی آن میتواند نقش تعیینکنندهای در دستیابی به اهداف توسعهای کشور ایفا کند.
ایالات متحده و عربستان سعودی؛ از رفاقت نفتی دهه 80 تا رقابت نفتی سالهای اخیرسرآغاز دهه 80 میلادی با فرازونشیبهایی در رابطه سیاسی کشورهای عرب صادرکننده نفت و ایالات متحده آمریکا همراه بود که به تحریم نفتی (Embargo) این کشور در اکتبر 1973 انجامید که تا سال 1974 نیز ادامه یافت. در این فاصله زمانی قیمت هر بشکه نفت، حدودا چهاربرابر شد و اولین شوک نفتی را رقم زد. با وقوع انقلاب در ایران و نوسانات مترتب بر آن در بازار انرژی، در کنار نبود توازن عرضهوتقاضای نفت در ایالات متحده باعث شد که اقتصاد این کشور با بروز شوک نفتی دیگری، وارد دومین رکود تاریخی خود شود. نخبگان سیاسی این کشور، چنین رکودی را محصول نبود امنیت در بازار انرژی دانستند و درنتیجه تقویت روابط با عربستان سعودی را بهعنوان دارنده بزرگترین منبع نفت جهان که تأثیر بسزایی بر تصمیمات اوپک نیز داشت، در دستور کار قرار دادند.
برای سالهای متمادی، قاعده حاکم بر بازار نفت مبنی بر این بود که عرضه را باید برای مصرف سیریناپذیر اقتصادهای صنعتی غرب تقویت کرد. درعینحال، نیاز مصرفی نفت، فاصله معناداری از مقدار تولید آن داشت که متضمن سود اقتصادی درخور ملاحظه در این صنعت بود؛ درنتیجه، نیمی از آنچه برای شکلگیریاش بین 50 تا 300 میلیون سال زمان صرف شده بود در کمتر از 125 سال سوزانده شد.
در طول این سالها کشورهای غربی و بهخصوص آمریکا سعی کردند به مدد تکنولوژیهای جدید از وابستگی خود به نفت بکاهند تا آسیبپذیری خود به نوسانات قیمتی این بازار را روزبهروز کاهش دهند؛ اما در سالهای 2003 تا 2005، انقلابی در صنعت انرژی رخ داد که آمریکا یکی از بازیگران اصلی و درعینحال منتفعین کلیدی آن به شمار میآمد. دستیابی به تکنولوژی برداشت نفت شیل (Shale) دروازه جدیدی رو به اقتصادهای متکی به نفت گشود. رشد شتابان آمریکا در تولید نفت شیل به گونهای بود که در شش سال منتهی به 2014، تولید نفت خود را 74 درصد افزایش داد و به 9 میلیون بشکه در روز رساند.
عربستان سعودی پاشنه آشیل این روند صعودی را هزینههای تولید میدانست؛ به این معنا که هزینه تولید یک بشکه نفت خام از میدانهای غیرمتعارف (Unconventional) تقریبا 10برابر هزینه تولید مقدار مشابه در مخازن متعارف (Conventional) است. قرار بود تولید این کارتل نفتی در مرز 30 میلیون بشکه در روز تعیین شود. انتظار میرفت چنین تصمیمی از سقوطِ بیشتر قیمت نفت در بازارهای جهانی جلوگیری کند؛ اما با فشار عربستان سعودی، با این موضوع مخالفت شد به این امید که کاهش روزافزون قیمت نفت، صرفه تولید در میادین نفت شیل را از میان ببرد و شرکتهای فعال در این حوزه را برای همیشه از میدان به در کند. البته عبدالله البدری، دبیرکل اوپک، چنین فرضیهای را رد کرد و این اقدام را تصمیم جمعی سازمان دانست.
همزمان با کاهش شدید قیمت نفت به زیر صد دلار در هر بشکه و سپس سقوط آن به کمتر از 50 دلار، بسیاری از شرکتهای نفتی فعال در حوزههای هیدروکربوری غیرمتعارف، اقدام به کاهش سطح تولید و خروج از بازار کردند. بااینحال، کنگره آمریکا در اقدام اخیر خود قانون ممنوعیت صادرات نفت را که از سال 1975 به اجرا گذاشته بود، لغو کرد. برخی تحلیلگران این تصمیم را پیامی روشن به فعالان بازار نفت میدانند؛ پیامی روشن مبنی بر پایان قدرت نفت در معادلات حاکم بر اقتصاد سیاسی جهان.
افول قدرت نفت در اقتصاد جهانی
بررسی کیفیت روابط اقتصادی سیاسی آمریکا و عربستان صعودی در دو برش تاریخی، آنگونه که به آن اشاره شد، بخشی از واقعیت حاکم بر بازار نفت را آشکار میکند. پایان عصر نفت به این معناست که مخاطرات بازار انرژی با محوریت سطح عرضه نفت در تصمیمگیریهای سیاسی و اقتصادی بینالمللی مؤثر نخواهد بود. از طرفی دسترسی به «نفت امن» که برای سالهای متمادی از خواستههای فعالان اقتصادی در کشورهای صنعتی به شمار میآمد تا حدود زیادی محقق شده است.
در ادامه به جمعبندی عناصر تعیینکننده در تثبیت اضافه عرضه و روند نزولی قیمت در بازار نفت میپردازیم.
تعهدات زیستمحیطی
پاریس در ماه دسامبر میزبان بیستویکمین کنفرانس سالانه تغییرات زیستمحیطی بود. یک یافته کلیدی میزان اهمیت این کنفرانس را دوچندان کرد: اگر کشورها با تکیه بر استدلالهای صرفا اقتصادی به الزامات زیستمحیطی تن ندهند در آینده نزدیک سطح تولید، رشد اقتصادی و در پی آن رفاه عمومی مغلوب کیفیت پایین محیطزیست خواهد شد. به بیان دیگر کیفیت محیطِزیست تا حدی افول میکند که بهزودی متغیرهای اقتصادی را بهشدت تحت تأثیر منفی قرار خواهد داد.
آنگلا مرکل صدراعظم آلمان در این اجلاس متذکر شد: «میلیونها انسان به تصمیماتی که ما در این اجلاس میگیریم امید بستهاند». ولادیمیر پوتین نیز اعلام کرد: «محیطِزیست یکی از سنگینترین چالشهای پیشروی بشر امروز است». پاپ فرانسیس هم در یک اظهار نظر صریح بیان داشت: «یا حالا یا هرگز! اوضاع محیطِزیست هر روز بدتر میشود، ما به انتها رسیدهایم. اگر بخواهم از لفظ جدیتری استفاده کنم، جامعه بشری در مرز خودکشی قرار دارد».
دراینمیان چین و ایالات متحده بهعنوان بزرگترین اقتصادهای آسیبزننده به محیطِزیست، میباید تصمیم جدیتر و درعینحال الزامآوری اتخاذ کنند. باراک اوباما در سخنرانی خود با اشاره به هماهنگیهای صورتگرفته با مقامات چینی به جدیت ایالات متحده در دو دهه اخیر درخصوص کاهش آسیبهای زیستمحیطی اشاره و تأکید کرد این کشور قصد دارد بیشازپیش به نقش مؤثر خود در مسیر بهبود محیطِزیست پایبند باشد.
مسلما مصرف سوختهای فسیلی ازجمله نفت با تولید حجم درخور توجهی متان و دیاکسیدکربن بهعنوان کلیدیترین گازهای گلخانهای، ضربه زیادی به محیطِزیست وارد میکند. گازهای گلخانهای با بهدامانداختن گرمای خورشید در جو زمین باعث افزایش دمای زمین شده و درنتیجه تغییرات اقلیمی شدیدی را ایجاد خواهند کرد. با درنظرگرفتن مجموع منابع فسیلی که تا به امروز شناسایی شده و دستنخورده ماندهاند، فقط سوزاندن یکچهارم از کربن موجود در آنها برای بروز یک فاجعه زیستمحیطی کفایت میکند.
درصورتیکه جامعه جهانی خطر پیشِرو را بهدرستی درک کند، که شواهد نشان از جدیت بیشتر نسبت به گذشته دارد، انتظار میرود کاهش مصرف (تقاضای) نفت در صدر اقدامات قرار گیرد. ازآنجاکه صدمات زیستمحیطی بیشازپیش جنبه اقتصادی یافته، سرمایهگذاری در فناوریهای جدید برای کاهش استفاده از سوختهای فسیلی توجیه بیشتری خواهد یافت.
کاهش رشد اقتصادی چین و هند
چین و هند به مدد دسترسی به نیروی کار ارزان و اصلاحات نهادی که در عرصه اقتصاد خود انجام دادند در فاصله سالهای 2006 و 2010 توانستند به رشد اقتصادی چشمگیری دست یابند؛ اما در سالهای اخیر رشد اقتصاد این کشورها خصوصا کشور چین روند ملایمی به خود گرفته است. کاهش رشد اقتصادی این کشورها به کاهش تقاضای سوختهای فسیلی بهویژه نفت میانجامد.
به نظر نمیآید رشد اقتصاد چین بهعنوان یکی از متقاضیان اصلی در بازار نفت به سطوح پیشین خود بازگردد و رشد اقتصاد هند نیز نوسان داشته و از سطح مشخصی فراتر نرفته است. ترسیم نرخ رشد تقاضای نفت این دو کشور واقعیت فوق را آشکارتر میکند.
گرچه شدت انرژی در اقتصادهای یادشده نسبت به شدت انرژی کشورهای OECD بسیار بالاتر بوده و علاوه بر این به نگرانیهای زیستمحیطی در این کشورها کمتر توجه میشود، با نگاهی به روند تغییر شدت انرژی در این کشورها درمییابیم که اصلاحاتی دراینزمینه -اگرچه بهکندی- در حال وقوع است. به بیان بهتر، با کاهش شدت انرژی در این کشورها، نیاز آنها نیز به انرژیهای فسیلی کاسته خواهد شد.
گذار از نفت به گاز: فرصت پیشِ روی اقتصاد ایران
حداقل در دوران پس از انقلاب اسلامی و بالاخص پایان جنگ تحمیلی، کاهش وابستگی اقتصاد ایران به درآمدهای نفتی بهعنوان یکی از اهداف کلیدی برنامههای توسعه طرح شد. در عمل، برخی بودجههای دولتی با این برنامهها همراستا بودند، اما در غالب موارد، مضایق مالی بر ملاحظات توسعهای پیشی گرفته و دولتها را بر آن داشته که حتی مخارج جاری خود را از درآمدهای نفت تأمین مالی کنند.
تحریمهایی که از سوی جامعه جهانی علیه ایران وضع شد، باعث کاهش شدید درآمدهای نفتی در چند سال اخیر شد؛ درعینحال عربستان نشان داد که دغدغه افزایش قیمت نداشته و تماما سعی کرد جای خالی ایران را در سهمیه اوپک جبران کند. دراینمیان مشتریان نفتی ایران نیز با تعریف کانالهای جدیدِ خریدِ نفت، به سایر عرضهکنندگان رجوع کردند. در شرایط کنونی، گرچه از شدت تحریمها کاسته شده و تا چندی دیگر بخش اعظم آنها از میان برداشته میشوند اما اولا قیمت نفت روند نزولی با شیب تندی را در پیش گرفته و ثانیا کانالهای خرید مشتریان ایران باید بازتعریف شوند که هزینهبر بوده و نیاز به مشوقهایی برای این کشورها خواهد داشت.
در چنین شرایطی دسترسی ایران به ذخایر عظیم گاز ازیکسو و رشد تقاضای بینالمللی این محصول ازدیگرسو، میتواند از اهمیت فراوانی برخوردار باشد. برخی ویژگیهای گاز طبیعی و بازارهای آن، که در ادامه به آنها اشاره خواهد شد، فرصت جدیدی را پیشِروی اقتصاد ایران قرار میدهد که مشروط به اتخاذ سیاستهای مناسب در این حوزه است.
باید توجه داشت بهکارگیری درآمدهای گاز با همان کیفیتی که درآمدهای نفتی در اقتصاد ایران مورد استفاده قرار گرفتهاند، نمیتواند راهگشای اقتصاد ایران تلقی شود. به این معنا که برای دستیابی به توسعه پایدار، بهترین مواجهه با درآمدهای حاصل از فروش منابع زیرزمینی تبدیل آنها به سرمایههای روزمینی است. بااینحال در شرایط کنونی، بازار گاز و جایگاه ایران در این صنعت، ویژگیهایی دارد که میتواند پنجره جدیدی به سوی اقتصاد کشورمان بگشاید.
نخست؛ دسترسی به سطح بالایی از ذخایر: ایران با برخورداری از 33.7 تریلیون مترمکعب گاز، پس از روسیه، دومین دارنده ذخایر گازی در دنیا به شمار میآید. این در حالی است که براساس برخی تخمینها میزان گاز دستنخورده ایران از روسیه بیشتر بوده و این کشورها را در صدر فهرست دارندگان گاز درجا قرار میدهد. در سطح بینالمللی حجم کل ذخایر گازی ایران معادل 18 درصد کل منابع گازی است و در مقایسه با کشورهای عضو اوپک این رقم به 34 درصد میرسد.
با درنظرگرفتن واقعیات یاد شده، ایران میتواند نقش بسیار پررنگی در بازار گاز ایفا کند. باوجوداین، دستیابی به چنین نقشی مستلزم سرمایهگذاری بیشتر در توسعه میدانهای گازی است. در سالهای اخیر با انجام لرزهنگاریهای گسترده دو بعدی و سه بعدی و همچنین حفاریهای اکتشافی و عملیاتی، سرمایهگذاریهای بیشتری در صنعت گاز صورت گرفته است. حاصل این تلاشهای تولید بیش از 660 میلیون مترمکعب گاز در روز است. درعینحال براساس هدفگذاریهای وزارت نفت، قرار است این رقم تا سه سال آینده و با اتمام اغلب فازهای گاز پارس جنوبی به رقم یک میلیارد مترمکعب در روز برسد.
دوم؛ یکپارچگی بیشتر در میان کشورهای تولیدکننده گاز طبیعی: برای سالیان متمادی اوپک بهعنوان بزرگترین کارتل نفتی دنیا نقشی تعیینکننده در بازار انرژی خصوصا نفت ایفا میکرد و با کنترل سطح تولید، قیمت محصولات خود در بازار را در سطحی پذیرفتنی نگاه میداشت. باوجوداین، مدتهاست اوپک نقش اثرگذار پیشین خود در معادلات بازار انرژی را از دست داده و چند سالی است که به اثبات رسیده، ترجیحات برخی اعضای اوپک با محوریت عربستان سعودی با سایرین متفاوت و به بیان بهتر در تضاد است. همین موضوع نقش اوپک را بهعنوان یک نهاد تصمیمساز در عرصه انرژی بیشازپیش تضعیف کرده است.
در راستای هماهنگی میزان تولید، صادرات و حتی تعیین قیمت، تشکیل سازمانی با عنوان مجمع کشورهای صادرکننده گاز (GECF) که قرار بود نقشی مشابه با اوپک در بازار گاز را بر عهده داشته باشد برای نخستین بار از سوی ایران مطرح و در دستور کار قرار گرفت. سرانجام در دسامبر سال 2008 میلادی این نهاد تأسیس شد.
ازآنجاکه ایران و روسیه در مجموع 50 درصد از گاز جهان را در اختیار دارند نقشی کلیدی در GECF ایفا میکنند. علاوهبراین روابط این دو کشور در سالهای اخیر بهبود چشمگیر یافته و این در حالی است که روابط ایران و عربستان بهعنوان اعضای کلیدی اوپک بهشدت رو به سردی گذاشته است. ازاینرو، همکاری ایران و روسیه در صدر مجمع کشورهای صادرکننده گاز میتواند تأثیر زیادی در آینده بازار گاز داشته و فرصتی تاریخی برای ایران فراهم کند.
سوم؛ ظهور امکانات جدید تکنولوژیک نظیر LNG و GTL: یکی از ویژگیهای مهم نفت در مقایسه با گاز طبیعی، مایعبودن آن است. به این معنا که جابهجایی محصولات نفتی تولیدشده و انتقال آن به بازارهای هدف آسان بوده و هزینه کمتری برای تولیدکنندگان و خریداران در پی دارد؛ اما این ویژگی درباره گاز صدق نمیکند؛ به این معنا که انتقال گاز طبیعی مستلزم احداث خط لوله از جغرافیایی به جغرافیای دیگر است. با ظهور تکنولوژیهایی نظیر LNG که در آن گاز طبیعی در دمای پایین به مایع تبدیل میشود و همچنین فرایند GTL که با ایجاد تغییرات شیمیایی در گاز طبیعی، ماهیتی سیال به آن میدهد راه را برای گسترش سطح دسترسی و فتح بازارهای جدید هموار میکند.
به نظر میرسد استفاده از این فناوریها در دستور کار قرار گرفته است اما تحریمهای اقتصادی علیه ایران باعث شد برای مدتی به تعویق بیفتد. رئیس کمیسیون اروپا در گردهمایی سپتامبر 2015 بر این نکته تأکید کرد که هدف اتحادیه اروپا تا سال 2030 و با رفع تحریمها علیه ایران، تأمین معادل 25 تا 35 میلیارد مترمکعب از نیازهای خود به گاز طبیعی از ایران است. این موضوع مستلزم سرمایهگذاری در فناوریهای جدید تبدیل گاز به مایع خواهد بود.
چهارم؛ ملاحظات زیستمحیطی گاز طبیعی: از گاز طبیعی بهعنوان پاکترین سوخت فسیلی یاد میشود. در این سوخت، سرب، اکسیدهای گوگرد و سایر ذرات معلق که محیطِزیست را آلوده میکنند وجود ندارد و میزان دیاکسیدکربنی که ایجاد میشود در مقایسه با سایر سوختهای فسیلی بسیار کم است. از این حیث و با توجه به مخاطرات زیستمحیطی که حساسیت بینالمللی را برانگیخته، گاز طبیعی میتواند جایگزین مناسبی برای سایر سوختهای فسیلی به شمار بیاید.
علاوهبراین فرایند استخراج گاز از حوزههای غیرمتعارف، انتقادات فراوانی را برانگیخته است. ایجاد حجم وسیعی از خردهسنگها که ناشی از شکاف صخرهها هستند، استفاده از مواد شیمیایی خطرناک در فرایند استخراج، آلودگی آب در فرایند شکاف آبی و مواردی ازایندست ازجمله خسارات زیستمحیطی ناشی از فرایند استخراج گاز طبیعی از میدانهای غیرمتعارف است. چنین آسیبهایی در استخراج از منابع گازی متعارف بسیار کمتر است.
پنجم؛ گستردگی بازار مصرف ایران: ایران پس از روسیه و ایالات متحده بزرگترین مصرفکننده گاز جهان به شمار میآید. گاهی از بالابودن سطح مصرف گاز در ایران و نرخ صعودی تقاضای بازار داخلی بهعنوان یکی از مخاطرات صادرات به کشورهای خارجی یاد میشود. از دو منظر میتوان به این موضوع نگاه کرد؛ نخست ازآنجاکه امنیت مصرف داخلی از اهمیت برخوردار است و سطحی از تقاضا در بازار داخلی گاز طبیعی همواره تضمین میشود، میزان جذابیت سرمایهگذاری در این حوزه افزایش مییابد. بهبیاندیگر تضمین تقاضا در بازار مصرف، باعث میشود تمایل به سرمایهگذاری داخلی و خارجی در این صنعت افزایش یابد. بهعنوان نمونه سالانه بیش از 50 میلیارد مترمکعب گاز طبیعی در تولید برق و 44 میلیارد مترمکعب در صنعت و بیش از 60 میلیارد مترمکعب در مصرف خانگی استفاده میشود.
بخشی از سطح بالای مصرف گاز طبیعی خانوارها در ایران به دلیل الگوهای نامناسب و قیمت پایین این محصول است. بهگونهای که هر خانوار ایرانی بیش از 10برابر یک خانوار اروپایی گاز مصرف میکند و در مجموع مصرف گاز در ایران چهاربرابر متوسط جهانی است.
از منظر دیگر شبکه توزیع نیز باید بهدرستی اصلاح شود. براساس اعلام وزیر نفت ایران، سالانه 9 میلیارد مترمکعب گاز (معادل گاز صادراتی ایران به ترکیه در یک سال) گم میشود. گرچه این رقم در مقایسه با مصرف خانوارها در ایران کم است اما کاهش آن از طریق افزایش کارایی توزیع میتواند منافع اقتصادی درخور توجهی داشته باشد؛ بنابراین اگرچه مصرف بالای داخلی میتواند متضمن توجیه اقتصادی سرمایهگذاری در این صنعت باشد اما در بلندمدت صادرات گاز را نیز به مخاطره میاندازد.
جمعبندی
سقوط شدید قیمت نفت در سالها و خصوصا ماههای اخیر در کنار حساسیت پایین قیمتها به اتفاقات خاورمیانه، خبر از فصل جدیدی در بازار انرژی میدهد. ازدیگرسو تولید نفت در ایالات متحده بهسرعت از عربستان سعودی پیشی گرفته و در یک اقدام تاریخی این کشور قانون ممنوعیت صادرات را لغو کرد. این شواهد در کنار روندهای آماری موجود حاکی از آن است که قدرت چانهزنی کشورهای دارنده ذخایر نفت بهشدت کاهش یافته و معادلات جدیدی در بازارها حاکم شده است. ماتیو سیمونز در سال 2005 کتابی به نام «غروب در صحرا» منتشر کرد که در آن به مشکلات آتی عربستان با اتمام قدرت اقتصادی نفت اشاره شده است.
به نظر روندهایی که وی به آنها اشاره کرده است با پایان عصر نفت در حال وقوع است. دراینمیان، ایران با یک فرصت تاریخی دیگر روبهروست و آن برخورداری از منابع عظیم گازی است. همگراییهای اقتصادی، سیاسی اخیر ایران با روسیه و تنشهای سیاسی این کشور با غرب، نیز میتواند زمینه را برای افزایش قدرت ایران در این بازار افزایش دهد. باوجوداین استفاده از فرصت گاز مستلزم اتخاذ تصمیمات خردمندانه، سرمایهگذاری بیشتر در حوزه اکتشاف و توسعه میادین و همچنین استفاده از تکنولوژیهای جدید برای گسترش بازارهای هدف است.
نقش درآمدهای نفتی در اقتصاد ایران از بدو انحلال قراردادهای امتیازی و به تبع آن مشارکت بیشتر طرف ایرانی در فرایند تولید، بر همگان آشکار است. دراینمیان عدهای از نخبگان، نفت را مایه سیاهبختی اقتصاد ایران برمیشمارند و هستند اندیشمندانی که رشد اقتصادی به معنای ارتقای زیرساختهای فیزیکی و دستیابی به سطحی از رفاه در ایران را مدیون همین درآمدها میدانند. فارغ از تحلیلهایی که در این طیف ارائه شده و دربردارنده نکات درخور تأملی نیز هستند، نوشتار حاضر در پی آن است که واقعیتی را در سطح بینالمللی آشکار کند که اقتصاد ایران و سایر کشورهای نفتخیز را تحت تأثیر قرار میدهد. روندهایی که در ادامه به آنها اشاره خواهد شد، از افول قدرت نفت در اقتصاد جهانی خبر میدهند.
ازسویدیگر و با فرض صحت گزاره یادشده، دسترسی به منابع سرشار گاز در ایران میتواند فرصت جدیدی را پیشِروی این اقتصاد قرار دهد که بسته به نوع سیاستگذاریهای کلان در راستای توسعه ظرفیتهای این بخش و همچنین کیفیت مصرف بروندادهای مالی آن میتواند نقش تعیینکنندهای در دستیابی به اهداف توسعهای کشور ایفا کند.
ایالات متحده و عربستان سعودی؛ از رفاقت نفتی دهه 80 تا رقابت نفتی سالهای اخیرسرآغاز دهه 80 میلادی با فرازونشیبهایی در رابطه سیاسی کشورهای عرب صادرکننده نفت و ایالات متحده آمریکا همراه بود که به تحریم نفتی (Embargo) این کشور در اکتبر 1973 انجامید که تا سال 1974 نیز ادامه یافت. در این فاصله زمانی قیمت هر بشکه نفت، حدودا چهاربرابر شد و اولین شوک نفتی را رقم زد. با وقوع انقلاب در ایران و نوسانات مترتب بر آن در بازار انرژی، در کنار نبود توازن عرضهوتقاضای نفت در ایالات متحده باعث شد که اقتصاد این کشور با بروز شوک نفتی دیگری، وارد دومین رکود تاریخی خود شود. نخبگان سیاسی این کشور، چنین رکودی را محصول نبود امنیت در بازار انرژی دانستند و درنتیجه تقویت روابط با عربستان سعودی را بهعنوان دارنده بزرگترین منبع نفت جهان که تأثیر بسزایی بر تصمیمات اوپک نیز داشت، در دستور کار قرار دادند.
برای سالهای متمادی، قاعده حاکم بر بازار نفت مبنی بر این بود که عرضه را باید برای مصرف سیریناپذیر اقتصادهای صنعتی غرب تقویت کرد. درعینحال، نیاز مصرفی نفت، فاصله معناداری از مقدار تولید آن داشت که متضمن سود اقتصادی درخور ملاحظه در این صنعت بود؛ درنتیجه، نیمی از آنچه برای شکلگیریاش بین 50 تا 300 میلیون سال زمان صرف شده بود در کمتر از 125 سال سوزانده شد.
در طول این سالها کشورهای غربی و بهخصوص آمریکا سعی کردند به مدد تکنولوژیهای جدید از وابستگی خود به نفت بکاهند تا آسیبپذیری خود به نوسانات قیمتی این بازار را روزبهروز کاهش دهند؛ اما در سالهای 2003 تا 2005، انقلابی در صنعت انرژی رخ داد که آمریکا یکی از بازیگران اصلی و درعینحال منتفعین کلیدی آن به شمار میآمد. دستیابی به تکنولوژی برداشت نفت شیل (Shale) دروازه جدیدی رو به اقتصادهای متکی به نفت گشود. رشد شتابان آمریکا در تولید نفت شیل به گونهای بود که در شش سال منتهی به 2014، تولید نفت خود را 74 درصد افزایش داد و به 9 میلیون بشکه در روز رساند.
عربستان سعودی پاشنه آشیل این روند صعودی را هزینههای تولید میدانست؛ به این معنا که هزینه تولید یک بشکه نفت خام از میدانهای غیرمتعارف (Unconventional) تقریبا 10برابر هزینه تولید مقدار مشابه در مخازن متعارف (Conventional) است. قرار بود تولید این کارتل نفتی در مرز 30 میلیون بشکه در روز تعیین شود. انتظار میرفت چنین تصمیمی از سقوطِ بیشتر قیمت نفت در بازارهای جهانی جلوگیری کند؛ اما با فشار عربستان سعودی، با این موضوع مخالفت شد به این امید که کاهش روزافزون قیمت نفت، صرفه تولید در میادین نفت شیل را از میان ببرد و شرکتهای فعال در این حوزه را برای همیشه از میدان به در کند. البته عبدالله البدری، دبیرکل اوپک، چنین فرضیهای را رد کرد و این اقدام را تصمیم جمعی سازمان دانست.
همزمان با کاهش شدید قیمت نفت به زیر صد دلار در هر بشکه و سپس سقوط آن به کمتر از 50 دلار، بسیاری از شرکتهای نفتی فعال در حوزههای هیدروکربوری غیرمتعارف، اقدام به کاهش سطح تولید و خروج از بازار کردند. بااینحال، کنگره آمریکا در اقدام اخیر خود قانون ممنوعیت صادرات نفت را که از سال 1975 به اجرا گذاشته بود، لغو کرد. برخی تحلیلگران این تصمیم را پیامی روشن به فعالان بازار نفت میدانند؛ پیامی روشن مبنی بر پایان قدرت نفت در معادلات حاکم بر اقتصاد سیاسی جهان.
افول قدرت نفت در اقتصاد جهانی
بررسی کیفیت روابط اقتصادی سیاسی آمریکا و عربستان صعودی در دو برش تاریخی، آنگونه که به آن اشاره شد، بخشی از واقعیت حاکم بر بازار نفت را آشکار میکند. پایان عصر نفت به این معناست که مخاطرات بازار انرژی با محوریت سطح عرضه نفت در تصمیمگیریهای سیاسی و اقتصادی بینالمللی مؤثر نخواهد بود. از طرفی دسترسی به «نفت امن» که برای سالهای متمادی از خواستههای فعالان اقتصادی در کشورهای صنعتی به شمار میآمد تا حدود زیادی محقق شده است.
در ادامه به جمعبندی عناصر تعیینکننده در تثبیت اضافه عرضه و روند نزولی قیمت در بازار نفت میپردازیم.
تعهدات زیستمحیطی
پاریس در ماه دسامبر میزبان بیستویکمین کنفرانس سالانه تغییرات زیستمحیطی بود. یک یافته کلیدی میزان اهمیت این کنفرانس را دوچندان کرد: اگر کشورها با تکیه بر استدلالهای صرفا اقتصادی به الزامات زیستمحیطی تن ندهند در آینده نزدیک سطح تولید، رشد اقتصادی و در پی آن رفاه عمومی مغلوب کیفیت پایین محیطزیست خواهد شد. به بیان دیگر کیفیت محیطِزیست تا حدی افول میکند که بهزودی متغیرهای اقتصادی را بهشدت تحت تأثیر منفی قرار خواهد داد.
آنگلا مرکل صدراعظم آلمان در این اجلاس متذکر شد: «میلیونها انسان به تصمیماتی که ما در این اجلاس میگیریم امید بستهاند». ولادیمیر پوتین نیز اعلام کرد: «محیطِزیست یکی از سنگینترین چالشهای پیشروی بشر امروز است». پاپ فرانسیس هم در یک اظهار نظر صریح بیان داشت: «یا حالا یا هرگز! اوضاع محیطِزیست هر روز بدتر میشود، ما به انتها رسیدهایم. اگر بخواهم از لفظ جدیتری استفاده کنم، جامعه بشری در مرز خودکشی قرار دارد».
دراینمیان چین و ایالات متحده بهعنوان بزرگترین اقتصادهای آسیبزننده به محیطِزیست، میباید تصمیم جدیتر و درعینحال الزامآوری اتخاذ کنند. باراک اوباما در سخنرانی خود با اشاره به هماهنگیهای صورتگرفته با مقامات چینی به جدیت ایالات متحده در دو دهه اخیر درخصوص کاهش آسیبهای زیستمحیطی اشاره و تأکید کرد این کشور قصد دارد بیشازپیش به نقش مؤثر خود در مسیر بهبود محیطِزیست پایبند باشد.
مسلما مصرف سوختهای فسیلی ازجمله نفت با تولید حجم درخور توجهی متان و دیاکسیدکربن بهعنوان کلیدیترین گازهای گلخانهای، ضربه زیادی به محیطِزیست وارد میکند. گازهای گلخانهای با بهدامانداختن گرمای خورشید در جو زمین باعث افزایش دمای زمین شده و درنتیجه تغییرات اقلیمی شدیدی را ایجاد خواهند کرد. با درنظرگرفتن مجموع منابع فسیلی که تا به امروز شناسایی شده و دستنخورده ماندهاند، فقط سوزاندن یکچهارم از کربن موجود در آنها برای بروز یک فاجعه زیستمحیطی کفایت میکند.
درصورتیکه جامعه جهانی خطر پیشِرو را بهدرستی درک کند، که شواهد نشان از جدیت بیشتر نسبت به گذشته دارد، انتظار میرود کاهش مصرف (تقاضای) نفت در صدر اقدامات قرار گیرد. ازآنجاکه صدمات زیستمحیطی بیشازپیش جنبه اقتصادی یافته، سرمایهگذاری در فناوریهای جدید برای کاهش استفاده از سوختهای فسیلی توجیه بیشتری خواهد یافت.
کاهش رشد اقتصادی چین و هند
چین و هند به مدد دسترسی به نیروی کار ارزان و اصلاحات نهادی که در عرصه اقتصاد خود انجام دادند در فاصله سالهای 2006 و 2010 توانستند به رشد اقتصادی چشمگیری دست یابند؛ اما در سالهای اخیر رشد اقتصاد این کشورها خصوصا کشور چین روند ملایمی به خود گرفته است. کاهش رشد اقتصادی این کشورها به کاهش تقاضای سوختهای فسیلی بهویژه نفت میانجامد.
به نظر نمیآید رشد اقتصاد چین بهعنوان یکی از متقاضیان اصلی در بازار نفت به سطوح پیشین خود بازگردد و رشد اقتصاد هند نیز نوسان داشته و از سطح مشخصی فراتر نرفته است. ترسیم نرخ رشد تقاضای نفت این دو کشور واقعیت فوق را آشکارتر میکند.
گرچه شدت انرژی در اقتصادهای یادشده نسبت به شدت انرژی کشورهای OECD بسیار بالاتر بوده و علاوه بر این به نگرانیهای زیستمحیطی در این کشورها کمتر توجه میشود، با نگاهی به روند تغییر شدت انرژی در این کشورها درمییابیم که اصلاحاتی دراینزمینه -اگرچه بهکندی- در حال وقوع است. به بیان بهتر، با کاهش شدت انرژی در این کشورها، نیاز آنها نیز به انرژیهای فسیلی کاسته خواهد شد.
گذار از نفت به گاز: فرصت پیشِ روی اقتصاد ایران
حداقل در دوران پس از انقلاب اسلامی و بالاخص پایان جنگ تحمیلی، کاهش وابستگی اقتصاد ایران به درآمدهای نفتی بهعنوان یکی از اهداف کلیدی برنامههای توسعه طرح شد. در عمل، برخی بودجههای دولتی با این برنامهها همراستا بودند، اما در غالب موارد، مضایق مالی بر ملاحظات توسعهای پیشی گرفته و دولتها را بر آن داشته که حتی مخارج جاری خود را از درآمدهای نفت تأمین مالی کنند.
تحریمهایی که از سوی جامعه جهانی علیه ایران وضع شد، باعث کاهش شدید درآمدهای نفتی در چند سال اخیر شد؛ درعینحال عربستان نشان داد که دغدغه افزایش قیمت نداشته و تماما سعی کرد جای خالی ایران را در سهمیه اوپک جبران کند. دراینمیان مشتریان نفتی ایران نیز با تعریف کانالهای جدیدِ خریدِ نفت، به سایر عرضهکنندگان رجوع کردند. در شرایط کنونی، گرچه از شدت تحریمها کاسته شده و تا چندی دیگر بخش اعظم آنها از میان برداشته میشوند اما اولا قیمت نفت روند نزولی با شیب تندی را در پیش گرفته و ثانیا کانالهای خرید مشتریان ایران باید بازتعریف شوند که هزینهبر بوده و نیاز به مشوقهایی برای این کشورها خواهد داشت.
در چنین شرایطی دسترسی ایران به ذخایر عظیم گاز ازیکسو و رشد تقاضای بینالمللی این محصول ازدیگرسو، میتواند از اهمیت فراوانی برخوردار باشد. برخی ویژگیهای گاز طبیعی و بازارهای آن، که در ادامه به آنها اشاره خواهد شد، فرصت جدیدی را پیشِروی اقتصاد ایران قرار میدهد که مشروط به اتخاذ سیاستهای مناسب در این حوزه است.
باید توجه داشت بهکارگیری درآمدهای گاز با همان کیفیتی که درآمدهای نفتی در اقتصاد ایران مورد استفاده قرار گرفتهاند، نمیتواند راهگشای اقتصاد ایران تلقی شود. به این معنا که برای دستیابی به توسعه پایدار، بهترین مواجهه با درآمدهای حاصل از فروش منابع زیرزمینی تبدیل آنها به سرمایههای روزمینی است. بااینحال در شرایط کنونی، بازار گاز و جایگاه ایران در این صنعت، ویژگیهایی دارد که میتواند پنجره جدیدی به سوی اقتصاد کشورمان بگشاید.
نخست؛ دسترسی به سطح بالایی از ذخایر: ایران با برخورداری از 33.7 تریلیون مترمکعب گاز، پس از روسیه، دومین دارنده ذخایر گازی در دنیا به شمار میآید. این در حالی است که براساس برخی تخمینها میزان گاز دستنخورده ایران از روسیه بیشتر بوده و این کشورها را در صدر فهرست دارندگان گاز درجا قرار میدهد. در سطح بینالمللی حجم کل ذخایر گازی ایران معادل 18 درصد کل منابع گازی است و در مقایسه با کشورهای عضو اوپک این رقم به 34 درصد میرسد.
با درنظرگرفتن واقعیات یاد شده، ایران میتواند نقش بسیار پررنگی در بازار گاز ایفا کند. باوجوداین، دستیابی به چنین نقشی مستلزم سرمایهگذاری بیشتر در توسعه میدانهای گازی است. در سالهای اخیر با انجام لرزهنگاریهای گسترده دو بعدی و سه بعدی و همچنین حفاریهای اکتشافی و عملیاتی، سرمایهگذاریهای بیشتری در صنعت گاز صورت گرفته است. حاصل این تلاشهای تولید بیش از 660 میلیون مترمکعب گاز در روز است. درعینحال براساس هدفگذاریهای وزارت نفت، قرار است این رقم تا سه سال آینده و با اتمام اغلب فازهای گاز پارس جنوبی به رقم یک میلیارد مترمکعب در روز برسد.
دوم؛ یکپارچگی بیشتر در میان کشورهای تولیدکننده گاز طبیعی: برای سالیان متمادی اوپک بهعنوان بزرگترین کارتل نفتی دنیا نقشی تعیینکننده در بازار انرژی خصوصا نفت ایفا میکرد و با کنترل سطح تولید، قیمت محصولات خود در بازار را در سطحی پذیرفتنی نگاه میداشت. باوجوداین، مدتهاست اوپک نقش اثرگذار پیشین خود در معادلات بازار انرژی را از دست داده و چند سالی است که به اثبات رسیده، ترجیحات برخی اعضای اوپک با محوریت عربستان سعودی با سایرین متفاوت و به بیان بهتر در تضاد است. همین موضوع نقش اوپک را بهعنوان یک نهاد تصمیمساز در عرصه انرژی بیشازپیش تضعیف کرده است.
در راستای هماهنگی میزان تولید، صادرات و حتی تعیین قیمت، تشکیل سازمانی با عنوان مجمع کشورهای صادرکننده گاز (GECF) که قرار بود نقشی مشابه با اوپک در بازار گاز را بر عهده داشته باشد برای نخستین بار از سوی ایران مطرح و در دستور کار قرار گرفت. سرانجام در دسامبر سال 2008 میلادی این نهاد تأسیس شد.
ازآنجاکه ایران و روسیه در مجموع 50 درصد از گاز جهان را در اختیار دارند نقشی کلیدی در GECF ایفا میکنند. علاوهبراین روابط این دو کشور در سالهای اخیر بهبود چشمگیر یافته و این در حالی است که روابط ایران و عربستان بهعنوان اعضای کلیدی اوپک بهشدت رو به سردی گذاشته است. ازاینرو، همکاری ایران و روسیه در صدر مجمع کشورهای صادرکننده گاز میتواند تأثیر زیادی در آینده بازار گاز داشته و فرصتی تاریخی برای ایران فراهم کند.
سوم؛ ظهور امکانات جدید تکنولوژیک نظیر LNG و GTL: یکی از ویژگیهای مهم نفت در مقایسه با گاز طبیعی، مایعبودن آن است. به این معنا که جابهجایی محصولات نفتی تولیدشده و انتقال آن به بازارهای هدف آسان بوده و هزینه کمتری برای تولیدکنندگان و خریداران در پی دارد؛ اما این ویژگی درباره گاز صدق نمیکند؛ به این معنا که انتقال گاز طبیعی مستلزم احداث خط لوله از جغرافیایی به جغرافیای دیگر است. با ظهور تکنولوژیهایی نظیر LNG که در آن گاز طبیعی در دمای پایین به مایع تبدیل میشود و همچنین فرایند GTL که با ایجاد تغییرات شیمیایی در گاز طبیعی، ماهیتی سیال به آن میدهد راه را برای گسترش سطح دسترسی و فتح بازارهای جدید هموار میکند.
به نظر میرسد استفاده از این فناوریها در دستور کار قرار گرفته است اما تحریمهای اقتصادی علیه ایران باعث شد برای مدتی به تعویق بیفتد. رئیس کمیسیون اروپا در گردهمایی سپتامبر 2015 بر این نکته تأکید کرد که هدف اتحادیه اروپا تا سال 2030 و با رفع تحریمها علیه ایران، تأمین معادل 25 تا 35 میلیارد مترمکعب از نیازهای خود به گاز طبیعی از ایران است. این موضوع مستلزم سرمایهگذاری در فناوریهای جدید تبدیل گاز به مایع خواهد بود.
چهارم؛ ملاحظات زیستمحیطی گاز طبیعی: از گاز طبیعی بهعنوان پاکترین سوخت فسیلی یاد میشود. در این سوخت، سرب، اکسیدهای گوگرد و سایر ذرات معلق که محیطِزیست را آلوده میکنند وجود ندارد و میزان دیاکسیدکربنی که ایجاد میشود در مقایسه با سایر سوختهای فسیلی بسیار کم است. از این حیث و با توجه به مخاطرات زیستمحیطی که حساسیت بینالمللی را برانگیخته، گاز طبیعی میتواند جایگزین مناسبی برای سایر سوختهای فسیلی به شمار بیاید.
علاوهبراین فرایند استخراج گاز از حوزههای غیرمتعارف، انتقادات فراوانی را برانگیخته است. ایجاد حجم وسیعی از خردهسنگها که ناشی از شکاف صخرهها هستند، استفاده از مواد شیمیایی خطرناک در فرایند استخراج، آلودگی آب در فرایند شکاف آبی و مواردی ازایندست ازجمله خسارات زیستمحیطی ناشی از فرایند استخراج گاز طبیعی از میدانهای غیرمتعارف است. چنین آسیبهایی در استخراج از منابع گازی متعارف بسیار کمتر است.
پنجم؛ گستردگی بازار مصرف ایران: ایران پس از روسیه و ایالات متحده بزرگترین مصرفکننده گاز جهان به شمار میآید. گاهی از بالابودن سطح مصرف گاز در ایران و نرخ صعودی تقاضای بازار داخلی بهعنوان یکی از مخاطرات صادرات به کشورهای خارجی یاد میشود. از دو منظر میتوان به این موضوع نگاه کرد؛ نخست ازآنجاکه امنیت مصرف داخلی از اهمیت برخوردار است و سطحی از تقاضا در بازار داخلی گاز طبیعی همواره تضمین میشود، میزان جذابیت سرمایهگذاری در این حوزه افزایش مییابد. بهبیاندیگر تضمین تقاضا در بازار مصرف، باعث میشود تمایل به سرمایهگذاری داخلی و خارجی در این صنعت افزایش یابد. بهعنوان نمونه سالانه بیش از 50 میلیارد مترمکعب گاز طبیعی در تولید برق و 44 میلیارد مترمکعب در صنعت و بیش از 60 میلیارد مترمکعب در مصرف خانگی استفاده میشود.
بخشی از سطح بالای مصرف گاز طبیعی خانوارها در ایران به دلیل الگوهای نامناسب و قیمت پایین این محصول است. بهگونهای که هر خانوار ایرانی بیش از 10برابر یک خانوار اروپایی گاز مصرف میکند و در مجموع مصرف گاز در ایران چهاربرابر متوسط جهانی است.
از منظر دیگر شبکه توزیع نیز باید بهدرستی اصلاح شود. براساس اعلام وزیر نفت ایران، سالانه 9 میلیارد مترمکعب گاز (معادل گاز صادراتی ایران به ترکیه در یک سال) گم میشود. گرچه این رقم در مقایسه با مصرف خانوارها در ایران کم است اما کاهش آن از طریق افزایش کارایی توزیع میتواند منافع اقتصادی درخور توجهی داشته باشد؛ بنابراین اگرچه مصرف بالای داخلی میتواند متضمن توجیه اقتصادی سرمایهگذاری در این صنعت باشد اما در بلندمدت صادرات گاز را نیز به مخاطره میاندازد.
جمعبندی
سقوط شدید قیمت نفت در سالها و خصوصا ماههای اخیر در کنار حساسیت پایین قیمتها به اتفاقات خاورمیانه، خبر از فصل جدیدی در بازار انرژی میدهد. ازدیگرسو تولید نفت در ایالات متحده بهسرعت از عربستان سعودی پیشی گرفته و در یک اقدام تاریخی این کشور قانون ممنوعیت صادرات را لغو کرد. این شواهد در کنار روندهای آماری موجود حاکی از آن است که قدرت چانهزنی کشورهای دارنده ذخایر نفت بهشدت کاهش یافته و معادلات جدیدی در بازارها حاکم شده است. ماتیو سیمونز در سال 2005 کتابی به نام «غروب در صحرا» منتشر کرد که در آن به مشکلات آتی عربستان با اتمام قدرت اقتصادی نفت اشاره شده است.
به نظر روندهایی که وی به آنها اشاره کرده است با پایان عصر نفت در حال وقوع است. دراینمیان، ایران با یک فرصت تاریخی دیگر روبهروست و آن برخورداری از منابع عظیم گازی است. همگراییهای اقتصادی، سیاسی اخیر ایران با روسیه و تنشهای سیاسی این کشور با غرب، نیز میتواند زمینه را برای افزایش قدرت ایران در این بازار افزایش دهد. باوجوداین استفاده از فرصت گاز مستلزم اتخاذ تصمیمات خردمندانه، سرمایهگذاری بیشتر در حوزه اکتشاف و توسعه میادین و همچنین استفاده از تکنولوژیهای جدید برای گسترش بازارهای هدف است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.