|

ماسک سنجه‌های صوری بر سیرت ناصواب آموزش

شکوفایی اقتصادی کشور در گرو کیفیت راستین آموزش

سؤال کلیدی که این نوشته به دنبال یافتن پاسخی مبتنی بر تحلیل داده‌های تجربی برای آن است، ناظر بر رابطه منطقی بین علم و ثروت است: چرا علم در کشور ما ثروت تولید نمی‌کند؟ به‌عبارت‌دیگر چرا رابطه مستقیمی که عقل بین علم (به مفهوم میزان تحصیلات در یک کشور و درصد تحصیل‌کردگان) و ثروت (به‌معنای شکوفایی اقتصادی) آن کشور قائل است، در عمل اتفاق نمی‌افتد. از دیرباز گفته شده: «آموزش، سرمایه‌گذاری مطمئنی است که حتما بازگشت سرمایه‌دارد» یا به تعبیر انگلیسی زبان‌ها Education pays پس چرا در کشور ما education does not pay!. برای پاسخ به این پرسش لازم است دو پیش‌فرض را در ابتدا مرور کنیم:
1. ثروت در اینجا ثروت و دارایی فردی افراد نیست؛ بلکه میانگین رشد اقتصادی کشور در مقایسه با سایر کشورهاست؛ چرا‌که ثروت شخصی درصد اندکی از افراد -که در هر جامعه‌ای وجود دارند- نمی‌تواند شاخص رفاه اجتماعی و شکوفایی اقتصادی در کل کشور باشد.
2. منظور از آموزش، تحصیلات مدرسه‌ای و دانشگاهی است که دولت‌ها برای آن سرمایه‌گذاری کلانی را انجام می‌دهند تا تعداد بیشتری از افراد جامعه در محیط‌های مدرسه‌ای و دانشگاهی برای مدت بیشتری حضور یابند.
با درنظر‌داشتن این دو پیش‌فرض، فرضیه موردنظر که عقل سلیم آن را تأیید می‌کند، این می‌شود که دولت‌ها برای آموزش نیروی انسانی در کشور خویش سرمایه‌گذاری‌های عظیمی می‌کنند و سرمایه انسانی که بدین طریق تولید می‌شود را برای رشد و شکوفایی کشور صرف می‌کنند تا حاصل این رابطه، فراهم‌آوردن زندگی مطلوب و آرام برای آن ملت شود و حرکتِ رو به پیشرفتِ آن کشور با ادامه چنین سرمایه‌گذاری تداوم یابد.
اما داده‌ها خلاف این را نشان می‌دهد: سرعت رشد اقتصادی ایران در 20 سال گذشته با سرعت رشد آموزش در کشور هم‌خوانی و هماهنگی ندارد، مخصوصا سرشماری مرکز آمار در سال‌های 1385 و 1390 نشان می‌دهد در این پنج سال حدود سه‌میلیون‌و 700 هزار نفر به جمعیت دانش‌آموختگان دانشگاهی افزوده شده است؛ به‌طوری‌که 18.3 درصد جمعیت کشور دارای تحصیلات عالی (دانشگاهی) و حوزوی هستند. این در حالی است که رشد اقتصادی کشور در همین دوره پنج‌ساله از 7.32 در سال 1385 به 3.2 در سال 1390 رسیده است. اگر هم گفته شود باید نرخ رشد اقتصادی در سال‌های پس از این دوره لحاظ شود تااینکه این افراد دارای تحصیلات عالی به کار بنشینند، باز مشاهده می‌شود، نرخ رشد اقتصادی در سال‌های 1391 تا 1394 هم همچنان پایین است به‌طوری‌که در سال 1391، کشور رشد منفی (5.40-) را تجربه کرده است. این در حالی است که هزینه آموزش عالی به مراتب بیشتر از هزینه آموزش عمومی (دبستان و دبیرستان) است.
تبیین این مسئله با استفاده از داده‌های بین‌المللی به این صورت است که فرضیه رابطه مستقیم بین سطح آموزش افراد در یک کشور و شکوفایی اقتصادی به شرطی درست است که عنصر مغفول «کیفیت راستین» آموزش هم ملازم عنصر سال‌های تحصیل شود؛ به تعبیر دیگر سنجه‌های به کار گرفته شده برای نشان‌دادن میزان آموزش نیروی انسانی در کشورها و در نتیجه شایستگی آنها برای ورود به بازار کار و تولید، سنجه‌های نادرستی است. تعداد سال‌های تحصیل (یا سطح مدارج تحصیلی) نمی‌تواند نماینده مناسبی از میزان «مهارت و دانش کسب‌شده» افراد باشد؛ یعنی افرادی که از درجه تحصیلی بالاتری برخوردارند و هزینه‌های گزافی بابت آموزش بر خود و بر دولت تحمیل کرده‌اند، برنامه‌های کلیدی زندگی‌شان را به خاطر تحصیل به تأخیر انداخته‌اند (همانند ازدواج و فرزند آوری)، فشارهای روحی و جسمی را بر خود وارد کرده‌اند و ... . لزوما صلاحیت بیشتری را برای جذب در بازار کار یا کارآفرینی به دست نیاورده‌اند.
تعبیر دیگر این موضوع بدین صورت، شکل می‌یابد که عنصر آموزش، بدون عنصرِ کیفیت راستین (که سنجه‌های مخصوص خود را می‌طلبد و در این نوشته به برخی از آنها اشاره شده است) نه‌تنها منجر به شکوفایی اقتصادی نشده است؛ بلکه دو سرمایه کلیدی زمان (عمر) و پول را هدر داده است. متخصصین حوزه «اقتصادِ توسعه» همانند اریک هانوشک (Eric Hanushek از دانشگاه استنفورد) و لودگر وُسمن (Ludgar Woessmann از دانشگاه مونیخ) نقش آموزش برای توسعه اقتصادی را نقطه تمرکز آکادمیک خویش قرار داده‌اند و این رابطه را در توسعه یا عدم توسعه اقتصادی کشورها مطالعه می‌کنند. اخیراً (سال 2015) انتشارات دانشگاه MIT کتابی (سرمایه علمی ملت‌ها: آموزش و اقتصادِ رشد The knowledge Capital of Nations: Education and the economics of growth ) از این دو متخصص چاپ کرده است که شاه‌بیت آن به‌کارگیری‌اندازه‌گیری‌ها و سنجه‌های نادرست در آموزش و اتکای بر آنها به امید شکوفایی اقتصادی است. برای تببین این مسئله، آنها کشورهای آمریکای لاتین را با کشورهای شرق آسیا در 50 سال گذشته (1960 تا 2010) از منظر رشد اقتصادی و وضعیت آموزش با هم مقایسه کرده‌اند. در سال 1960، هم متوسط درآمد و رشد اقتصادی کشورهای آمریکای لاتین و هم‌سطح تحصیلاتی ساکنان کشورهای آمریکای‌لاتین بالاتر از کشورهای خاورمیانه، آسیای‌شرقی و شمال آفریقا بود. بر اساس تئوری‌های سرمایه انسانی انتظار می‌رفت، در این 50 سال این کشورها همچنان پیشتاز رشد اقتصادی باشند؛ اما این‌طور نشد. به واقعیت نپیوستن چنین انتظاری، هم‌اکنون مبدل به درس آموخته‌ای مهم برای سیاست‌گذاران آموزشی و اقتصادی شده است. گرچه تبیین‌هایی مرتبط با ساختار اقتصادی و نهادی این کشورها برای این به‌اصطلاح فلاکت کشورهای آمریکای‌لاتین ارائه شده است اما هانوشِک و و ُسمن، بر این اعتقادند که نامناسب‌بودنِ سنجش میزانِ سرمایه‌گذاری روی نیروی انسانی (آموزش) و نه عوامل دیگر، بوده که پیامی نادرست به سیاست‌گذاران داده است.
به‌طور سنتی، اقتصاد‌دانان تعداد سال‌هایی که افراد 15 تا 65 سال در یک کشور، درس خوانده‌اند (years of schooling) بعنوان متغیر مربوط به آموزش در نظر می‌گیرند و در فرمول رگرسیونی زیر می‌گذارند. رشد اقتصادی یک کشور (g) تابعی است از میزان مهارتمندی مردم آن کشور (H) باضافه عوامل نظام مند دیگر (همچون نهادهای مالی، اقتصادی، حقوقی و قاونی آن کشور) (X) باضافه عوامل غیرنظام مند یا شانس (ε) .
g = γ H + βX + ε
مفروضه چنین محاسبه‌ای این است که هر سال تحصیل‌کردن در هر مدرسه و در هر کشوری، به یک ‌اندازه خروجی‌های دانشی، بینشی و مهارتی برای افراد به دنبال دارد. یکی از شاخص‌هایی که نویسندگان این کتاب بجای سال‌های تحصیل استفاده کردند، تا این مسئله را تبیین کنند، میانگین نمره کشوری است که در آزمون‌های بین‌المللی به دست آورده‌اند. سه آزمون بین‌المللی که استفاده شد، آزمون‌های تیمز، پرلز و پیزا بود که ایران هم در 20 سال گذشته در آزمون‌های بین‌المللی تیمز و پرلز شرکت کرده است. ویژگی این آزمون‌ها این است که سطح دانش کسب شده را صرفا در لایه حفظ اطلاعات نمی‌سنجد؛ بلکه به صورت عمیق‌تر، میزان مهارت دانش‌آموزان را در لایه‌های عمیق‌تری همچون اثبات، استدلال، تحلیل و قضاوت هم می‌سنجد. چنین آزمون‌هایی می‌تواند نشانگر «کیفیت راستین» آموزش باشد. ایران هم در این آزمون‌های بین‌المللی علوم، ریاضی و خواندن جایگاه مطلوبی ندارد (زیر میانگین جهانی و جزو ده کشور آخر شرکت کننده است).
همان‌طورکه این گراف نشان می‌دهد، کشورهای آمریکای لاتین بسیار پایین‌تر از میانگین جهانی (500) قرار دارند درحالی‌که کشورهای شرق آسیا (سنگاپور، کره‌جنوبی، شانگهای) بالاتر از این میانگین هستند.
مجال باز نمودن آماری و داده‌ای در این نوشته کوتاه وجود ندارد و لازم است در جایی دیگر به آن پرداخت اما نکته کلیدی این نوشته این است که شکوفایی اقتصادی در اسارت آمارهای صوری همچون تعداد جمعیت دارای تحصیلات عالی، تعداد مقالات علمی چاپ شده، تعداد با سوادان نباید بیفتد و ارتباط‌نداشتن بین میزان رشد اقتصادی کشور و تعداد افراد دارای تحصیلات دانشگاهی و مدرس‌های را باید در کیفیت و مهارتی دانست که به افراد داده می‌شود.

سؤال کلیدی که این نوشته به دنبال یافتن پاسخی مبتنی بر تحلیل داده‌های تجربی برای آن است، ناظر بر رابطه منطقی بین علم و ثروت است: چرا علم در کشور ما ثروت تولید نمی‌کند؟ به‌عبارت‌دیگر چرا رابطه مستقیمی که عقل بین علم (به مفهوم میزان تحصیلات در یک کشور و درصد تحصیل‌کردگان) و ثروت (به‌معنای شکوفایی اقتصادی) آن کشور قائل است، در عمل اتفاق نمی‌افتد. از دیرباز گفته شده: «آموزش، سرمایه‌گذاری مطمئنی است که حتما بازگشت سرمایه‌دارد» یا به تعبیر انگلیسی زبان‌ها Education pays پس چرا در کشور ما education does not pay!. برای پاسخ به این پرسش لازم است دو پیش‌فرض را در ابتدا مرور کنیم:
1. ثروت در اینجا ثروت و دارایی فردی افراد نیست؛ بلکه میانگین رشد اقتصادی کشور در مقایسه با سایر کشورهاست؛ چرا‌که ثروت شخصی درصد اندکی از افراد -که در هر جامعه‌ای وجود دارند- نمی‌تواند شاخص رفاه اجتماعی و شکوفایی اقتصادی در کل کشور باشد.
2. منظور از آموزش، تحصیلات مدرسه‌ای و دانشگاهی است که دولت‌ها برای آن سرمایه‌گذاری کلانی را انجام می‌دهند تا تعداد بیشتری از افراد جامعه در محیط‌های مدرسه‌ای و دانشگاهی برای مدت بیشتری حضور یابند.
با درنظر‌داشتن این دو پیش‌فرض، فرضیه موردنظر که عقل سلیم آن را تأیید می‌کند، این می‌شود که دولت‌ها برای آموزش نیروی انسانی در کشور خویش سرمایه‌گذاری‌های عظیمی می‌کنند و سرمایه انسانی که بدین طریق تولید می‌شود را برای رشد و شکوفایی کشور صرف می‌کنند تا حاصل این رابطه، فراهم‌آوردن زندگی مطلوب و آرام برای آن ملت شود و حرکتِ رو به پیشرفتِ آن کشور با ادامه چنین سرمایه‌گذاری تداوم یابد.
اما داده‌ها خلاف این را نشان می‌دهد: سرعت رشد اقتصادی ایران در 20 سال گذشته با سرعت رشد آموزش در کشور هم‌خوانی و هماهنگی ندارد، مخصوصا سرشماری مرکز آمار در سال‌های 1385 و 1390 نشان می‌دهد در این پنج سال حدود سه‌میلیون‌و 700 هزار نفر به جمعیت دانش‌آموختگان دانشگاهی افزوده شده است؛ به‌طوری‌که 18.3 درصد جمعیت کشور دارای تحصیلات عالی (دانشگاهی) و حوزوی هستند. این در حالی است که رشد اقتصادی کشور در همین دوره پنج‌ساله از 7.32 در سال 1385 به 3.2 در سال 1390 رسیده است. اگر هم گفته شود باید نرخ رشد اقتصادی در سال‌های پس از این دوره لحاظ شود تااینکه این افراد دارای تحصیلات عالی به کار بنشینند، باز مشاهده می‌شود، نرخ رشد اقتصادی در سال‌های 1391 تا 1394 هم همچنان پایین است به‌طوری‌که در سال 1391، کشور رشد منفی (5.40-) را تجربه کرده است. این در حالی است که هزینه آموزش عالی به مراتب بیشتر از هزینه آموزش عمومی (دبستان و دبیرستان) است.
تبیین این مسئله با استفاده از داده‌های بین‌المللی به این صورت است که فرضیه رابطه مستقیم بین سطح آموزش افراد در یک کشور و شکوفایی اقتصادی به شرطی درست است که عنصر مغفول «کیفیت راستین» آموزش هم ملازم عنصر سال‌های تحصیل شود؛ به تعبیر دیگر سنجه‌های به کار گرفته شده برای نشان‌دادن میزان آموزش نیروی انسانی در کشورها و در نتیجه شایستگی آنها برای ورود به بازار کار و تولید، سنجه‌های نادرستی است. تعداد سال‌های تحصیل (یا سطح مدارج تحصیلی) نمی‌تواند نماینده مناسبی از میزان «مهارت و دانش کسب‌شده» افراد باشد؛ یعنی افرادی که از درجه تحصیلی بالاتری برخوردارند و هزینه‌های گزافی بابت آموزش بر خود و بر دولت تحمیل کرده‌اند، برنامه‌های کلیدی زندگی‌شان را به خاطر تحصیل به تأخیر انداخته‌اند (همانند ازدواج و فرزند آوری)، فشارهای روحی و جسمی را بر خود وارد کرده‌اند و ... . لزوما صلاحیت بیشتری را برای جذب در بازار کار یا کارآفرینی به دست نیاورده‌اند.
تعبیر دیگر این موضوع بدین صورت، شکل می‌یابد که عنصر آموزش، بدون عنصرِ کیفیت راستین (که سنجه‌های مخصوص خود را می‌طلبد و در این نوشته به برخی از آنها اشاره شده است) نه‌تنها منجر به شکوفایی اقتصادی نشده است؛ بلکه دو سرمایه کلیدی زمان (عمر) و پول را هدر داده است. متخصصین حوزه «اقتصادِ توسعه» همانند اریک هانوشک (Eric Hanushek از دانشگاه استنفورد) و لودگر وُسمن (Ludgar Woessmann از دانشگاه مونیخ) نقش آموزش برای توسعه اقتصادی را نقطه تمرکز آکادمیک خویش قرار داده‌اند و این رابطه را در توسعه یا عدم توسعه اقتصادی کشورها مطالعه می‌کنند. اخیراً (سال 2015) انتشارات دانشگاه MIT کتابی (سرمایه علمی ملت‌ها: آموزش و اقتصادِ رشد The knowledge Capital of Nations: Education and the economics of growth ) از این دو متخصص چاپ کرده است که شاه‌بیت آن به‌کارگیری‌اندازه‌گیری‌ها و سنجه‌های نادرست در آموزش و اتکای بر آنها به امید شکوفایی اقتصادی است. برای تببین این مسئله، آنها کشورهای آمریکای لاتین را با کشورهای شرق آسیا در 50 سال گذشته (1960 تا 2010) از منظر رشد اقتصادی و وضعیت آموزش با هم مقایسه کرده‌اند. در سال 1960، هم متوسط درآمد و رشد اقتصادی کشورهای آمریکای لاتین و هم‌سطح تحصیلاتی ساکنان کشورهای آمریکای‌لاتین بالاتر از کشورهای خاورمیانه، آسیای‌شرقی و شمال آفریقا بود. بر اساس تئوری‌های سرمایه انسانی انتظار می‌رفت، در این 50 سال این کشورها همچنان پیشتاز رشد اقتصادی باشند؛ اما این‌طور نشد. به واقعیت نپیوستن چنین انتظاری، هم‌اکنون مبدل به درس آموخته‌ای مهم برای سیاست‌گذاران آموزشی و اقتصادی شده است. گرچه تبیین‌هایی مرتبط با ساختار اقتصادی و نهادی این کشورها برای این به‌اصطلاح فلاکت کشورهای آمریکای‌لاتین ارائه شده است اما هانوشِک و و ُسمن، بر این اعتقادند که نامناسب‌بودنِ سنجش میزانِ سرمایه‌گذاری روی نیروی انسانی (آموزش) و نه عوامل دیگر، بوده که پیامی نادرست به سیاست‌گذاران داده است.
به‌طور سنتی، اقتصاد‌دانان تعداد سال‌هایی که افراد 15 تا 65 سال در یک کشور، درس خوانده‌اند (years of schooling) بعنوان متغیر مربوط به آموزش در نظر می‌گیرند و در فرمول رگرسیونی زیر می‌گذارند. رشد اقتصادی یک کشور (g) تابعی است از میزان مهارتمندی مردم آن کشور (H) باضافه عوامل نظام مند دیگر (همچون نهادهای مالی، اقتصادی، حقوقی و قاونی آن کشور) (X) باضافه عوامل غیرنظام مند یا شانس (ε) .
g = γ H + βX + ε
مفروضه چنین محاسبه‌ای این است که هر سال تحصیل‌کردن در هر مدرسه و در هر کشوری، به یک ‌اندازه خروجی‌های دانشی، بینشی و مهارتی برای افراد به دنبال دارد. یکی از شاخص‌هایی که نویسندگان این کتاب بجای سال‌های تحصیل استفاده کردند، تا این مسئله را تبیین کنند، میانگین نمره کشوری است که در آزمون‌های بین‌المللی به دست آورده‌اند. سه آزمون بین‌المللی که استفاده شد، آزمون‌های تیمز، پرلز و پیزا بود که ایران هم در 20 سال گذشته در آزمون‌های بین‌المللی تیمز و پرلز شرکت کرده است. ویژگی این آزمون‌ها این است که سطح دانش کسب شده را صرفا در لایه حفظ اطلاعات نمی‌سنجد؛ بلکه به صورت عمیق‌تر، میزان مهارت دانش‌آموزان را در لایه‌های عمیق‌تری همچون اثبات، استدلال، تحلیل و قضاوت هم می‌سنجد. چنین آزمون‌هایی می‌تواند نشانگر «کیفیت راستین» آموزش باشد. ایران هم در این آزمون‌های بین‌المللی علوم، ریاضی و خواندن جایگاه مطلوبی ندارد (زیر میانگین جهانی و جزو ده کشور آخر شرکت کننده است).
همان‌طورکه این گراف نشان می‌دهد، کشورهای آمریکای لاتین بسیار پایین‌تر از میانگین جهانی (500) قرار دارند درحالی‌که کشورهای شرق آسیا (سنگاپور، کره‌جنوبی، شانگهای) بالاتر از این میانگین هستند.
مجال باز نمودن آماری و داده‌ای در این نوشته کوتاه وجود ندارد و لازم است در جایی دیگر به آن پرداخت اما نکته کلیدی این نوشته این است که شکوفایی اقتصادی در اسارت آمارهای صوری همچون تعداد جمعیت دارای تحصیلات عالی، تعداد مقالات علمی چاپ شده، تعداد با سوادان نباید بیفتد و ارتباط‌نداشتن بین میزان رشد اقتصادی کشور و تعداد افراد دارای تحصیلات دانشگاهی و مدرس‌های را باید در کیفیت و مهارتی دانست که به افراد داده می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.