صنعت گاز در قوارهای بلندتر از صنعت ملی
حجتاله میرزائی
صنعت ملی گاز ایران به 50سالگی رسید. در دنیای امروز که صدها هزار بنگاه و نشان تجاری 200 یا 300ساله وجود دارد، 50سالگی برای یک صنعت بزرگ و تناور، زمان زیادی نیست؛ اما در جامعهای که به کوتاهی عمر بنگاه و صنعت و نشانهای صنعتی و تجاری شهره است و کمتر بنگاه و صنعت و نشان سدهمندی در آن میتوان یافت، 50 سال، دورانی مهم، طولانی و سررسیدی ارزشمند است؛ همچنین بهانه شیرینی برای وراندازکردن و قد و قامت گرفتن و نگاهیانداختن به راه بلند طیشده و راه بسیار بلندتر و پیچیدهترِ پیشِروی این صنعت.
از زمان انتزاع بخش گاز از شرکت ملی نفت و تشکیل شرکت ملی گاز ایران در اسفند 1344، نیم قرن بسیار پرتلاطم و پرفرازونشیب میگذرد. در این دوران، ایران یک انقلاب بزرگ و پردامنه سیاسی و اجتماعی، یک جنگ فراگیر هشتساله، سه شوک نفتی، دورهای طولانی از تحریم و بیمهری سیاسی و اقتصادی در سطح جهانی را پشت سر گذاشته و کمتر روزی را منطقه پیرامونی آن، از شمال تا جنوب و شرق تا غرب با آرامش و ثبات سپری کرده است. جمعیت ایران در این دوره سهبرابر شده و تولید ناخالص داخلی از 514 میلیارد ریال به بیش از یک تریلیون ریال افزایش یافته و تغییرات ساختاری بزرگی مانند تحول از جامعهای متکی به کشاورزی و مستقر در روستا به جامعهای در حال صنعتیشدن و با چهره و شمایلی عمدتا شهری را پشت سر گذاشته است. مهمتر آنکه در این دوران 50ساله، سهم گاز از تأمین انرژی کشور از حدود پنج درصد به بیش از 70 درصد افزایش یافته و تولید روزانه گاز به معادل پنج میلیون بشکه نفت یا بیشتر رسیده و معادل یک میلیارد بشکه نفت، صادر شده است. طرفه آنکه حتی در اوج رونق نفتی و سلطه بلامنازع نفت بر نظام اقتصادی، اجتماعی و سیاسی ایران و در بحبوحه جنگ و مقاومت و تحریم،
روند عبور تدریجی از نفت به گاز ادامه داشته است. خطوط لوله گازرسانی همه کوهها و درهها و رودخانهها و جنگلها را در این سرزمین درنوردیده تا شهرکی، روستایی یا محلهای شهری یا مزرعه و کارخانهای در جایی از این سرزمین، بیبهره از گاز نماند. امروزه گاز برای اقتصاد و جامعه ایرانی، نهتنها یک منبع تأمین انرژی، بلکه همچون هوایی است که با آن تنفس میکند و هر لحظه حیات جمعی، تولید و فعالیت و حملونقل و ارتباطاتش به آن گره خورده است. گاز منبع اصلی تأمین سوخت برای خانوارهای شهری و روستایی، تأمین انرژی تولید صنعتی و مؤلفه اصلی تأمین برق در کشور و دارای سهمی درخور توجه در تأمین انرژی و حملونقل است. در همین یکی، دو سال آینده پوشش گاز در ایران همهگیر و یکپارچه میشود و از هماینک میتوان گفت عادلانهترین موهبتی است که میان خانوارهای ایرانی توزیع شده و کسی نگران و دلواپس کاهش سهم خود از آن نیست؛ ضمن آنکه توازن و تعادل منطقهای در کشوری که همواره از ناموزونی توسعه در پهنه سرزمین رنج برده، هم در گذشته و هم بیشتر از آن در آینده ایران، چشم به موهبت گاز و صنایع پاییندستی آن دوخته است.
گذشته از این فراگیری، اینک گاز نه موضوع فعالیت یک شرکت بزرگ و پرقواره دولتی که یک صنعت مهم ملی به شمار میرود. نقل شده است که پس از ملیشدن صنعت نفت و توقف صادرات نفت ایران در دوران مرحوم مصدق، وی گروهی از صنعتگران را خواسته و ملتمسانه به آنان توصیه کرده است که نگذارند لولههای نفت بپوسد و نفت راکد و غیرمولد بماند و تعدادی از آنان که دغدغهدار تولید ملی بودند، صنایع وابسته به نفت، ازجمله تولید چراغ و سماور و بخاری را در کشور بنیان گذاشتند تا زمینه توسعه مصرف نفت در اقتصاد ایران فراهم شود. با این تحلیل و نگاه به جریان منابع طبیعی در اقتصاد ملی باید گفت گاز به تمامه و چون خونی در همه رگها و مویرگهای اقتصاد ایران در جریان است. صنعت گاز محدود به استخراج و پالایش و توزیع گاز نیست؛ بلکه صنعتی تنومند و بالنده با رشته بلندی از بنگاههای تولید لوله و تجهیزات و ماشینآلات تا تولید قطعات و خدمات گسترده وابسته به آن در زنجیره پسین و پیشین و از مطالعات اکتشاف تا فرایند طولانی پاییندستیها را دربر میگیرد.
دامنه حضور و نفوذ گاز اما به تأمین سوخت خانگی و انرژیبخش تولیدی محدود نمانده و رفتهرفته نقشی مهم و مؤثر در برقراری امنیت ملی و منطقهای و پیوندهای سیاسی و اقتصادی فرامرزی و حتی فراقارهای ایفا کرده و اینک به موضوع مهمی برای همکاریهای گسترده جهانی به طور سازمانیافته و دامنهدار تبدیل شده است و زمینه مهم جذب سرمایهگذاری و دانش و فناوری خارجی برای کشور به شمار میرود. به طور خلاصه باید گفت در نیمنگاه و براندازی کوتاه، صنعت گاز با سن و سال نسبتا اندک خود از قد و قوارهای بلندتر و رشیدتر از صنعت ملی برخوردار است.
انتزاع گاز بهعنوان بخش و بنگاهی مستقل، با اتکا به برخورداری از 45 درصد ذخایر گاز خاورمیانه و ایستادن در رتبه دوم ذخایر گاز جهانی انجام شد؛ اما و هزار اما که در همه این سالها، پدرخوانده پرقدرت و ثروت نفت بر سر این صنعت نوپا و بالنده، سایه انداخته و هرازگاهی خیزی بلند هم برای تصاحب و ادغام دوباره آن یا دستکم، بازپسگیری ریشهها و کاهش شاخههای این صنعت یا سهمگیری بیشتر از میوههای آن صورت گرفته است؛ اما همچنان مسیر توسعه را طی کرده است. مسیر گذشته صنعت گاز همواره با نقد و ارزیابیهای چندگانهای همراه و روبهرو بوده است. این نقدها که هم از سوی کارشناسان داخلی صنعت نفت و گاز و هم برخی کارشناسان و صاحبنظران خارج از این صنعت در دانشگاهها و مراکز پژوهشی طرح شده، عمدتا محورهای زیر را دربر میگیرد:
• جایگزینی گاز به جای نفت، بهعنوان منبع اصلی تأمین سوخت و انرژی خانوارها، صنایع و نیروگاهها در مقابل راهبرد ممکن توسعه صادرات در بازار جهانی و افزایش سهم ایران در تأمین انرژی و شاید افزایش قدرت انعطاف ایران در نوسانات بازار جهانی انرژی
• صادرات نفت به کشورهای همسایه و اروپا در مقابل تزریق آن به چاههای نفت یا توسعه مصرف داخلی
• توجه به منطق و توجیه اقتصادی و مالی در توسعه فراگیر شبکه گازرسانی به همه شهرها و روستاها که در بسیاری از موارد با ملاحظات امنیت و عدالت اجتماعی بوده
• جایگزینی گاز به جای نفت کوره بهعنوان منبع اصلی تأمین سوخت نیروگاهها
• قراردادهای تأمین مالی و جذب سرمایهگذاری خارجی، ازجمله توسعه پالایشگاههای گازی در پارس جنوبی
• آلودگیهای زیستمحیطی ناشی از ایجاد و توسعه صنایع گاز (و پتروشیمی) در پارس جنوبی و ...
بخشی از این نقدها و اشکالات و سایر موارد برای ادامه حیات این صنعت باید به طور جدی محور توجه و تأمل سیاستگذاران این صنعت قرار گیرد و این توجه البته در موسم 50سالگی در کنار مناسک و مراسم بزرگداشت و جشن و گردهمایی باید بیش از گذشته دیده شود. علاوهبراین به نظر میرسد صنعت ملی گاز در ادامه باید چالشهای مهمِ پیشرو، بهویژه موضوعات زیر را در دستور فعالیت پژوهشی و سیاستگذاری قرار دهد:
1. توسعه و تعمیق حکمرانی شرکتی، ایجاد و تقویت شفافیت، اعمال نظارتهای کلیدی، تدوین و اعمال استانداردهای کیفیتی، مقداری و شیوههای خدماترسانی، توجه به حقوق مالکیت شرکا، ذینفعان و مشتریان و اصلاح نظام حقوقی و قراردادها و توافقات نانوشته
2. تقویت سرمایه اجتماعی با رویکرد فرجامگرایی و انجام رسالتها و مسئولیتهای اجتماعی، هم نسبت به کارکنان و خانوارهای آنان و هم ساکنان شهرها و نواحی همجوار و متأثر از پالایشگاهها و مراکز عملیاتی گاز و هم همه شهروندان ایرانی که مشتریان و بهرهبرداران اصلی محصولات این صنعت هستند. در این مورد تمرکز و توجه بسیار جدی به نظام اسکان کارکنان با محوریت ادغام مدنی، توسعه اجتماعی و معناداری زندگی بسیار ضروری است
3. اعمال بسیار جدی قواعد حکمرانی در حفظ و انباشت منابع طبیعی و سلامت آب، خاک، هوا و سرمایه ارزشمند و بیبدیل زیستمحیطی هم در صنایع مستقر و موجود و هم توسعه این صنعت در آینده و بهرهگیری مؤثر از فناوری نوین برای تجلی واقعی شعار «گاز، انرژی پاک» و پایبندی به تعهدات اخلاقی و قانونی ملی و جهانی
4. بخش بزرگی از نسل دوم کارشناسان متخصص صنعت گاز که مستقیما برای فعالیت در این صنعت در اواخر دهه 1350 و اولین سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی استخدام شده بودند، با ویژگیهای ارزشمندی مانند سختکوشی، قناعت، جستوجوگری و مسئولیت اجتماعی در سالهای نزدیک بازنشسته میشود و جای خود را به کارکنان و کارشناسان جدید خواهد داد. پیش از آنکه فرصت از دست رود، سیاستها و اقدامات لازم برای تداوم و پیوند بیننسلی، انباشت سرمایه انسانی و مستندسازی و کدگذاری دانش ضمنی این بخش از سرمایه ارزشمند ملی و نیز تداوم خدمات تخصصی آنها طراحی و اجرا شود.
5. بازنگری در ساختارهای سازمانی، حقوقی، فناوری، مدلهای کسبوکار و شراکت اجتماعی شرکت ملی گاز حدود یک دهه پیش در مطالعات طرح جامع گاز کشور انجام شده که متأسفانه در دولتهای نهم و دهم مغفول ماند و اینک بیدرنگ باید پس از بازخوانی و بهنگامسازی مبنای سیاستگذاری و اجرا قرار گیرد
6. توسعه، توانمندسازی و تعمیق صنعت ملی گاز با ایجاد نظام نوآوری صنعتی، توسعه صنایع پشتیبان و تأمین ماشینآلات و صنایع سرمایهای، ارتقای فناوری و دانش تخصصی و طراحی و ارتقای نظام حقوقی و قراردادها و تأمین مالی و بازاریابی و ... .
امید که 50سالگی صنعت ملی گاز آغاز و بهانهای برای بالندگی ناایستا و سازندگی مانا و پایا باشد.
صنعت ملی گاز ایران به 50سالگی رسید. در دنیای امروز که صدها هزار بنگاه و نشان تجاری 200 یا 300ساله وجود دارد، 50سالگی برای یک صنعت بزرگ و تناور، زمان زیادی نیست؛ اما در جامعهای که به کوتاهی عمر بنگاه و صنعت و نشانهای صنعتی و تجاری شهره است و کمتر بنگاه و صنعت و نشان سدهمندی در آن میتوان یافت، 50 سال، دورانی مهم، طولانی و سررسیدی ارزشمند است؛ همچنین بهانه شیرینی برای وراندازکردن و قد و قامت گرفتن و نگاهیانداختن به راه بلند طیشده و راه بسیار بلندتر و پیچیدهترِ پیشِروی این صنعت.
از زمان انتزاع بخش گاز از شرکت ملی نفت و تشکیل شرکت ملی گاز ایران در اسفند 1344، نیم قرن بسیار پرتلاطم و پرفرازونشیب میگذرد. در این دوران، ایران یک انقلاب بزرگ و پردامنه سیاسی و اجتماعی، یک جنگ فراگیر هشتساله، سه شوک نفتی، دورهای طولانی از تحریم و بیمهری سیاسی و اقتصادی در سطح جهانی را پشت سر گذاشته و کمتر روزی را منطقه پیرامونی آن، از شمال تا جنوب و شرق تا غرب با آرامش و ثبات سپری کرده است. جمعیت ایران در این دوره سهبرابر شده و تولید ناخالص داخلی از 514 میلیارد ریال به بیش از یک تریلیون ریال افزایش یافته و تغییرات ساختاری بزرگی مانند تحول از جامعهای متکی به کشاورزی و مستقر در روستا به جامعهای در حال صنعتیشدن و با چهره و شمایلی عمدتا شهری را پشت سر گذاشته است. مهمتر آنکه در این دوران 50ساله، سهم گاز از تأمین انرژی کشور از حدود پنج درصد به بیش از 70 درصد افزایش یافته و تولید روزانه گاز به معادل پنج میلیون بشکه نفت یا بیشتر رسیده و معادل یک میلیارد بشکه نفت، صادر شده است. طرفه آنکه حتی در اوج رونق نفتی و سلطه بلامنازع نفت بر نظام اقتصادی، اجتماعی و سیاسی ایران و در بحبوحه جنگ و مقاومت و تحریم،
روند عبور تدریجی از نفت به گاز ادامه داشته است. خطوط لوله گازرسانی همه کوهها و درهها و رودخانهها و جنگلها را در این سرزمین درنوردیده تا شهرکی، روستایی یا محلهای شهری یا مزرعه و کارخانهای در جایی از این سرزمین، بیبهره از گاز نماند. امروزه گاز برای اقتصاد و جامعه ایرانی، نهتنها یک منبع تأمین انرژی، بلکه همچون هوایی است که با آن تنفس میکند و هر لحظه حیات جمعی، تولید و فعالیت و حملونقل و ارتباطاتش به آن گره خورده است. گاز منبع اصلی تأمین سوخت برای خانوارهای شهری و روستایی، تأمین انرژی تولید صنعتی و مؤلفه اصلی تأمین برق در کشور و دارای سهمی درخور توجه در تأمین انرژی و حملونقل است. در همین یکی، دو سال آینده پوشش گاز در ایران همهگیر و یکپارچه میشود و از هماینک میتوان گفت عادلانهترین موهبتی است که میان خانوارهای ایرانی توزیع شده و کسی نگران و دلواپس کاهش سهم خود از آن نیست؛ ضمن آنکه توازن و تعادل منطقهای در کشوری که همواره از ناموزونی توسعه در پهنه سرزمین رنج برده، هم در گذشته و هم بیشتر از آن در آینده ایران، چشم به موهبت گاز و صنایع پاییندستی آن دوخته است.
گذشته از این فراگیری، اینک گاز نه موضوع فعالیت یک شرکت بزرگ و پرقواره دولتی که یک صنعت مهم ملی به شمار میرود. نقل شده است که پس از ملیشدن صنعت نفت و توقف صادرات نفت ایران در دوران مرحوم مصدق، وی گروهی از صنعتگران را خواسته و ملتمسانه به آنان توصیه کرده است که نگذارند لولههای نفت بپوسد و نفت راکد و غیرمولد بماند و تعدادی از آنان که دغدغهدار تولید ملی بودند، صنایع وابسته به نفت، ازجمله تولید چراغ و سماور و بخاری را در کشور بنیان گذاشتند تا زمینه توسعه مصرف نفت در اقتصاد ایران فراهم شود. با این تحلیل و نگاه به جریان منابع طبیعی در اقتصاد ملی باید گفت گاز به تمامه و چون خونی در همه رگها و مویرگهای اقتصاد ایران در جریان است. صنعت گاز محدود به استخراج و پالایش و توزیع گاز نیست؛ بلکه صنعتی تنومند و بالنده با رشته بلندی از بنگاههای تولید لوله و تجهیزات و ماشینآلات تا تولید قطعات و خدمات گسترده وابسته به آن در زنجیره پسین و پیشین و از مطالعات اکتشاف تا فرایند طولانی پاییندستیها را دربر میگیرد.
دامنه حضور و نفوذ گاز اما به تأمین سوخت خانگی و انرژیبخش تولیدی محدود نمانده و رفتهرفته نقشی مهم و مؤثر در برقراری امنیت ملی و منطقهای و پیوندهای سیاسی و اقتصادی فرامرزی و حتی فراقارهای ایفا کرده و اینک به موضوع مهمی برای همکاریهای گسترده جهانی به طور سازمانیافته و دامنهدار تبدیل شده است و زمینه مهم جذب سرمایهگذاری و دانش و فناوری خارجی برای کشور به شمار میرود. به طور خلاصه باید گفت در نیمنگاه و براندازی کوتاه، صنعت گاز با سن و سال نسبتا اندک خود از قد و قوارهای بلندتر و رشیدتر از صنعت ملی برخوردار است.
انتزاع گاز بهعنوان بخش و بنگاهی مستقل، با اتکا به برخورداری از 45 درصد ذخایر گاز خاورمیانه و ایستادن در رتبه دوم ذخایر گاز جهانی انجام شد؛ اما و هزار اما که در همه این سالها، پدرخوانده پرقدرت و ثروت نفت بر سر این صنعت نوپا و بالنده، سایه انداخته و هرازگاهی خیزی بلند هم برای تصاحب و ادغام دوباره آن یا دستکم، بازپسگیری ریشهها و کاهش شاخههای این صنعت یا سهمگیری بیشتر از میوههای آن صورت گرفته است؛ اما همچنان مسیر توسعه را طی کرده است. مسیر گذشته صنعت گاز همواره با نقد و ارزیابیهای چندگانهای همراه و روبهرو بوده است. این نقدها که هم از سوی کارشناسان داخلی صنعت نفت و گاز و هم برخی کارشناسان و صاحبنظران خارج از این صنعت در دانشگاهها و مراکز پژوهشی طرح شده، عمدتا محورهای زیر را دربر میگیرد:
• جایگزینی گاز به جای نفت، بهعنوان منبع اصلی تأمین سوخت و انرژی خانوارها، صنایع و نیروگاهها در مقابل راهبرد ممکن توسعه صادرات در بازار جهانی و افزایش سهم ایران در تأمین انرژی و شاید افزایش قدرت انعطاف ایران در نوسانات بازار جهانی انرژی
• صادرات نفت به کشورهای همسایه و اروپا در مقابل تزریق آن به چاههای نفت یا توسعه مصرف داخلی
• توجه به منطق و توجیه اقتصادی و مالی در توسعه فراگیر شبکه گازرسانی به همه شهرها و روستاها که در بسیاری از موارد با ملاحظات امنیت و عدالت اجتماعی بوده
• جایگزینی گاز به جای نفت کوره بهعنوان منبع اصلی تأمین سوخت نیروگاهها
• قراردادهای تأمین مالی و جذب سرمایهگذاری خارجی، ازجمله توسعه پالایشگاههای گازی در پارس جنوبی
• آلودگیهای زیستمحیطی ناشی از ایجاد و توسعه صنایع گاز (و پتروشیمی) در پارس جنوبی و ...
بخشی از این نقدها و اشکالات و سایر موارد برای ادامه حیات این صنعت باید به طور جدی محور توجه و تأمل سیاستگذاران این صنعت قرار گیرد و این توجه البته در موسم 50سالگی در کنار مناسک و مراسم بزرگداشت و جشن و گردهمایی باید بیش از گذشته دیده شود. علاوهبراین به نظر میرسد صنعت ملی گاز در ادامه باید چالشهای مهمِ پیشرو، بهویژه موضوعات زیر را در دستور فعالیت پژوهشی و سیاستگذاری قرار دهد:
1. توسعه و تعمیق حکمرانی شرکتی، ایجاد و تقویت شفافیت، اعمال نظارتهای کلیدی، تدوین و اعمال استانداردهای کیفیتی، مقداری و شیوههای خدماترسانی، توجه به حقوق مالکیت شرکا، ذینفعان و مشتریان و اصلاح نظام حقوقی و قراردادها و توافقات نانوشته
2. تقویت سرمایه اجتماعی با رویکرد فرجامگرایی و انجام رسالتها و مسئولیتهای اجتماعی، هم نسبت به کارکنان و خانوارهای آنان و هم ساکنان شهرها و نواحی همجوار و متأثر از پالایشگاهها و مراکز عملیاتی گاز و هم همه شهروندان ایرانی که مشتریان و بهرهبرداران اصلی محصولات این صنعت هستند. در این مورد تمرکز و توجه بسیار جدی به نظام اسکان کارکنان با محوریت ادغام مدنی، توسعه اجتماعی و معناداری زندگی بسیار ضروری است
3. اعمال بسیار جدی قواعد حکمرانی در حفظ و انباشت منابع طبیعی و سلامت آب، خاک، هوا و سرمایه ارزشمند و بیبدیل زیستمحیطی هم در صنایع مستقر و موجود و هم توسعه این صنعت در آینده و بهرهگیری مؤثر از فناوری نوین برای تجلی واقعی شعار «گاز، انرژی پاک» و پایبندی به تعهدات اخلاقی و قانونی ملی و جهانی
4. بخش بزرگی از نسل دوم کارشناسان متخصص صنعت گاز که مستقیما برای فعالیت در این صنعت در اواخر دهه 1350 و اولین سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی استخدام شده بودند، با ویژگیهای ارزشمندی مانند سختکوشی، قناعت، جستوجوگری و مسئولیت اجتماعی در سالهای نزدیک بازنشسته میشود و جای خود را به کارکنان و کارشناسان جدید خواهد داد. پیش از آنکه فرصت از دست رود، سیاستها و اقدامات لازم برای تداوم و پیوند بیننسلی، انباشت سرمایه انسانی و مستندسازی و کدگذاری دانش ضمنی این بخش از سرمایه ارزشمند ملی و نیز تداوم خدمات تخصصی آنها طراحی و اجرا شود.
5. بازنگری در ساختارهای سازمانی، حقوقی، فناوری، مدلهای کسبوکار و شراکت اجتماعی شرکت ملی گاز حدود یک دهه پیش در مطالعات طرح جامع گاز کشور انجام شده که متأسفانه در دولتهای نهم و دهم مغفول ماند و اینک بیدرنگ باید پس از بازخوانی و بهنگامسازی مبنای سیاستگذاری و اجرا قرار گیرد
6. توسعه، توانمندسازی و تعمیق صنعت ملی گاز با ایجاد نظام نوآوری صنعتی، توسعه صنایع پشتیبان و تأمین ماشینآلات و صنایع سرمایهای، ارتقای فناوری و دانش تخصصی و طراحی و ارتقای نظام حقوقی و قراردادها و تأمین مالی و بازاریابی و ... .
امید که 50سالگی صنعت ملی گاز آغاز و بهانهای برای بالندگی ناایستا و سازندگی مانا و پایا باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.