|

نقش دولت در تعیین ردیف بودجه مستقل در بخش دبستان

جمعی از کارشناسان با‌تجربه در حوزه پیش‌دبستانی، در یک عصر اردیبهشت‌ماهی، در میزگردی که به همت دبیرخانه توسعه و عدالت آموزشی برگزار شد، گردهم آمدند تا تجربیات و دغدغه‌های خود را درباره توسعه کمی‌وکیفی پیش‌دبستانی به اشتراک بگذارند. همراهان این میزگرد رخساره فضلی، مدیرکل دفتر آموزش پیش‌دبستانی؛ آناهیتا اصلاح‌پذیر، مدیر مجتمع آموزشی تعاونی راه رشد؛ شاه‌اسماعیلی، مدیر بخش پژوهشی مجموعه راه رشد و رضا درمان، مدیرعامل جامعه یاوری فرهنگی بودند. مشروح میزگرد را در ادامه می‌خوانید:

بحث را با چگونگی تصویب ردیف بودجه مختص آموزش پیش‌دبستانی و موارد مثبت آن آغاز کنیم.
رخساره فضلی: پیرو همایش قبلی توسعه و عدالت آموزشی و به دنبال آن، نامه 101 نماینده مجلس شورای اسلامی منجر به تصویب ردیف بودجه به این منظور شد؛ البته باید از همراهی و همکاری همدلانه سایر دستگاه‌ها یاد کنم که تحقق ردیف بودجه در بخش آموزش پیش‌دبستانی را تسهیل کردند.
در بودجه سال‌های گذشته بخش‌هایی برای آموزش پیش‌دبستان در نظر گرفته می‌شد که پراکنده بود. درصورتی‌که قرار است بخش پیش‌دبستانی به ‌عنوان یک بخش مبنایی برای توسعه در نظر گرفته شود ادامه شرایط گذشته امکان‌پذیر نبود؛ برای مثال برنامه‌ریزی‌های بخش معلق می‌ماند تا فرایند زمانی که عرض می‌کنم طی شود. اینکه فلان ردیف چقدر اعتبار دارد، چه میزان از آن در برنامه مصوب شده است و در نهایت چه رقمی از این اعتبار تخصیص می‌یابد، میزان تأمین اعتبار و اختیار بخش هم مراحل پایانی بود که شرایط را برای تحقق اهداف تعریف‌شده در بخش پیش‌دبستان با دشواری مواجه می‌کرد؛ بنابراین موضوع در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی مطرح شد؛ البته بخش زیادی از تحقق این هدف و ایجاد فضای گفتمان در رابطه با اهمیت مقطع پیش از دبستان، مرهون تلاش و زحمات دبیرخانه توسعه و عدالت آموزشی است؛ همچنین حضور بسیاری از همکاران مانند آقای واعظ مهدوی و جناب دکتر الهیار در نشست با سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی و تأیید خواست ما کمک کرد. نتیجه آنکه در لایحه دولت عنوان «ردیف بودجه مستقل در بخش پیش‌دبستان با مبلغ 50‌ میلیارد تومان» مطرح شد و پس از تأیید سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی برای بررسی به کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس شورای اسلامی رفت. درخواست ما برای افزایش رقم بودجه با نمایندگان مطرح شد که در نهایت نمایندگان مجلس با تصویب 30 ‌میلیارد تومان دیگر افزون بر رقم پیشنهادی 50 ‌میلیارد تومان موافقت کردند. اکنون اطلاعات دقیقی از سرنوشت آن 30 ‌میلیارد تومان در دست نیست. بنا به فرموده مقام معظم رهبری، مبنی بر اینکه دوره پیش‌دبستانی دوره حاکمیتی است، ردپای حاکمیت در تعیین ردیف بودجه مستقل برای این بخش به‌وضوح قابل مشاهده بود.
یکی از مأموریت‌ها و رسالت‌های مجموعه توسعه و عدالت آموزشی، پرداختن به امور ترویجی و تبلیغی در راستای آگاهی‌بخشی به جامعه است. با گام محکمی که خانم فضلی در ابتدای امر برداشتند، به نظر می‌رسد بعد از ابلاغ به‌عنوان یکی از مسئولیت‌های کلیدی بخش آموزش‌وپرورش مطرح شود. هم‌اکنون تا تصویب نهایی بودجه، فرصت مغتنمی است تا به گام‌های بعدی این هدف فکر کنیم. درواقع هدفم پاسخ به این سؤال است که با چه اقدامات و راهبردهایی می‌توان منجر به ارتقای بخش آموزش پیش‌دبستان در سراسر کشور و به‌ویژه در مناطق دوزبانه شد؟
اصلاح‌پذیر: بومی‌شدن و جامعیت توجه به این مهم بسیار تأثیرگذار است؛ برای مثال تاکنون کتاب درسی تخصصی در این رابطه تألیف نشده است در حالی که دانش‌آموزان هر منطقه نیاز دارند کتبی متناسب با فرهنگ بومی منطقه خود بخوانند و متناسب با ساختارهای فرهنگی و اجتماعی محل سکونت خود آموزش ببینند. از سوی دیگر بسیار واجب و ضروری است که متولی مشخصی برای آموزش معلمان مقطع پیش از دبستان وجود داشته باشد و بودجه صرف تربیت نیروی متخصصی بشود که علاوه بر اثر‌گذاری در تحقق اهداف بخش، بتوان امر را به صورت مستمر ادامه داد. در اجرای چنین کارهای بنیادی و اساسی به‌خوبی می‌توان از پتانسیل‌های بخش خصوصی استفاده کرد.
درمان: جای مسرت و بسی خوشحالی است که چنین روندی آغاز شده است. باید بگویم در طول این سال‌ها، آموزش‌وپرورش تجربیاتی دارد که می‌تواند به ‌عنوان الگوی سایر بخش‌ها قرار گیرد؛ برای مثال تهیه الگویی مشترک برای آموزش پایه اول در سراسر کشور، اشتباه بزرگی است که باید با تغییرات همراه باشد. تغییراتی که تاکنون به‌واسطه بزرگ‌بودن بدنه وزارتخانه و وجود سازمان‌ها و بخش‌هایی که در امور عملیاتی و اجرائی به صورت موازی کار می‌کنند، تاکنون محقق نشده است. امروزه با گفتمان جدیدی که در مقطع پیش‌دبستانی شکل گرفته، فرصتی پیش آمده تا این مقطع تغییرات اساسی و مهمی را به خود ببیند؛ به عبارت دیگر لازم است از ابتدا زیرساختی برای این بخش تعریف شود تا درگیر انواع آسیب نشود؛ برای مثال می‌توان به این مشکل اشاره کرد که در شرایط کنونی مشکل اساسی مناطق مرزنشین و دوزبانه در مقطع پیش‌دبستانی، آموزش زبان فارسی است؛ درحالی‌که در کلان‌شهرهایی مانند تهران کودک نیازی به آموزش زبان فارسی ندارد و سایر مهارت‌های اجتماعی روحیه کار تیمی را می‌آموزد. بنابراین نتیجه می‌گیریم گام بعدی می‌تواند توجه به نیازهای دانش‌آموزان هر منطقه، متناسب با شرایط و ساختارهای اجتماعی و فرهنگی آنها باشد که می‌بایست در تولید محتوا لحاظ شود. در ادامه این گام می‌توان به ارتقای سطح دانشی و مهارتی معلمان با برگزاری کارگاه‌های آموزشی پرداخت. در حوزه آموزش و بازآموزی معلمان وزارت آموزش‌وپرورش به دلایل مختلف راه طولانی در پیش دارد. باید تلاش کنیم تا از امروز با کمک معلمان متخصص و کارآمد به همراه محتوای مناسب دانش آموزان دانا و ماهری را وارد مقطع دبستان کنیم.
با توجه به اینکه همه حاضران بر کیفیت دانشی معلمان به‌عنوان محور اصلی اتفاق نظر دارند، بد نیست عمق بیشتری به این بحث بدهیم. در این رابطه پرسشی از خانم افضلی دارم. اکنون معلمان دولتی با چه سیستمی به‌عنوان معلم مقطع پیش از دبستان برگزیده می‌شوند؟ آیا با گذراندن دوره‌های خاص به این بخش وارد می‌شوند؟ همچنین با فرض اینکه 80 ‌میلیارد تومان به بخش تزریق شود، قطعا نیاز داریم معلمان متخصص این حوزه را جذب کنیم. برنامه‌ریزی شما در این گام چیست؟
افضلی: سال‌های قبل در بخش دولتی معلم پیش از دبستان داشتیم؛ اما در سال‌های اخیر در پی بی‌مهری‌ای که به بخش پیش از دبستان شد، با حذف از آموزش‌وپرورش افرادی متخصص این حوزه در مقطع دبستان مشغول به کار شدند. حذف این مقطع در بخش دولتی رخ داد؛ درحالی‌که به استناد آمار در بخش غیردولتی امسال 41‌هزار مربی پیش‌دبستانی وجود دارد که اتفاق مثبتی نیست. بنده هم نمی‌دانم که مربیان بخش خصوصی به لحاظ دانشی و مهارتی در چه سطحی هستند. در سال گذشته طرحی تحت عنوان «نظام جامع شایستگی حرفه‌ای مربیان پیش‌دبستان» تهیه شد که با فرازونشیب‌های زیادی همراه بود؛ چراکه حتی برای جمع‌آوری بانک داده مربوط به مربیان پیش از دبستان نیز با مشکل مواجه بودیم.؛ البته خوشبختانه برنامه درسی دوران پیش از دبستان مصوب شورای‌عالی آموزش است که تولید محتوای آن به صورت غیرمتمرکز انجام می‌شود. در رابطه با تفاوت‌هایی که میان محتوای پیش‌دبستانی در استان‌های مختلف وجود دارد، نمی‌توانم اظهارنظری داشته باشم؛ اما نکته حایز اهمیت این است که سرمایه ملی نابی در مقطع پیش از دبستان وجود دارد که متأسفانه تفاوت چشمگیری در محتوای کتب درسی استان‌های مختلف وجود ندارد. متأسفانه در صورت تامین محتوای مناسب باید مربیان متخصص و آموزش‌دیده داشته باشیم تا بتوانند مطالب خوب را ارائه کنند؛ البته با بررسی‌های صورت‌گرفته به این نتیجه رسیدیم که دانشگاه فرهنگیان می‌تواند متولی تأمین نیروی پیش از دبستان باشد و اتفاق مهمی که در تاریخ آموزش پرورش به‌زودی رخ می‌دهد این است که بنا شده در استان‌هایی که ضریب محرومیت 9 دارند، نیروی متخصص دولتی اختصاص یابد. این امر شامل 53 بخش از استان‌های مختلف می‌شود. نتیجه آنکه بحث نیروی انسانی از منظر اهمیت و شایستگی تأمل‌برانگیز است.
طبیعتا هرچه رده‌های سنی پایین‌تر است، بحث مربیگری و معلمی آن دوره پیچیده‌تر است. اینکه شما می‌فرمایید کیفیت نیروی انسانی بسیار کلیدی است درواقع چه مؤلفه‌هایی را مدنظر دارید؟ با توجه به تجربه مربیان راه رشد فکر می‌کنید چه ویژگی‌هایی را معلم‌های پیش‌دبستانی باید داشته باشند؟
اصلاح‌پذیر: یک نگرانی که من در این حوزه دارم و با احترامی که برای آموزش‌وپرورش قائل هستم این است که متأسفانه آموزش‌وپرورش بسیار سریع کتاب‌های درسی یا طرح‌ها را از محتوا خالی می‌کند و بسیار زیاد پای صنعت را وسط می‌کشد. درواقع وقتی به بحث پیش‌دبستانی ورود پیدا می‌کند، یک ساختار اقتصادی در بخش خصوصی راه می‌افتد که چگونه از این فرصت بهره‌برداری شود. اتفاقی که می‌افتد این است که خیلی ساده معلم کتاب و مواد درسی دارد و کتاب پیش‌دبستان منتقل می‌شود به اول و کتاب اول به کتاب دوم دبستان منتقل می‌شود. به جای اینکه به محتواسازی فکر شود و تربیت مربی متناسب با این گروه سنی درواقع افتخار مدارس به این سمت می‌رود که معلم اول دبستانم مربی پیش‌دبستان است؛ درحالی‌که معلم اول دبستان دارد قانون و انضباط اجتماعی را به سن اول ابتدایی می‌آموزد؛ درحالی‌که بچه پیش‌دبستانی، اول از همه مادر می‌خواهد؛ یعنی آغوشی می‌خواهد که بتواند به آن پناه ببرد و گریه کند و همه ارتباطات عاطفی که نقش اول را دارد و این حوصله در معلم تسهیلگر باید باشد؛ یعنی در کلاس‌هایی که ما داریم، معلم می‌خواهد بگوید بعد از مرحله چه اتفاقی می‌افتد و چقدر باید خوددار باشد و چقدر باید با‌حوصله باشد و اگر معلم پیش‌دبستان نداند چگونه باید برخورد کند، می‌تواند صدمه بسیار جدی بزند. موضوع بعدی که در ارتباط با پیش‌دبستان‌ها به وجود آمد و ما هم تاکنون مقاومت کرده‌ایم و پیش‌دبستانی‌مان را در حوزه بهزیستی حفظ کرده‌ایم، تفکیک جنسیتی است؛ یعنی یک‌ سال زودتر بچه‌ها را به تفکیک قایل‌شدن از هم و نشناختن جنس دیگری نزدیک‌تر می‌کنیم. اگرچه در آموزش‌وپرورش ما این مسئله به‌خوبی مدیریت می‌شود؛ اما انسان‌هایی تربیت می‌شوند که از نیمی از انسان‌های دیگر بی‌خبر و بی‌اطلاع هستند و این در سنین پایین‌تر آفت‌های خاص خود را دارد. یکی از موضوعاتی که در دور دوم کنفرانس توسعه و عدالت مطرح شد و بسیاری از دوستان دغدغه‌مند آن بودند، این بود که پیش‌دبستانی اگر حق مطلب را ادا نکند؛ برای مثال درباره زبان فارسی صحبت‌ کردن نتواند آن مهارت را آموزش بدهد، بازماندگی از تحصیل در سال‌های بعد به‌شدت افزایش پیدا می‌کند؛ درواقع باید دوره پیش‌دبستانی با رویکرد کاهش باری از ادامه تحصیل کودک دنبال شود و در قدم اول بتواند مشکلات بازماندگی از تحصیل بچه‌ها را حل کند.
شاه‌اسماعیلی: من خواستم نکته‌ای را در ارتباط با بچه‌های دوزبانه اضافه کنم. با توجه به اینکه شناخت ما از جهان پیرامون مان با استفاده از زبان اتفاق می‌افتد و ما همان‌گونه‌که صحبت می‌کنیم، می‌اندیشیم. وقتی بچه‌ها را از زبان پیش‌دبستانی با یک زبان بیگانه آشنا می‌کنیم و تلاش‌مان این است که آنها را بنشانیم در قالب آن زبان و ناگزیر کنیم با آن زبان فکر کنند و بیندیشند و تکلم کنند، در واقع داریم باری را به این کودک تحمیل می‌کنیم که کمترین هزینه آن این است که آنها از همان نقطه صفر شروع از بچه‌های فارسی زبان عقب‌تر می‌مانند. این مسئله جبران‌ناپذیر است و در سال‌های بعد موجب درماندگی آموختگی می‌شود که بچه‌ها در آن سن دچار آن شده‌اند.
خانم دکتر فضلی گفتند آموزش‌وپرورش مایل به حمایت از غیرانتفاعی‌هاست. فکر می‌کنید که مهم‌ترین کاری که دولت می‌تواند در حوزه پیش‌دبستانی‌ها انجام دهد چیست؟
اصلاح‌پذیر: من با ورود بخش خصوصی به حوزه آموزشی چندان موافق نیستم؛ زیرا ما یک امکان عمومی را تبدیل می‌کنیم به یک کالای لوکس که برخی به آن دسترسی دارند و این به صلاح افراد جامعه نیست. این مسئله ممکن است در بلندمدت منجر به تزریق یک شکافی به جامعه شود. ساختاری که از نظر من منطقی است و می‌تواند کمک کند این است که مدارس به شکل تعاونی‌ها اداره شوند. درواقع این یک مسیر میانبر است. نمونه این مسئله را در کشور خود کم داریم و در کشورهای دیگر از این مسئله به‌عنوان یک مدل پیشرو استفاده می‌کنند؛ برای مثال در انگلستان سالی 70 مدرسه به شکل تعاونی درمی‌آید و معلم‌ها اعضای آن تعاونی شده و از آن فضای آموزشی سهم می‌برند و نگاه بسیار جمعی است؛ اگرچه تعاونی یک ساختار اقتصادی است؛ ولی نگاهش اجتماعی است و یک اقتصاد اخلاق‌محور را با خودش همراه دارد. اگر معلم‌ها خودشان بر قیمت‌گذاری‌های خدمات آموزشی تأثیرگذار باشند و دستی بر آتش داشته باشند هم می‌توانند از لوکس‌شدن آموزش جلوگیری کند و هم اشتغال‌زایی ایجاد می‌کند و به معلم‌ها انگیزه بیشتری می‌دهد مخصوصا اینکه آنچه اصول آموزش‌وپرورش و تعاون با هم اهداف مشترکی هم دارند؛ ولی گام جدی در این زمینه برداشته نشده است.
فضلی: این کار هم نیاز به فرهنگ‌سازی دارد. دو سال قبل که بحث مربی‌ها بسیار جدی بود در همان زمان آموزش‌وپرورش اعلام کرد تعاونی مربیان در سراسر کشور حمایت می‌شود؛ اما فقط دو مورد متقاضی برای این طرح وجود داشت.
درمان: در دو بخش باید بحث شود. در حوزه اقتصاد آموزش تجربه نشان داده است اقتصاد دولتی در حوزه آموزش‌وپرورش نمی‌تواند پاسخ‌گو باشد و باید برای این مدل کسب‌وکار شکل بگیرد؛ البته اینکه در جای دولتی صحبت می‌کنیم به این معنا نیست که لغت کسب‌وکار درست نیست؛ چون این بخش هم به نوعی کسب‌وکاری انجام می‌دهد که یک پایش دولت است؛ اما بازهم باید برای آن برنامه داشت؛ وگرنه می‌شود همینی که هست. در بسیاری از مناطق می‌بینیم شبانه‌روزی‌هایی را که به‌شدت به بقالی سر کوچه خود نیز بدهکار هستند و این نشان می‌دهد اقتصاد آموزش ما شکل نگرفته است. اگر شکل بگیرد یک بُعد آن می‌تواند تعاونی‌ها باشند که اقتصاد آن خودگردان باشند. این را باید آموزش‌وپرورش به‌عنوان اصلی‌ترین متولی به آن فکر کند. راجع به این مسئله باید مفصل صحبت شود.
اما در ادامه اینکه خانم فضلی گفتند، محتوای فعلی در همه استان‌ها شبیه هم است و شاید این زنگ خطری باشد از اینکه مبادا برای یک پایه‌ای مثل اول دبستان داریم کتاب منحصربه|‌فردی می‌نویسیم و بعد انتظار داریم سال اول را یک‌سال زودتر شروع کنیم. این را باید بسیار مراقب بود و از این تله حذر کرد. نکته دوم در ارتباط با بودجه و پراکندگی در مناطق عشایری و اینکه خانم فضلی فرمودند دولت فعلا به این زودی نمی‌تواند تمام اینها را پوشش دهد و این کاملا صحیح است. تجربه خوب جامعه یاوری در این مورد به‌عنوان یک سازمان مردم‌نهاد شاید بتواند الگوی خوبی باشد و بتوان آن را اشاعه داد. در جامعه ما سازمان‌های مردم‌نهاد بسیاری داریم و باید این گروه‌ها در آموزش بازی داده شوند تا به جای اینکه روش‌ها کهنه و کارهای تکراری و قدیمی را تکرار کنند، به بخش آموزش وارد شوند.
جامعه یاوری فرهنگی علاوه بر تجربه با من بخوان توانست در قطب ایرانشهر استان سیستان‌وبلوچستان، معلم‌های اول دبستان را گرد هم جمع کند. درحالی‌که آمار شما نشان می‌دهد هشت‌ونیم درصد در آن منطقه و سه‌ونیم درصد در مقطع متوسط کل کشور مردودی دارد. اعداد وحشتناکی است چون بچه‌های آن منطقه چیزی یاد نگرفته‌اند و معلم‌های‌شان هم آموزش ندیده بودند که بخواهند چیزی به آنها آموزش بدهند. در نظام ارزشیابی مدارس مردودی واقعا چه معنایی می‌تواند داشته باشد. این یک درد است.
با کمک متخصصان این حوزه و چند روز کارگاه در آن منطقه اجرا کردیم و 430 مربی را در آن منطقه پوشش دادیم و کمی اثربخشی کارگاه کم بود چون کارگاه دیر یا زود شروع می‌شد و با مشکلات بسیاری در بخش اجرا روبه‌رو می‌شد. این کارگاه را در تهران ضبط کردیم و روی سی‌دی و دی‌وی تکثیر کردیم. امروز که مربیان ما به آن مناطق سرکشی می‌کنند متوجه شدیم چقدر این عمل اثربخشی داشته است و به‌زودی که آمار مردودی‌های آن منطقه بیرون بیاید، متوجه خواهید شد آن منطقه از هشت‌ونیم درصد جهش خوبی داشته است. اگر این اتفاق بیفتد حتما این کارگاه را در کل استان سیستان‌وبلوچستان گسترش خواهیم داد. این کار اثر بخش، تازه بخشی از طرح با من بخوان بود. از این جنس کارها کمک بزرگی است.
موضوع دیگری هست که می‌تواند در موضوع محتوا کلید باشد. وجه موفق با من بخوان چه بود؟ آیا محتوای ویژه‌ای برای آن تعریف شد؟ خیر به‌جز درس نامه‌های معلم‌ها چیز دیگری نبود. درس نامه‌های معلمین یک کتاب در حوزه ادبیات کودک که فاخر بود انتخاب شد و روی آن یک درسنامه برای معلم نوشته شد که وقتی این کتاب را برای دانش‌آموز می‌خوانی حواست به چه نکته‌هایی باید باشد و این چه ارزشی را می‌خواهد آموزش بدهد و چه مجموعه لغاتی را می‌خواهد آموزش بدهد و از ادبیات موجود کودک استفاده کردیم. با این طرح معلم توانست به بچه‌ها فارسی صحبت‌کردن را آموزش دهد و در همین حین ارزش‌های زندگی را یاد گرفته و دایره لغات دانش‌آموز هم افزایش یافته است. شاید نباید همیشه برویم یک محتوای خاصی ایجاد کنیم درواقع محتوا موجود است فقط کافی است دقیق‌تر اطراف‌مان را مشاهده کنیم. محتوا موجود است و معلم باید در جای خودش استفاده کند.
فضلی: در شرایط فعلی باید بچه‌ها دیده شوند. ما بزرگ‌ترها از زاویه دید خود برنامه‌سازی می‌کنیم؛ ولی با موجی که راه افتاده است، باید بچه‌ها دیده شوند و باور کنیم بچه‌ها سرمایه هستند. باید به بچه‌های دوزبانه جدی‌تر توجه کرد. بچه‌ها در ترجیحات‌شان با هم متفاوت هستند؛ حتی در آنچه دوست ندارند. کار کودک دشوار و تخصصی است و لازم است کودک را با تمام وجود درک کرد و ما باید بستر ساز رشد صحیح بچه شویم. باید یک عزم از دو جهت ایجاد شود. اول مردم که باید بدانند برای چه فرزندآوری دارند.
هرکدام از عزیزان بگویند در سال آینده و در همین زمان هفته معلم چه خبر خوبی قرار است به ما بدهید؟
فضلی: سال آینده در همین موقع دو برنامه مهم داریم. اول اینکه قرار هست بحث مدیریت یکپارچه با قاطعیت دنبال خواهیم کرد. درواقع کلیه مراکزی که برای کودکان چهار تا شش سال برای کودکان خدمات ارائه می‌کنند در سامانه آموزش‌وپرورش ثبت شده‌اند و تحت پوشش برنامه‌های آموزش‌وپرورش خواهند بود و برنامه دومی که محقق خواهد شد این است که در همین مراکز سامانه نیروی انسانی را داریم و چارچوب ارتقا صلاحیت مربیان اجرا می‌شود. با استفاده از اعتباری که امیدوار هستیم دریافت کنیم پیش‌بینی می‌شود 200‌هزار نوآموز در مناطق مرزی و عشایری و دوزبانه از خدمات با ارزش و با کیفیت پیش‌دبستانی برخوردار خواهند بود.
اصلاحپذیر: در سال جاری عزم کرده‌ایم که با سازمان‌های مردم نهاد بیشتر آشنا شده و با آنها بیشتر مشارکت داشته باشیم.
درمان: در حال برنامه‌ریزی هستیم و امیدواریم شرایط محیطی هم اجازه بدهد که با هم بخوان را برای سال تحصیلی 95 - 96 پوشش صددرصدی در کل استان سیستان‌وبلوچستان بدهیم.

جمعی از کارشناسان با‌تجربه در حوزه پیش‌دبستانی، در یک عصر اردیبهشت‌ماهی، در میزگردی که به همت دبیرخانه توسعه و عدالت آموزشی برگزار شد، گردهم آمدند تا تجربیات و دغدغه‌های خود را درباره توسعه کمی‌وکیفی پیش‌دبستانی به اشتراک بگذارند. همراهان این میزگرد رخساره فضلی، مدیرکل دفتر آموزش پیش‌دبستانی؛ آناهیتا اصلاح‌پذیر، مدیر مجتمع آموزشی تعاونی راه رشد؛ شاه‌اسماعیلی، مدیر بخش پژوهشی مجموعه راه رشد و رضا درمان، مدیرعامل جامعه یاوری فرهنگی بودند. مشروح میزگرد را در ادامه می‌خوانید:

بحث را با چگونگی تصویب ردیف بودجه مختص آموزش پیش‌دبستانی و موارد مثبت آن آغاز کنیم.
رخساره فضلی: پیرو همایش قبلی توسعه و عدالت آموزشی و به دنبال آن، نامه 101 نماینده مجلس شورای اسلامی منجر به تصویب ردیف بودجه به این منظور شد؛ البته باید از همراهی و همکاری همدلانه سایر دستگاه‌ها یاد کنم که تحقق ردیف بودجه در بخش آموزش پیش‌دبستانی را تسهیل کردند.
در بودجه سال‌های گذشته بخش‌هایی برای آموزش پیش‌دبستان در نظر گرفته می‌شد که پراکنده بود. درصورتی‌که قرار است بخش پیش‌دبستانی به ‌عنوان یک بخش مبنایی برای توسعه در نظر گرفته شود ادامه شرایط گذشته امکان‌پذیر نبود؛ برای مثال برنامه‌ریزی‌های بخش معلق می‌ماند تا فرایند زمانی که عرض می‌کنم طی شود. اینکه فلان ردیف چقدر اعتبار دارد، چه میزان از آن در برنامه مصوب شده است و در نهایت چه رقمی از این اعتبار تخصیص می‌یابد، میزان تأمین اعتبار و اختیار بخش هم مراحل پایانی بود که شرایط را برای تحقق اهداف تعریف‌شده در بخش پیش‌دبستان با دشواری مواجه می‌کرد؛ بنابراین موضوع در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی مطرح شد؛ البته بخش زیادی از تحقق این هدف و ایجاد فضای گفتمان در رابطه با اهمیت مقطع پیش از دبستان، مرهون تلاش و زحمات دبیرخانه توسعه و عدالت آموزشی است؛ همچنین حضور بسیاری از همکاران مانند آقای واعظ مهدوی و جناب دکتر الهیار در نشست با سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی و تأیید خواست ما کمک کرد. نتیجه آنکه در لایحه دولت عنوان «ردیف بودجه مستقل در بخش پیش‌دبستان با مبلغ 50‌ میلیارد تومان» مطرح شد و پس از تأیید سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی برای بررسی به کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس شورای اسلامی رفت. درخواست ما برای افزایش رقم بودجه با نمایندگان مطرح شد که در نهایت نمایندگان مجلس با تصویب 30 ‌میلیارد تومان دیگر افزون بر رقم پیشنهادی 50 ‌میلیارد تومان موافقت کردند. اکنون اطلاعات دقیقی از سرنوشت آن 30 ‌میلیارد تومان در دست نیست. بنا به فرموده مقام معظم رهبری، مبنی بر اینکه دوره پیش‌دبستانی دوره حاکمیتی است، ردپای حاکمیت در تعیین ردیف بودجه مستقل برای این بخش به‌وضوح قابل مشاهده بود.
یکی از مأموریت‌ها و رسالت‌های مجموعه توسعه و عدالت آموزشی، پرداختن به امور ترویجی و تبلیغی در راستای آگاهی‌بخشی به جامعه است. با گام محکمی که خانم فضلی در ابتدای امر برداشتند، به نظر می‌رسد بعد از ابلاغ به‌عنوان یکی از مسئولیت‌های کلیدی بخش آموزش‌وپرورش مطرح شود. هم‌اکنون تا تصویب نهایی بودجه، فرصت مغتنمی است تا به گام‌های بعدی این هدف فکر کنیم. درواقع هدفم پاسخ به این سؤال است که با چه اقدامات و راهبردهایی می‌توان منجر به ارتقای بخش آموزش پیش‌دبستان در سراسر کشور و به‌ویژه در مناطق دوزبانه شد؟
اصلاح‌پذیر: بومی‌شدن و جامعیت توجه به این مهم بسیار تأثیرگذار است؛ برای مثال تاکنون کتاب درسی تخصصی در این رابطه تألیف نشده است در حالی که دانش‌آموزان هر منطقه نیاز دارند کتبی متناسب با فرهنگ بومی منطقه خود بخوانند و متناسب با ساختارهای فرهنگی و اجتماعی محل سکونت خود آموزش ببینند. از سوی دیگر بسیار واجب و ضروری است که متولی مشخصی برای آموزش معلمان مقطع پیش از دبستان وجود داشته باشد و بودجه صرف تربیت نیروی متخصصی بشود که علاوه بر اثر‌گذاری در تحقق اهداف بخش، بتوان امر را به صورت مستمر ادامه داد. در اجرای چنین کارهای بنیادی و اساسی به‌خوبی می‌توان از پتانسیل‌های بخش خصوصی استفاده کرد.
درمان: جای مسرت و بسی خوشحالی است که چنین روندی آغاز شده است. باید بگویم در طول این سال‌ها، آموزش‌وپرورش تجربیاتی دارد که می‌تواند به ‌عنوان الگوی سایر بخش‌ها قرار گیرد؛ برای مثال تهیه الگویی مشترک برای آموزش پایه اول در سراسر کشور، اشتباه بزرگی است که باید با تغییرات همراه باشد. تغییراتی که تاکنون به‌واسطه بزرگ‌بودن بدنه وزارتخانه و وجود سازمان‌ها و بخش‌هایی که در امور عملیاتی و اجرائی به صورت موازی کار می‌کنند، تاکنون محقق نشده است. امروزه با گفتمان جدیدی که در مقطع پیش‌دبستانی شکل گرفته، فرصتی پیش آمده تا این مقطع تغییرات اساسی و مهمی را به خود ببیند؛ به عبارت دیگر لازم است از ابتدا زیرساختی برای این بخش تعریف شود تا درگیر انواع آسیب نشود؛ برای مثال می‌توان به این مشکل اشاره کرد که در شرایط کنونی مشکل اساسی مناطق مرزنشین و دوزبانه در مقطع پیش‌دبستانی، آموزش زبان فارسی است؛ درحالی‌که در کلان‌شهرهایی مانند تهران کودک نیازی به آموزش زبان فارسی ندارد و سایر مهارت‌های اجتماعی روحیه کار تیمی را می‌آموزد. بنابراین نتیجه می‌گیریم گام بعدی می‌تواند توجه به نیازهای دانش‌آموزان هر منطقه، متناسب با شرایط و ساختارهای اجتماعی و فرهنگی آنها باشد که می‌بایست در تولید محتوا لحاظ شود. در ادامه این گام می‌توان به ارتقای سطح دانشی و مهارتی معلمان با برگزاری کارگاه‌های آموزشی پرداخت. در حوزه آموزش و بازآموزی معلمان وزارت آموزش‌وپرورش به دلایل مختلف راه طولانی در پیش دارد. باید تلاش کنیم تا از امروز با کمک معلمان متخصص و کارآمد به همراه محتوای مناسب دانش آموزان دانا و ماهری را وارد مقطع دبستان کنیم.
با توجه به اینکه همه حاضران بر کیفیت دانشی معلمان به‌عنوان محور اصلی اتفاق نظر دارند، بد نیست عمق بیشتری به این بحث بدهیم. در این رابطه پرسشی از خانم افضلی دارم. اکنون معلمان دولتی با چه سیستمی به‌عنوان معلم مقطع پیش از دبستان برگزیده می‌شوند؟ آیا با گذراندن دوره‌های خاص به این بخش وارد می‌شوند؟ همچنین با فرض اینکه 80 ‌میلیارد تومان به بخش تزریق شود، قطعا نیاز داریم معلمان متخصص این حوزه را جذب کنیم. برنامه‌ریزی شما در این گام چیست؟
افضلی: سال‌های قبل در بخش دولتی معلم پیش از دبستان داشتیم؛ اما در سال‌های اخیر در پی بی‌مهری‌ای که به بخش پیش از دبستان شد، با حذف از آموزش‌وپرورش افرادی متخصص این حوزه در مقطع دبستان مشغول به کار شدند. حذف این مقطع در بخش دولتی رخ داد؛ درحالی‌که به استناد آمار در بخش غیردولتی امسال 41‌هزار مربی پیش‌دبستانی وجود دارد که اتفاق مثبتی نیست. بنده هم نمی‌دانم که مربیان بخش خصوصی به لحاظ دانشی و مهارتی در چه سطحی هستند. در سال گذشته طرحی تحت عنوان «نظام جامع شایستگی حرفه‌ای مربیان پیش‌دبستان» تهیه شد که با فرازونشیب‌های زیادی همراه بود؛ چراکه حتی برای جمع‌آوری بانک داده مربوط به مربیان پیش از دبستان نیز با مشکل مواجه بودیم.؛ البته خوشبختانه برنامه درسی دوران پیش از دبستان مصوب شورای‌عالی آموزش است که تولید محتوای آن به صورت غیرمتمرکز انجام می‌شود. در رابطه با تفاوت‌هایی که میان محتوای پیش‌دبستانی در استان‌های مختلف وجود دارد، نمی‌توانم اظهارنظری داشته باشم؛ اما نکته حایز اهمیت این است که سرمایه ملی نابی در مقطع پیش از دبستان وجود دارد که متأسفانه تفاوت چشمگیری در محتوای کتب درسی استان‌های مختلف وجود ندارد. متأسفانه در صورت تامین محتوای مناسب باید مربیان متخصص و آموزش‌دیده داشته باشیم تا بتوانند مطالب خوب را ارائه کنند؛ البته با بررسی‌های صورت‌گرفته به این نتیجه رسیدیم که دانشگاه فرهنگیان می‌تواند متولی تأمین نیروی پیش از دبستان باشد و اتفاق مهمی که در تاریخ آموزش پرورش به‌زودی رخ می‌دهد این است که بنا شده در استان‌هایی که ضریب محرومیت 9 دارند، نیروی متخصص دولتی اختصاص یابد. این امر شامل 53 بخش از استان‌های مختلف می‌شود. نتیجه آنکه بحث نیروی انسانی از منظر اهمیت و شایستگی تأمل‌برانگیز است.
طبیعتا هرچه رده‌های سنی پایین‌تر است، بحث مربیگری و معلمی آن دوره پیچیده‌تر است. اینکه شما می‌فرمایید کیفیت نیروی انسانی بسیار کلیدی است درواقع چه مؤلفه‌هایی را مدنظر دارید؟ با توجه به تجربه مربیان راه رشد فکر می‌کنید چه ویژگی‌هایی را معلم‌های پیش‌دبستانی باید داشته باشند؟
اصلاح‌پذیر: یک نگرانی که من در این حوزه دارم و با احترامی که برای آموزش‌وپرورش قائل هستم این است که متأسفانه آموزش‌وپرورش بسیار سریع کتاب‌های درسی یا طرح‌ها را از محتوا خالی می‌کند و بسیار زیاد پای صنعت را وسط می‌کشد. درواقع وقتی به بحث پیش‌دبستانی ورود پیدا می‌کند، یک ساختار اقتصادی در بخش خصوصی راه می‌افتد که چگونه از این فرصت بهره‌برداری شود. اتفاقی که می‌افتد این است که خیلی ساده معلم کتاب و مواد درسی دارد و کتاب پیش‌دبستان منتقل می‌شود به اول و کتاب اول به کتاب دوم دبستان منتقل می‌شود. به جای اینکه به محتواسازی فکر شود و تربیت مربی متناسب با این گروه سنی درواقع افتخار مدارس به این سمت می‌رود که معلم اول دبستانم مربی پیش‌دبستان است؛ درحالی‌که معلم اول دبستان دارد قانون و انضباط اجتماعی را به سن اول ابتدایی می‌آموزد؛ درحالی‌که بچه پیش‌دبستانی، اول از همه مادر می‌خواهد؛ یعنی آغوشی می‌خواهد که بتواند به آن پناه ببرد و گریه کند و همه ارتباطات عاطفی که نقش اول را دارد و این حوصله در معلم تسهیلگر باید باشد؛ یعنی در کلاس‌هایی که ما داریم، معلم می‌خواهد بگوید بعد از مرحله چه اتفاقی می‌افتد و چقدر باید خوددار باشد و چقدر باید با‌حوصله باشد و اگر معلم پیش‌دبستان نداند چگونه باید برخورد کند، می‌تواند صدمه بسیار جدی بزند. موضوع بعدی که در ارتباط با پیش‌دبستان‌ها به وجود آمد و ما هم تاکنون مقاومت کرده‌ایم و پیش‌دبستانی‌مان را در حوزه بهزیستی حفظ کرده‌ایم، تفکیک جنسیتی است؛ یعنی یک‌ سال زودتر بچه‌ها را به تفکیک قایل‌شدن از هم و نشناختن جنس دیگری نزدیک‌تر می‌کنیم. اگرچه در آموزش‌وپرورش ما این مسئله به‌خوبی مدیریت می‌شود؛ اما انسان‌هایی تربیت می‌شوند که از نیمی از انسان‌های دیگر بی‌خبر و بی‌اطلاع هستند و این در سنین پایین‌تر آفت‌های خاص خود را دارد. یکی از موضوعاتی که در دور دوم کنفرانس توسعه و عدالت مطرح شد و بسیاری از دوستان دغدغه‌مند آن بودند، این بود که پیش‌دبستانی اگر حق مطلب را ادا نکند؛ برای مثال درباره زبان فارسی صحبت‌ کردن نتواند آن مهارت را آموزش بدهد، بازماندگی از تحصیل در سال‌های بعد به‌شدت افزایش پیدا می‌کند؛ درواقع باید دوره پیش‌دبستانی با رویکرد کاهش باری از ادامه تحصیل کودک دنبال شود و در قدم اول بتواند مشکلات بازماندگی از تحصیل بچه‌ها را حل کند.
شاه‌اسماعیلی: من خواستم نکته‌ای را در ارتباط با بچه‌های دوزبانه اضافه کنم. با توجه به اینکه شناخت ما از جهان پیرامون مان با استفاده از زبان اتفاق می‌افتد و ما همان‌گونه‌که صحبت می‌کنیم، می‌اندیشیم. وقتی بچه‌ها را از زبان پیش‌دبستانی با یک زبان بیگانه آشنا می‌کنیم و تلاش‌مان این است که آنها را بنشانیم در قالب آن زبان و ناگزیر کنیم با آن زبان فکر کنند و بیندیشند و تکلم کنند، در واقع داریم باری را به این کودک تحمیل می‌کنیم که کمترین هزینه آن این است که آنها از همان نقطه صفر شروع از بچه‌های فارسی زبان عقب‌تر می‌مانند. این مسئله جبران‌ناپذیر است و در سال‌های بعد موجب درماندگی آموختگی می‌شود که بچه‌ها در آن سن دچار آن شده‌اند.
خانم دکتر فضلی گفتند آموزش‌وپرورش مایل به حمایت از غیرانتفاعی‌هاست. فکر می‌کنید که مهم‌ترین کاری که دولت می‌تواند در حوزه پیش‌دبستانی‌ها انجام دهد چیست؟
اصلاح‌پذیر: من با ورود بخش خصوصی به حوزه آموزشی چندان موافق نیستم؛ زیرا ما یک امکان عمومی را تبدیل می‌کنیم به یک کالای لوکس که برخی به آن دسترسی دارند و این به صلاح افراد جامعه نیست. این مسئله ممکن است در بلندمدت منجر به تزریق یک شکافی به جامعه شود. ساختاری که از نظر من منطقی است و می‌تواند کمک کند این است که مدارس به شکل تعاونی‌ها اداره شوند. درواقع این یک مسیر میانبر است. نمونه این مسئله را در کشور خود کم داریم و در کشورهای دیگر از این مسئله به‌عنوان یک مدل پیشرو استفاده می‌کنند؛ برای مثال در انگلستان سالی 70 مدرسه به شکل تعاونی درمی‌آید و معلم‌ها اعضای آن تعاونی شده و از آن فضای آموزشی سهم می‌برند و نگاه بسیار جمعی است؛ اگرچه تعاونی یک ساختار اقتصادی است؛ ولی نگاهش اجتماعی است و یک اقتصاد اخلاق‌محور را با خودش همراه دارد. اگر معلم‌ها خودشان بر قیمت‌گذاری‌های خدمات آموزشی تأثیرگذار باشند و دستی بر آتش داشته باشند هم می‌توانند از لوکس‌شدن آموزش جلوگیری کند و هم اشتغال‌زایی ایجاد می‌کند و به معلم‌ها انگیزه بیشتری می‌دهد مخصوصا اینکه آنچه اصول آموزش‌وپرورش و تعاون با هم اهداف مشترکی هم دارند؛ ولی گام جدی در این زمینه برداشته نشده است.
فضلی: این کار هم نیاز به فرهنگ‌سازی دارد. دو سال قبل که بحث مربی‌ها بسیار جدی بود در همان زمان آموزش‌وپرورش اعلام کرد تعاونی مربیان در سراسر کشور حمایت می‌شود؛ اما فقط دو مورد متقاضی برای این طرح وجود داشت.
درمان: در دو بخش باید بحث شود. در حوزه اقتصاد آموزش تجربه نشان داده است اقتصاد دولتی در حوزه آموزش‌وپرورش نمی‌تواند پاسخ‌گو باشد و باید برای این مدل کسب‌وکار شکل بگیرد؛ البته اینکه در جای دولتی صحبت می‌کنیم به این معنا نیست که لغت کسب‌وکار درست نیست؛ چون این بخش هم به نوعی کسب‌وکاری انجام می‌دهد که یک پایش دولت است؛ اما بازهم باید برای آن برنامه داشت؛ وگرنه می‌شود همینی که هست. در بسیاری از مناطق می‌بینیم شبانه‌روزی‌هایی را که به‌شدت به بقالی سر کوچه خود نیز بدهکار هستند و این نشان می‌دهد اقتصاد آموزش ما شکل نگرفته است. اگر شکل بگیرد یک بُعد آن می‌تواند تعاونی‌ها باشند که اقتصاد آن خودگردان باشند. این را باید آموزش‌وپرورش به‌عنوان اصلی‌ترین متولی به آن فکر کند. راجع به این مسئله باید مفصل صحبت شود.
اما در ادامه اینکه خانم فضلی گفتند، محتوای فعلی در همه استان‌ها شبیه هم است و شاید این زنگ خطری باشد از اینکه مبادا برای یک پایه‌ای مثل اول دبستان داریم کتاب منحصربه|‌فردی می‌نویسیم و بعد انتظار داریم سال اول را یک‌سال زودتر شروع کنیم. این را باید بسیار مراقب بود و از این تله حذر کرد. نکته دوم در ارتباط با بودجه و پراکندگی در مناطق عشایری و اینکه خانم فضلی فرمودند دولت فعلا به این زودی نمی‌تواند تمام اینها را پوشش دهد و این کاملا صحیح است. تجربه خوب جامعه یاوری در این مورد به‌عنوان یک سازمان مردم‌نهاد شاید بتواند الگوی خوبی باشد و بتوان آن را اشاعه داد. در جامعه ما سازمان‌های مردم‌نهاد بسیاری داریم و باید این گروه‌ها در آموزش بازی داده شوند تا به جای اینکه روش‌ها کهنه و کارهای تکراری و قدیمی را تکرار کنند، به بخش آموزش وارد شوند.
جامعه یاوری فرهنگی علاوه بر تجربه با من بخوان توانست در قطب ایرانشهر استان سیستان‌وبلوچستان، معلم‌های اول دبستان را گرد هم جمع کند. درحالی‌که آمار شما نشان می‌دهد هشت‌ونیم درصد در آن منطقه و سه‌ونیم درصد در مقطع متوسط کل کشور مردودی دارد. اعداد وحشتناکی است چون بچه‌های آن منطقه چیزی یاد نگرفته‌اند و معلم‌های‌شان هم آموزش ندیده بودند که بخواهند چیزی به آنها آموزش بدهند. در نظام ارزشیابی مدارس مردودی واقعا چه معنایی می‌تواند داشته باشد. این یک درد است.
با کمک متخصصان این حوزه و چند روز کارگاه در آن منطقه اجرا کردیم و 430 مربی را در آن منطقه پوشش دادیم و کمی اثربخشی کارگاه کم بود چون کارگاه دیر یا زود شروع می‌شد و با مشکلات بسیاری در بخش اجرا روبه‌رو می‌شد. این کارگاه را در تهران ضبط کردیم و روی سی‌دی و دی‌وی تکثیر کردیم. امروز که مربیان ما به آن مناطق سرکشی می‌کنند متوجه شدیم چقدر این عمل اثربخشی داشته است و به‌زودی که آمار مردودی‌های آن منطقه بیرون بیاید، متوجه خواهید شد آن منطقه از هشت‌ونیم درصد جهش خوبی داشته است. اگر این اتفاق بیفتد حتما این کارگاه را در کل استان سیستان‌وبلوچستان گسترش خواهیم داد. این کار اثر بخش، تازه بخشی از طرح با من بخوان بود. از این جنس کارها کمک بزرگی است.
موضوع دیگری هست که می‌تواند در موضوع محتوا کلید باشد. وجه موفق با من بخوان چه بود؟ آیا محتوای ویژه‌ای برای آن تعریف شد؟ خیر به‌جز درس نامه‌های معلم‌ها چیز دیگری نبود. درس نامه‌های معلمین یک کتاب در حوزه ادبیات کودک که فاخر بود انتخاب شد و روی آن یک درسنامه برای معلم نوشته شد که وقتی این کتاب را برای دانش‌آموز می‌خوانی حواست به چه نکته‌هایی باید باشد و این چه ارزشی را می‌خواهد آموزش بدهد و چه مجموعه لغاتی را می‌خواهد آموزش بدهد و از ادبیات موجود کودک استفاده کردیم. با این طرح معلم توانست به بچه‌ها فارسی صحبت‌کردن را آموزش دهد و در همین حین ارزش‌های زندگی را یاد گرفته و دایره لغات دانش‌آموز هم افزایش یافته است. شاید نباید همیشه برویم یک محتوای خاصی ایجاد کنیم درواقع محتوا موجود است فقط کافی است دقیق‌تر اطراف‌مان را مشاهده کنیم. محتوا موجود است و معلم باید در جای خودش استفاده کند.
فضلی: در شرایط فعلی باید بچه‌ها دیده شوند. ما بزرگ‌ترها از زاویه دید خود برنامه‌سازی می‌کنیم؛ ولی با موجی که راه افتاده است، باید بچه‌ها دیده شوند و باور کنیم بچه‌ها سرمایه هستند. باید به بچه‌های دوزبانه جدی‌تر توجه کرد. بچه‌ها در ترجیحات‌شان با هم متفاوت هستند؛ حتی در آنچه دوست ندارند. کار کودک دشوار و تخصصی است و لازم است کودک را با تمام وجود درک کرد و ما باید بستر ساز رشد صحیح بچه شویم. باید یک عزم از دو جهت ایجاد شود. اول مردم که باید بدانند برای چه فرزندآوری دارند.
هرکدام از عزیزان بگویند در سال آینده و در همین زمان هفته معلم چه خبر خوبی قرار است به ما بدهید؟
فضلی: سال آینده در همین موقع دو برنامه مهم داریم. اول اینکه قرار هست بحث مدیریت یکپارچه با قاطعیت دنبال خواهیم کرد. درواقع کلیه مراکزی که برای کودکان چهار تا شش سال برای کودکان خدمات ارائه می‌کنند در سامانه آموزش‌وپرورش ثبت شده‌اند و تحت پوشش برنامه‌های آموزش‌وپرورش خواهند بود و برنامه دومی که محقق خواهد شد این است که در همین مراکز سامانه نیروی انسانی را داریم و چارچوب ارتقا صلاحیت مربیان اجرا می‌شود. با استفاده از اعتباری که امیدوار هستیم دریافت کنیم پیش‌بینی می‌شود 200‌هزار نوآموز در مناطق مرزی و عشایری و دوزبانه از خدمات با ارزش و با کیفیت پیش‌دبستانی برخوردار خواهند بود.
اصلاحپذیر: در سال جاری عزم کرده‌ایم که با سازمان‌های مردم نهاد بیشتر آشنا شده و با آنها بیشتر مشارکت داشته باشیم.
درمان: در حال برنامه‌ریزی هستیم و امیدواریم شرایط محیطی هم اجازه بدهد که با هم بخوان را برای سال تحصیلی 95 - 96 پوشش صددرصدی در کل استان سیستان‌وبلوچستان بدهیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.