زیرپوست آمار بازماندگان تحصیلی
قبل از شروع مطلب باید به این سؤال پاسخ داد که بازماندگان از تحصیل چه کسانی هستند؟ در حالت کلی منظور از کودک بازمانده از تحصیل، آن گروه سنى از جمعیت است که در سنین مدرسه، یعنى بین 6 تا 18 سال قرار دارند، ولی در کل ماههاى تحصیلى در چرخه آموزشى کشور حضور ندارند؛ یعنى در زمان ساعات کار مدارس، خارج از مدارس هستند، یا اساسا وارد چرخه آموزش نشدهاند یا بعد از مدت کوتاهى از آن خارج شدهاند. در ارتباط با بازماندگی از تحصیل برای کودکان و نوجوانان در کشور آمار نگرانکننده و ضدونقیضی وجود دارد. آماری که از چند ده هزار نفر شروع میشود و به چند میلیون نفر هم میرسد. به همین دلیل، در این نوشتار ابتدا سعی بر ارائه تخمینی مطمئن از میزان بازماندگی تحصیلی با کمک آمار مستند و تأییدشده سرشماریها شده و سپس به ارائه پیشنهاد برای کاهش این آمار پرداخته شده است.
تخمین آمار بازماندگان تحصیلی
براساس آمار منتشرشده از سرشماری سال ۹۰ (آخرین سرشماری انجامشده)، حدود 10.3 میلیون نفر از کل جمعیت موجود در گروه سنی بالای شش سال (حدود 67.7 میلیون) در کشور، خود را بیسواد مطلق اعلام کردهاند. به عبارتی سادهتر، 15 درصد از افراد بالای شش سال در ایران بیسواد هستند. این آمار وقتی که بدانیم میانگین سنی افراد در کشور برای مردان 26.7 سال و برای زنان 23.4 سال است بسیار تأملبرانگیز است. این آمار به صورت غیرمستقیم حاکی از چرخه تولید بیسوادی و بازماندگی از تحصیل است. در اینجا به منظور تخمین آمار بازماندگی از تحصیل از آمار افراد بیسواد هفت تا 19ساله (انتخاب محدوده سنی با توجه به ملاحظات آماری مرتبط با زادوولدها و طبقهبندیهای انجامشده از سوی مرکز آمار انجام شده) به عنوان متغیر جایگزین (proxy) استفاده میشود. این رده سنی حدود 20 درصد جمعیت کل، یعنی حدود 15 میلیون نفر جمعیت دارند. با توجه به درصد بیسوادی محاسبهشده که برابر با 15 درصد است، به عدد 2.25 میلیون نفر بیسواد بین هفت تا 19ساله میرسیم که ملاکی برای نشاندادن بازماندگان از تحصیل هستند. (گفتنی است که آمار بیسوادی به تفکیک گروه سنی در دسترس نبوده و
به این دلیل از درصد محاسبهشده 15 درصد بیسوادی برای جمعیت شش سال و بالاتر برای محاسبه آمار بیسوادی گروه سنی هفت تا 19 سال استفاده شده است. در این تعمیم از این منطق استفاده شده که آمار بیسوادی در ایران در گروه سنی 15 سال و بالاتر 14.2 درصد است؛ پس میتوان گفت عدد واقعی درصد بیکاری برای گروه سنی هفت تا 19 سال احتمالا بیشتر از 15 درصد است)؛ بنابراین اینکه در گزارشات به اعداد کوچک پنجرقمی و گاهی چهاررقمی برای نشاندادن بازماندگان از تحصیل اشاره شود، خطاست، مگر اینکه با ارائه تعاریفی برای سلب مسئولیت، سعی در عددسازی و کاهش ارقام شود. در برخی گزارشات از تعداد کودکانی که موفق به ثبت نام در پایه اول دبستان نشدهاند، برای کمجلوهدادن عمق فاجعه استفاده میشود. در برخی مستندات آمده که پوشش تحصیلی کودکان واجبالتعلیم در ایران ۹۸ درصد است. اگر منظور ورود کودکان شش سال تمام به دبستان است، این آمار را میتوان پذیرفت، اما اگر منظور از کودکان واجبالتعلیم، همه کودکان شش تا ۱۸ ساله است، آمار ۹۸ درصد پوشش تحصیلی درست نیست؛ چراکه همیشه تعدادی از دانشآموزان در سالهای تحصیلی از چرخه آموزش خارج میشوند، به همین دلیل هم
آمارهای متفاوتی از کودکان بازمانده از تحصیل ارائه میشود. با توجه به اینکه از آمار بیسوادی به تخمینی برای آمار کودکان محروم از تحصیل رسیدیم، مناسب است که وضعیت بیسوادی در ایران را با سایر کشورها سنجید. در نمودار زیر وضعیت ایران به لحاظ میزان بیسوادی با برخی کشورهای منتخب گزارش شده است. توضیح اینکه به منظور ایجاد امکان مقایسه با سایر کشورها گروه سنی 15 سال و بزرگتر انتخاب شده است.
بهمنظور ریشهیابی علل و عوامل نرخ بالای بازماندگی از تحصیل که سبب بالابودن نرخ بیسوادی در کشور خواهد شد، باید مطالعه آمار با تفکیک و جزئیات بیشتر انجام شود. در جدول زیر آمار بیسوادی به تفکیک جنسیت و محل سکونت (در شهر یا روستا) به منظور نشاندادن وضعیت کلی بیسوادی در کشور نشان داده شده است.
همانطور که در جدول دیده میشود، درصد بیسوادی در روستاها تقریبا دو برابر شهرهاست. مشکلات اقتصادی و معیشتی، مشکلات فرهنگی، کمبود امکانات تحصیلی، تمرکزگرایی در شهرها همه و همه از عواملی هستند که در بالابودن بیسوادی در روستاها به نسبت شهرها نقش دارند. با توجه به اینکه وضعیت معیشتی ساکنان روستاها به نسبت ساکنان شهرها کمتر مطلوب است، به نظر میرسد این عامل اثرگذارترین دلیل باشد.
از طرف دیگر، نکته دیگری که در جدول فوق درخور توجه است، مقایسه آمار بیسوادی بین زنان و مردان است. در جدول بالا همان طور که دیده شد، درصد بیسوادی در زنان به صورت معناداری بالاتر از مردان است و این به صورت مستقیم نشاندهنده وجود تبعیض جنسیتی برای زنان و دختران است؛ بنابراین طبق آمارها بحث سهم جنسیتی نابرابر در بازماندگی از تحصیل تأیید میشود. عمده علت هم این است که در روستاهایی که تعداد دانشآموزان کم است و کودکان برای تحصیل باید به روستاهای همجوار بروند. در این شرایط خانوادهها به دخترانشان اجازه رفتن به مدرسه را نمیدهند.
راه چاره چیست؟
اگر به همین منوال، کودکان بازمانده از تحصیل، وارد گردونه آموزش نشوند، آمار بیسوادی در کشور بهبود چندانی نخواهند داشت، پس باید چارهای اندیشید. به منظور کاهش آمار کودکان محروم از تحصیل باید توأمان از ابزارهای تشویقی و الزامات قانونی بهره جست؛ ازجمله ابزارهای تشویقی، برقراری سیستم یارانههای «مشروط» (conditional cashtransfer) برای آموزش است. این یارانهها با شرط ثبت نام و حضور کودکان در مدرسه به کودکان و خانواده آنها تعلق میگیرد. در سایر کشورها، ازجمله کشورهایی که از این نوع یارانه برای بالابردن آمار پوشش تحصیلی کودکان استفاده کردهاند، میتوان به مکزیک به عنوان نمونه اشاره کرد. یارانهها در مکزیک با هدف ارائه کمک به خانوادههای فقیر شهری و روستایی با تمرکز بر سرمایه انسانی از طریق بهبود وضعیت آموزش، سلامت و تغذیه کودکان طراحی شده است. هدف نهایی این برنامه در مکزیک قراردادن اقتصاد در یک مسیر بلندمدت بهبود و در نتیجه کاهش فقر در کشور است. این برنامه با توجه به انجام پرداختهای شرطی به خانوار، مشروط به حضور کودکان درمدرسه یا انجام ویزیتهای پزشکی مرتبط با سلامت، سبب کاهش فقر در کوتاهمدت نیز شده است.
اساس و پایه طراحی اینگونه برنامهها بر این محور استوار است که خانوارهای فقیر توانایی سرمایهگذاری کافی برای سرمایه انسانی را ندارند و در این خانوادهها، انتقال بیننسلی فقر صورت میگیرد. مواردی که در ادبیات مرسوم به آن چرخه شوم بازتولید فقر گفته میشود. در بسیاری از خانوادههای با استطاعت مالی پایین، لزوم انجام سرمایهگذاری روی فرزندان را باور دارند، ولی توانایی پرداخت هزینههای مربوط به تحصیل فرزندانشان را ندارند. در سیستمهای اعطای کمک مالی مشروط به حضور کودکان در مدرسه دو هدف به صورت همزمان در دسترس است: اول اینکه به علت نیاز خانوار به این کمکهای مالی، حتما شرایطی را فراهم خواهند کرد تا حائز شرایط دریافت یارانه شوند؛ بنابراین حتما کودکان را به مدرسه خواهند فرستاد. از طرفی به علت دریافت کمکهای مالی خانوار در وضعیت بالاتری به لحاظ استانداردهای زندگی قرار خواهد گرفت؛ بنابراین اعطای یارانه هدفمند آموزش در مناطقی که میزان بازماندگی تحصیلی کودکان بیشتر است، میتواند جایگزین سیستم پرداخت یارانه بیقیدوشرط شود. البته راهحلی که به زعم نویسنده بهترین راهکار در زمینه یارانههاست، جایگزینکردن یارانههای
عمومی با یارانههای هدفمند برای کل جمعیت واجد شرایط است. از این طریق دولت نهتنها میتواند حداکثر توان در دسترس خود را برای رفع معضل بیسوادی یا کمسوادی کودکان به کار بندد، بلکه میتواند سایر اهداف فقرزدایی را نیز به صورت قطعی دنبال کند.
با پرداخت یارانه هدفمند آموزش میتوان در دورههای مختلف اثربخشی سیستم را نیز بهراحتی سنجید و بازخوردها را برای نیاز احتمالی انجام تغییرات لازم بررسی کرد. در سیستمی که به عنوان نمونه گفته شد- مکزیک - میزان یارانهها با افزایش مقاطع تحصیلی افزایش یافته و یارانه دختران کمی بیشتر از پسران است. یارانه اضافه تشویقی بیشتری به دختران داده میشود، به این دلیل که برای دختران احتمال بیشتری برای ترک تحصیل وجود دارد. در این سیستم سنجش کارایی یارانهها بهسادگی با مقایسه آمارها امکانپذیر است. گفتنی است در کشور نمونه ذکرشده یارانههای هدفمند سلامت و تغذیه نیز از سوی دولت داده میشود. یارانههای مرتبط با سلامت از سوی خدمات مراکز دولتی، با تأکید بر انجام مراقبتهای پیشگیرانه سلامت به کل خانوار اعطا میشود. یارانه تغذیه هم به صورت ثابت و ماهانه برای کودکان تا چهار سال و زنان باردار، با هدف اطمینان از بهبود وضعیت تغذیه و فراهمشدن مکملهای غذایی ضروری صورت میگیرد.
توجه به این نکته هم ضروری است که با هدف فقرزدایی و رهایی از تلههای فقر، تقریبا در تمامی کشورهای پرداختکننده کمکهای مالی دولتی، جنسیت دریافتکننده کمکها زنان/مادران خانوار هستند که بر طبق تئوریهای مختلف برای خرجکردن برای پیشرفت و سلامت کودکان سخاوتمندانهتر از مردان عمل میکنند.
یکی دیگر از راههای افزایش پوشش تحصیلی کودکان احیا و اجراکردن قانون تحصیلات اجباری در ایران است که توجه کافی به آن تاکنون صورت نگرفته است. طبق قانون، والدینی که بچههای شش تا ۱۴ساله خود را به مدرسه نفرستند، مجرم هستند و باید جریمه شوند، اما این قانون ضمانت اجرائی ندارد؛ بنابراین علاوه بر راه چاره تشویقی اعطای یارانههای هدفمند آموزش، راهحل اجرائیترشدن قانونی تحصیلات اجباری نیز وجود دارد.
قبل از شروع مطلب باید به این سؤال پاسخ داد که بازماندگان از تحصیل چه کسانی هستند؟ در حالت کلی منظور از کودک بازمانده از تحصیل، آن گروه سنى از جمعیت است که در سنین مدرسه، یعنى بین 6 تا 18 سال قرار دارند، ولی در کل ماههاى تحصیلى در چرخه آموزشى کشور حضور ندارند؛ یعنى در زمان ساعات کار مدارس، خارج از مدارس هستند، یا اساسا وارد چرخه آموزش نشدهاند یا بعد از مدت کوتاهى از آن خارج شدهاند. در ارتباط با بازماندگی از تحصیل برای کودکان و نوجوانان در کشور آمار نگرانکننده و ضدونقیضی وجود دارد. آماری که از چند ده هزار نفر شروع میشود و به چند میلیون نفر هم میرسد. به همین دلیل، در این نوشتار ابتدا سعی بر ارائه تخمینی مطمئن از میزان بازماندگی تحصیلی با کمک آمار مستند و تأییدشده سرشماریها شده و سپس به ارائه پیشنهاد برای کاهش این آمار پرداخته شده است.
تخمین آمار بازماندگان تحصیلی
براساس آمار منتشرشده از سرشماری سال ۹۰ (آخرین سرشماری انجامشده)، حدود 10.3 میلیون نفر از کل جمعیت موجود در گروه سنی بالای شش سال (حدود 67.7 میلیون) در کشور، خود را بیسواد مطلق اعلام کردهاند. به عبارتی سادهتر، 15 درصد از افراد بالای شش سال در ایران بیسواد هستند. این آمار وقتی که بدانیم میانگین سنی افراد در کشور برای مردان 26.7 سال و برای زنان 23.4 سال است بسیار تأملبرانگیز است. این آمار به صورت غیرمستقیم حاکی از چرخه تولید بیسوادی و بازماندگی از تحصیل است. در اینجا به منظور تخمین آمار بازماندگی از تحصیل از آمار افراد بیسواد هفت تا 19ساله (انتخاب محدوده سنی با توجه به ملاحظات آماری مرتبط با زادوولدها و طبقهبندیهای انجامشده از سوی مرکز آمار انجام شده) به عنوان متغیر جایگزین (proxy) استفاده میشود. این رده سنی حدود 20 درصد جمعیت کل، یعنی حدود 15 میلیون نفر جمعیت دارند. با توجه به درصد بیسوادی محاسبهشده که برابر با 15 درصد است، به عدد 2.25 میلیون نفر بیسواد بین هفت تا 19ساله میرسیم که ملاکی برای نشاندادن بازماندگان از تحصیل هستند. (گفتنی است که آمار بیسوادی به تفکیک گروه سنی در دسترس نبوده و
به این دلیل از درصد محاسبهشده 15 درصد بیسوادی برای جمعیت شش سال و بالاتر برای محاسبه آمار بیسوادی گروه سنی هفت تا 19 سال استفاده شده است. در این تعمیم از این منطق استفاده شده که آمار بیسوادی در ایران در گروه سنی 15 سال و بالاتر 14.2 درصد است؛ پس میتوان گفت عدد واقعی درصد بیکاری برای گروه سنی هفت تا 19 سال احتمالا بیشتر از 15 درصد است)؛ بنابراین اینکه در گزارشات به اعداد کوچک پنجرقمی و گاهی چهاررقمی برای نشاندادن بازماندگان از تحصیل اشاره شود، خطاست، مگر اینکه با ارائه تعاریفی برای سلب مسئولیت، سعی در عددسازی و کاهش ارقام شود. در برخی گزارشات از تعداد کودکانی که موفق به ثبت نام در پایه اول دبستان نشدهاند، برای کمجلوهدادن عمق فاجعه استفاده میشود. در برخی مستندات آمده که پوشش تحصیلی کودکان واجبالتعلیم در ایران ۹۸ درصد است. اگر منظور ورود کودکان شش سال تمام به دبستان است، این آمار را میتوان پذیرفت، اما اگر منظور از کودکان واجبالتعلیم، همه کودکان شش تا ۱۸ ساله است، آمار ۹۸ درصد پوشش تحصیلی درست نیست؛ چراکه همیشه تعدادی از دانشآموزان در سالهای تحصیلی از چرخه آموزش خارج میشوند، به همین دلیل هم
آمارهای متفاوتی از کودکان بازمانده از تحصیل ارائه میشود. با توجه به اینکه از آمار بیسوادی به تخمینی برای آمار کودکان محروم از تحصیل رسیدیم، مناسب است که وضعیت بیسوادی در ایران را با سایر کشورها سنجید. در نمودار زیر وضعیت ایران به لحاظ میزان بیسوادی با برخی کشورهای منتخب گزارش شده است. توضیح اینکه به منظور ایجاد امکان مقایسه با سایر کشورها گروه سنی 15 سال و بزرگتر انتخاب شده است.
بهمنظور ریشهیابی علل و عوامل نرخ بالای بازماندگی از تحصیل که سبب بالابودن نرخ بیسوادی در کشور خواهد شد، باید مطالعه آمار با تفکیک و جزئیات بیشتر انجام شود. در جدول زیر آمار بیسوادی به تفکیک جنسیت و محل سکونت (در شهر یا روستا) به منظور نشاندادن وضعیت کلی بیسوادی در کشور نشان داده شده است.
همانطور که در جدول دیده میشود، درصد بیسوادی در روستاها تقریبا دو برابر شهرهاست. مشکلات اقتصادی و معیشتی، مشکلات فرهنگی، کمبود امکانات تحصیلی، تمرکزگرایی در شهرها همه و همه از عواملی هستند که در بالابودن بیسوادی در روستاها به نسبت شهرها نقش دارند. با توجه به اینکه وضعیت معیشتی ساکنان روستاها به نسبت ساکنان شهرها کمتر مطلوب است، به نظر میرسد این عامل اثرگذارترین دلیل باشد.
از طرف دیگر، نکته دیگری که در جدول فوق درخور توجه است، مقایسه آمار بیسوادی بین زنان و مردان است. در جدول بالا همان طور که دیده شد، درصد بیسوادی در زنان به صورت معناداری بالاتر از مردان است و این به صورت مستقیم نشاندهنده وجود تبعیض جنسیتی برای زنان و دختران است؛ بنابراین طبق آمارها بحث سهم جنسیتی نابرابر در بازماندگی از تحصیل تأیید میشود. عمده علت هم این است که در روستاهایی که تعداد دانشآموزان کم است و کودکان برای تحصیل باید به روستاهای همجوار بروند. در این شرایط خانوادهها به دخترانشان اجازه رفتن به مدرسه را نمیدهند.
راه چاره چیست؟
اگر به همین منوال، کودکان بازمانده از تحصیل، وارد گردونه آموزش نشوند، آمار بیسوادی در کشور بهبود چندانی نخواهند داشت، پس باید چارهای اندیشید. به منظور کاهش آمار کودکان محروم از تحصیل باید توأمان از ابزارهای تشویقی و الزامات قانونی بهره جست؛ ازجمله ابزارهای تشویقی، برقراری سیستم یارانههای «مشروط» (conditional cashtransfer) برای آموزش است. این یارانهها با شرط ثبت نام و حضور کودکان در مدرسه به کودکان و خانواده آنها تعلق میگیرد. در سایر کشورها، ازجمله کشورهایی که از این نوع یارانه برای بالابردن آمار پوشش تحصیلی کودکان استفاده کردهاند، میتوان به مکزیک به عنوان نمونه اشاره کرد. یارانهها در مکزیک با هدف ارائه کمک به خانوادههای فقیر شهری و روستایی با تمرکز بر سرمایه انسانی از طریق بهبود وضعیت آموزش، سلامت و تغذیه کودکان طراحی شده است. هدف نهایی این برنامه در مکزیک قراردادن اقتصاد در یک مسیر بلندمدت بهبود و در نتیجه کاهش فقر در کشور است. این برنامه با توجه به انجام پرداختهای شرطی به خانوار، مشروط به حضور کودکان درمدرسه یا انجام ویزیتهای پزشکی مرتبط با سلامت، سبب کاهش فقر در کوتاهمدت نیز شده است.
اساس و پایه طراحی اینگونه برنامهها بر این محور استوار است که خانوارهای فقیر توانایی سرمایهگذاری کافی برای سرمایه انسانی را ندارند و در این خانوادهها، انتقال بیننسلی فقر صورت میگیرد. مواردی که در ادبیات مرسوم به آن چرخه شوم بازتولید فقر گفته میشود. در بسیاری از خانوادههای با استطاعت مالی پایین، لزوم انجام سرمایهگذاری روی فرزندان را باور دارند، ولی توانایی پرداخت هزینههای مربوط به تحصیل فرزندانشان را ندارند. در سیستمهای اعطای کمک مالی مشروط به حضور کودکان در مدرسه دو هدف به صورت همزمان در دسترس است: اول اینکه به علت نیاز خانوار به این کمکهای مالی، حتما شرایطی را فراهم خواهند کرد تا حائز شرایط دریافت یارانه شوند؛ بنابراین حتما کودکان را به مدرسه خواهند فرستاد. از طرفی به علت دریافت کمکهای مالی خانوار در وضعیت بالاتری به لحاظ استانداردهای زندگی قرار خواهد گرفت؛ بنابراین اعطای یارانه هدفمند آموزش در مناطقی که میزان بازماندگی تحصیلی کودکان بیشتر است، میتواند جایگزین سیستم پرداخت یارانه بیقیدوشرط شود. البته راهحلی که به زعم نویسنده بهترین راهکار در زمینه یارانههاست، جایگزینکردن یارانههای
عمومی با یارانههای هدفمند برای کل جمعیت واجد شرایط است. از این طریق دولت نهتنها میتواند حداکثر توان در دسترس خود را برای رفع معضل بیسوادی یا کمسوادی کودکان به کار بندد، بلکه میتواند سایر اهداف فقرزدایی را نیز به صورت قطعی دنبال کند.
با پرداخت یارانه هدفمند آموزش میتوان در دورههای مختلف اثربخشی سیستم را نیز بهراحتی سنجید و بازخوردها را برای نیاز احتمالی انجام تغییرات لازم بررسی کرد. در سیستمی که به عنوان نمونه گفته شد- مکزیک - میزان یارانهها با افزایش مقاطع تحصیلی افزایش یافته و یارانه دختران کمی بیشتر از پسران است. یارانه اضافه تشویقی بیشتری به دختران داده میشود، به این دلیل که برای دختران احتمال بیشتری برای ترک تحصیل وجود دارد. در این سیستم سنجش کارایی یارانهها بهسادگی با مقایسه آمارها امکانپذیر است. گفتنی است در کشور نمونه ذکرشده یارانههای هدفمند سلامت و تغذیه نیز از سوی دولت داده میشود. یارانههای مرتبط با سلامت از سوی خدمات مراکز دولتی، با تأکید بر انجام مراقبتهای پیشگیرانه سلامت به کل خانوار اعطا میشود. یارانه تغذیه هم به صورت ثابت و ماهانه برای کودکان تا چهار سال و زنان باردار، با هدف اطمینان از بهبود وضعیت تغذیه و فراهمشدن مکملهای غذایی ضروری صورت میگیرد.
توجه به این نکته هم ضروری است که با هدف فقرزدایی و رهایی از تلههای فقر، تقریبا در تمامی کشورهای پرداختکننده کمکهای مالی دولتی، جنسیت دریافتکننده کمکها زنان/مادران خانوار هستند که بر طبق تئوریهای مختلف برای خرجکردن برای پیشرفت و سلامت کودکان سخاوتمندانهتر از مردان عمل میکنند.
یکی دیگر از راههای افزایش پوشش تحصیلی کودکان احیا و اجراکردن قانون تحصیلات اجباری در ایران است که توجه کافی به آن تاکنون صورت نگرفته است. طبق قانون، والدینی که بچههای شش تا ۱۴ساله خود را به مدرسه نفرستند، مجرم هستند و باید جریمه شوند، اما این قانون ضمانت اجرائی ندارد؛ بنابراین علاوه بر راه چاره تشویقی اعطای یارانههای هدفمند آموزش، راهحل اجرائیترشدن قانونی تحصیلات اجباری نیز وجود دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.