|

نگاهي به «دستور زبان كردي»

سحر رنجبر

وقتی که در کرمانشاه زندگی می‌کنیم و با زبان کردی حرف می‌زنیم، به خودمان می‌بالیم که در فراز و فرود جریان‌ها، می‌توانیم هم‌پای شهرمان جلو برویم. اما زمانی که به ما می‌گویند زبان مادری‌ات را بنویس یا از روی نوشته کردی بخوان، ناتوان می‌مانیم. این‌جاست که روشن می‌شود حرف زدن کافی نیست، باید بتوان کردی را نوشت و خواند، آنگاه گفت که من به زبان مادری‌ام مسلط هستم. این نیاز با کتاب‌های دستوری مرتفع می‌شود که به درستی نوشته شده باشند و بتوانند به درستی آموزش دهند تا این شکاف ایجاد نشود. اما در حوزه دستور زبان کردی، چه کتاب‌هایی موجود‌اند؟ و چقدر می‌شود به آن‌ها استناد کرد؟
سومین نشست ادبی شرق با نگاهی به کتاب " دستور زبان کردی" نوشته " وحید رنجبر" با حضور نویسنده برگزار شد. در این نشست نقاط ضعف و قوت کتاب توسط منتقدین مورد بررسی قرار گرفت و نویسنده کتاب، دلایل و پاسخ‌های خود را ارائه داد.در آغاز گفت‌و‌گو، "کریم کریم پور" که کتاب "دستور زبان کردی" خود را در سال هفتاد و دو به چاپ رسانده، معتقد است که، کسی دستور زبان می‌نویسد خود باید گویش‌ور آن زبان باشد و می‌گوید: " کسی که دستور زبان کردی می‌نویسد، خودش باید کرد باشد، در حالیکه زبان مادری "وحید رنجبر" کردی نیست. رشته‌اش باید در رابطه با مسائل کردی باشد و یا حداقل با ادبیات آن آشنایی داشته باشد. چرا که دستورزبان نوشتن، طریقه رسم‌الخط، درست خواندن و درست نوشتن آن زبان است".اما "وحید رنجبر" نظری مخالف دارد و می‌گوید: " زبان‌شناسی با ادبیات هیچ رابطه‌ای ندارد، در ادبیات دستورزبان می‌خوانند ولی اصول زبان‌شناسی نمی‌خوانند و اینکه دستور زبان، شیوه درست خواندن و درست نوشتن نیست. این تعریف از پنج استاد به این طرف، تغییر کرده و دستور زبان یعنی، توصیف یک زبان". "رنجبر" این توصیف را به کمک ابزارهای زبان‌شناسی میسر می‌داند که شامل آواشناسی، واج‌شناسی، صرف و نحو است. به نظر او هر دستور‌زبان باید این چهار مورد را پوشش دهد و این‌طور ادامه می‌دهد که " ادبیات هیچ ربطی به دستور زبان ندارد. ادبیات به این درد می‌خورد که شعر و داستان و مقوله‌های ادبی را با آن بررسی کنیم نه زبان. زبان شناسی علمی کاملا مجزا از ادبیات است. دیگر اینگه اصلا لزومی ندارد کسی که یک دستور‌زبان می‌نویسد خودش گویش‌ور آن زبان باشد. مزیت خوبی است اما الزام نیست. کماینکه بهترین دستور‌زبان‌های ایرانی را آمریکایی‌ها، فرانسوی‌ها و روس‌ها نوشتند. شما وقتی روش یاد می‌گیرید آن روش را می‌توانید بر همه چیز اعمال کنید. درست است که من کردی حرف نمی‌زنم، اما سی‌و‌پنج سال میان این مردم زندگی کرده‌ام و این کفایت می‌کند"."رنجبر" در مقدمه کتابش عنوان کرده است که: مجموعه زبان‌های کردی از زبان‌های غربی ایرانی هستند که به سه شاخه اصلی، شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم می‌شوند. مهم‌ترین گویش شاخه شمالی، کرمانجی و هم‌چنین مهم‌ترین شاخه مرکزی، سورانی است. شاخه جنوبی که از دو زیرمجموعه مهم این زبان است خود به گویش‌های کرمانشاهی، سنجابی، کلهری، لکی و لری پشت‌کوه (فیلی) تکلم می‌شود. اما "کریم‌پور" این تقسیم‌بندی را قبول ندارد و می‌گوید: " کرمانشاهی و کلهری یکی هستند، نباید تفکیک می‌شدند و سنجایی یک گویش نیست، بلکه یک لهجه است. فرق گویش و لهجه زمین تا آسمان است. کسی که دستور می‌نویسد باید این‌ها را بداند". " کریم‌پور" برای اثبات ادعای خود، به کتاب "شرف خان بدلیسی" اشاره می‌کند و می‌گوید: " وقتی بحث بر سر دستور پیش می‌آید، منظور چهار پارچه کردستان است. یعنی تمام کردها نسبت به دستور آگاهند. ما می‌گوییم زبان کلهری، چون بدلیسی در زمان صفویه این تقسیم‌بندی را انجام داده، عده‌ای که شناخت نداشتند گفتند حتما منظور ایل کلهر است، پس ما در مقابل ایل کلهر، کرمانشاه را علم کنیم. غافل از این‌که ایل کلهر، پشتوانه‌ای است برای کلهری، نه این‌که کلهر باشند. وقتی "بدلیسی" به کردی کلهری اشاره می‌کند، یعنی از اسدآباد گرفته تا ایلام، خانقین، کردهای کرمانشاه... همه در این محدوده هستند، اما متاسفانه بعضی‌ها گویش و لهجه را به اشتباه می‌گیرند". "کریم‌پور" گویش و لهجه را این‌طور تعریف می‌کند: " وقتی دو کرد به هم برسند و متوجه شوند طرف مقابل چه می‌گوید، اما خود نتوانند مانند طرف مقابل صحبت کنند این گویش است. اما اگر تفاوت در جزییات کلمه بود، گویش نیست، لهجه است. مثلا لهجه قصرشیرین و گیلان غرب. پس گویش یعنی دستور زبان."از طرفی "رنجبر" نظرش را در این رابطه این‌طور بیان می‌کند که "استناد کردن به "شرف خان بدلیسی" که در سال 1005 قمری کتاب شرف‌نامه را نوشته، درست نیست. 420 سال پیش این شخص، نه زبان‌شناس بوده و نه نظرش اعتبار داشته. شاید اگر تاریخ را بررسی کنیم بگوییم کسی همچین نظری داده ، اما وحی منزل نبوده." او می‌گوید: " تعریف قدیمی زبان‌شناسی اشتباه است. این تعریف به این صورت بود که اگر دو نفر یکدیگر را می‌فهمیدند ولی کمی مشکل داشتند تفاوت در لهجه بود، اگر کمی مشکل بیشتر بود تفاوت در گویش، و اگر کلا همدیگر را نمی‌فهمیدند ناشی از تفاوت در زبان می‌شد. اما تعریف علمی به این صورت است که؛ اگر بین دو تا زبان‌گونه، میزان اختلافات فقط در تلفظ باشد و یا تا حدی در واژگان، این دوتا لهجه هستند. اگر از تلفظ گذشتیم و بیشتر در واژگان تفاوت داشتیم و تا حدودی در ساختارها، گویش و اگر از نظر دستوری، ساختاری و واژگان یکی نباشند با دو زبان مختلف روبرو هستیم. گاهی اوقات تقسیمات سیاسی هم موثر است. چیزهایی وجود دارد که می‌ترسند ما روی آن‌ها تمرکز کنیم و بگوییم گویش سنجابی، گویش کلهری. به خاطر تفکرات غلط نمی‌خواهند از ایجاد این شکاف قومی دست بردارند و بگویند همه یکی هستند"."ارسلان خرسند"، دارای دکترای زبان‌شناسی با توجه به صحبت‌هایی که شد، می‌گوید: " این که کردی جنوبی در کدام مناطق بوده و آیا منجر به شناسایی لهجه‌ها و گویش‌های مختلف شده یا نه؟ و آیا کردی جنوبی نام‌گذاری درستی برای کردی کرمانشاهی است؟ به دلیل تعصبات، موضع‌گیری‌هایی به دنبال دارد و موضوعی فرعی است. این کتاب سرفصل‌هایش درست و علمی است و با توجه به عنوان کتاب، که " دستور زبان کردی" است به مباحثی پرداخته که همگی نیاز است. اگر یک زبان‌شناس بخواهد زبانی را توصیف کند باید به همه این سرفصل‌ها بپردازد". "خرسند" در مورد این‌که " بدلیسی" چقدر اعتبار علمی دارد؟ می‌گوید: " زبان‌شناسی علمی نوپاست. عمرش تا این حد نیست. زبان‌شناسی یک علم است و نمی‌شود سرسری از کنار آن گذشت. "رنجبر" آمده و گفته من زبان کردی را بررسی کرده‌ام، تعداد واج‌ها، آواها، فرایندهای آوایی و... این کتاب با ادعای طرح دستور زبان کردی با مبنای زبان‌شناسی جلو آمده و موفق بوده. دیگر اینکه لزومی ندارد یک زبان‌شناس گویش‌ور آن زبان باشد"."کریم‌پور" رسم الخط به کار گرفته شده در کتاب را نارسا می‌داند و معتقد است این رسم الخط جوابگوی جامعه امروزی کرد نیست. "رنجبر" در کتاب خود نوشته است که؛ برخی "ل" سنگین و "ر" مشدد را نیز از واج‌های کردی کرمانشاهی می‌دانند ولی این دو واج در کردی کرمانشاهی ایجاد تمایز معنایی نمی‌کند. در حالیکه "کریم‌پور" این ادعا را نادرست می‌داند و می‌گوید: محال است تمام کردها "ل" سنگین و "ر" مشدد نداشته باشند. او این نقص را عدم قرار‌گیری "رنجبر" در فضای کردی می‌داند که مسلط به کلمات نیست، پابه پای زمان حرکت نمی‌کند و گذشته را قبول ندارد. از نظر او "رنجبر"حداقل باید عنوان کتابش را " بررسی دستور زبان کردی" می‌گذاشت نه " دستور زبان کردی".در مقابل این مسئله، " رنجبر" بر این عقیده است که "ل" سنگین و "ر" مشدد در کردی کرمانشاهی نداریم و اگر داریم در حد واج‌گونه داریم و آنقدر کم است که به تعداد انگشتان دست هم نمی‌رسد.
در حالیکه "خرسند" هم با "کریم‌پور" موافق است، این را ایراد بزرگ کتاب می‌داند و می‌گوید:" "ر" مشدد و "ل" سنگین که نام‌گذاری‌های علمی دیگری هم دارند، نه تنها به تعداد انگشتان دست می‌رسند بلکه می‌توان لیست بلند بالایی از نمونه‌های آن ارائه داد. در واقع برای این کار ما باید جفت‌های کمینه را بررسی کنیم. یک واج را جایگزین کنیم. مثلا اگر "ر" را عوض کردیم و معنی عوض شد، تفاوت در واج است و باید قبول کنیم که این‌ها دو واج هستند و واج‌گونه نیستند". او می‌گوید:" در این کتاب از رسم‌الخطی استفاده شده که مورد قبول اکثر کردهاست و علی‌رغم اینکه نقاط قوت زیادی دارد، ضعف‌ها و نارسایی‌هایی هم دارد. این بحث مهمی است که کدام رسم‌الخط مناسب‌تر است؟"
پاسخ "رنجبر" به این صورت است که:" ما در رسم‌الخط قرار نیست هر آوایی را پوشش دهیم. مثلا در فارسی ما چهار نوع "ک" داریم. رسم‌الخط ما باید واج‌نگار باشد نه آوانگار. واج‌نگار می‌گوید که برای این چهار نوع "ک" ما یک نوع در نظر می‌گیریم، در صورتی‌که تفاوت معنایی ایجاد نکند. اما آوانگار این‌طور نیست. من برای "ر" مشدد و "ل" سنگین به این نتیجه رسیدم که آنقدر زیاد نیستند. حتی در رسم‌الخط سورانی تغییراتی داده‌ام. از جمله در تولید دومین‌ها علامت سکون قرار داده‌ام. رسم‌الخط قرارداد است و وحی منزل نیست. ما در قواعد باید سعی کنیم جامعیت بیشتری داشته باشیم و زاویه دید توصیفمان را عوض کنیم".پیشگفتار کتاب "دستور زبان کردی" این‌طور شروع می‌کند : تاکنون دستورهایی برای کردی شمالی و مرکزی نوشته شده است، انتشار کتاب حاضر نخستین گام در زمینه دستور کردی جنوبی محسوب می‌شود. چیزی که "خرسند" معتقد است برای بار اول ادعای بزرگی است و برای نخستین بار نداریم. همه ما با اتکا به پیشینیان جلو آمدیم و با مجهز بودن به دانش قبلیمان است که این‌جاییم. هرچند "کریم‌پور" هم ادعا دارد که اولین دستور زبان کردی را خود نوشته است و "رنجبر" هم در کتابش به آن ارجاع داده است. "خرسند" می‌گوید:" کتاب ویژگی خوبی که دارد این‌است، در تمام مباحث قبل از ورود به بحث، برای اصطلاحی که می‌خواهد راجع به آن حرف بزند- مثلا هجا- علاوه بر معادل انگلیسی آن، یک تعریف ارائه می‌دهد و برای آن مثال‌هایی می‌آورد. در حالیکه نمونه‌های مشابه بر اساس دستورنویسی سنتی و آنچه که از قبل بوده، نوشته شده‌اند که در واقع زبان کردی را تجویز می‌کردند نه توصیف."
"رنجبر" گلایه‌اش این‌است که بخش نحو کتاب دیده نشده و می‌گوید:" من منتظرم کسی یک خط درباره نحو این کتاب حرف بزند و یا انتقاد کند و بگوید اصلا اشتباه نوشته‌ای، این نشان از آن است که کسی نحو آن را متوجه نشده". در این خصوص "خرسند" هم ورود به بخش نحو کتاب را نیازمند مطالعه در حوزه زبان‌شناسی می‌داند که همین امر، مخاطب این بخش را محدود می‌کند. انتقال کامل مباحث مطرح شده در سومین نشست ادبی شرق، به دلیل اینکه از واژه‌های کردی استفاده می‌شد که به تبع رسم‌الخط کردی را می‌طلبید کمی دشوار بود، اما به‌درستی منتقل شد. آن هم در فضایی که گاهی لحن گفت‌و‌گوها به سمتی می‌رفت که نشان از عدم قرارگیری در فضای نقد مناسب و نبود روحیه نقدپذیری در جامعه ادبی کرمانشاه است. البته جای این نکته خالی است که بعضی افراد دعوتی به نشست، بدون در نظر گرفتن انگیزه دعوتشان به مراسم، فقط برای نظاره می‌آیند و حرفی برای گفتن ندارند یا ترجیح می‌دهند صحبت نکنند، که قاعدتا آمدنشان زیر سوال می‌رود.

وقتی که در کرمانشاه زندگی می‌کنیم و با زبان کردی حرف می‌زنیم، به خودمان می‌بالیم که در فراز و فرود جریان‌ها، می‌توانیم هم‌پای شهرمان جلو برویم. اما زمانی که به ما می‌گویند زبان مادری‌ات را بنویس یا از روی نوشته کردی بخوان، ناتوان می‌مانیم. این‌جاست که روشن می‌شود حرف زدن کافی نیست، باید بتوان کردی را نوشت و خواند، آنگاه گفت که من به زبان مادری‌ام مسلط هستم. این نیاز با کتاب‌های دستوری مرتفع می‌شود که به درستی نوشته شده باشند و بتوانند به درستی آموزش دهند تا این شکاف ایجاد نشود. اما در حوزه دستور زبان کردی، چه کتاب‌هایی موجود‌اند؟ و چقدر می‌شود به آن‌ها استناد کرد؟
سومین نشست ادبی شرق با نگاهی به کتاب " دستور زبان کردی" نوشته " وحید رنجبر" با حضور نویسنده برگزار شد. در این نشست نقاط ضعف و قوت کتاب توسط منتقدین مورد بررسی قرار گرفت و نویسنده کتاب، دلایل و پاسخ‌های خود را ارائه داد.در آغاز گفت‌و‌گو، "کریم کریم پور" که کتاب "دستور زبان کردی" خود را در سال هفتاد و دو به چاپ رسانده، معتقد است که، کسی دستور زبان می‌نویسد خود باید گویش‌ور آن زبان باشد و می‌گوید: " کسی که دستور زبان کردی می‌نویسد، خودش باید کرد باشد، در حالیکه زبان مادری "وحید رنجبر" کردی نیست. رشته‌اش باید در رابطه با مسائل کردی باشد و یا حداقل با ادبیات آن آشنایی داشته باشد. چرا که دستورزبان نوشتن، طریقه رسم‌الخط، درست خواندن و درست نوشتن آن زبان است".اما "وحید رنجبر" نظری مخالف دارد و می‌گوید: " زبان‌شناسی با ادبیات هیچ رابطه‌ای ندارد، در ادبیات دستورزبان می‌خوانند ولی اصول زبان‌شناسی نمی‌خوانند و اینکه دستور زبان، شیوه درست خواندن و درست نوشتن نیست. این تعریف از پنج استاد به این طرف، تغییر کرده و دستور زبان یعنی، توصیف یک زبان". "رنجبر" این توصیف را به کمک ابزارهای زبان‌شناسی میسر می‌داند که شامل آواشناسی، واج‌شناسی، صرف و نحو است. به نظر او هر دستور‌زبان باید این چهار مورد را پوشش دهد و این‌طور ادامه می‌دهد که " ادبیات هیچ ربطی به دستور زبان ندارد. ادبیات به این درد می‌خورد که شعر و داستان و مقوله‌های ادبی را با آن بررسی کنیم نه زبان. زبان شناسی علمی کاملا مجزا از ادبیات است. دیگر اینگه اصلا لزومی ندارد کسی که یک دستور‌زبان می‌نویسد خودش گویش‌ور آن زبان باشد. مزیت خوبی است اما الزام نیست. کماینکه بهترین دستور‌زبان‌های ایرانی را آمریکایی‌ها، فرانسوی‌ها و روس‌ها نوشتند. شما وقتی روش یاد می‌گیرید آن روش را می‌توانید بر همه چیز اعمال کنید. درست است که من کردی حرف نمی‌زنم، اما سی‌و‌پنج سال میان این مردم زندگی کرده‌ام و این کفایت می‌کند"."رنجبر" در مقدمه کتابش عنوان کرده است که: مجموعه زبان‌های کردی از زبان‌های غربی ایرانی هستند که به سه شاخه اصلی، شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم می‌شوند. مهم‌ترین گویش شاخه شمالی، کرمانجی و هم‌چنین مهم‌ترین شاخه مرکزی، سورانی است. شاخه جنوبی که از دو زیرمجموعه مهم این زبان است خود به گویش‌های کرمانشاهی، سنجابی، کلهری، لکی و لری پشت‌کوه (فیلی) تکلم می‌شود. اما "کریم‌پور" این تقسیم‌بندی را قبول ندارد و می‌گوید: " کرمانشاهی و کلهری یکی هستند، نباید تفکیک می‌شدند و سنجایی یک گویش نیست، بلکه یک لهجه است. فرق گویش و لهجه زمین تا آسمان است. کسی که دستور می‌نویسد باید این‌ها را بداند". " کریم‌پور" برای اثبات ادعای خود، به کتاب "شرف خان بدلیسی" اشاره می‌کند و می‌گوید: " وقتی بحث بر سر دستور پیش می‌آید، منظور چهار پارچه کردستان است. یعنی تمام کردها نسبت به دستور آگاهند. ما می‌گوییم زبان کلهری، چون بدلیسی در زمان صفویه این تقسیم‌بندی را انجام داده، عده‌ای که شناخت نداشتند گفتند حتما منظور ایل کلهر است، پس ما در مقابل ایل کلهر، کرمانشاه را علم کنیم. غافل از این‌که ایل کلهر، پشتوانه‌ای است برای کلهری، نه این‌که کلهر باشند. وقتی "بدلیسی" به کردی کلهری اشاره می‌کند، یعنی از اسدآباد گرفته تا ایلام، خانقین، کردهای کرمانشاه... همه در این محدوده هستند، اما متاسفانه بعضی‌ها گویش و لهجه را به اشتباه می‌گیرند". "کریم‌پور" گویش و لهجه را این‌طور تعریف می‌کند: " وقتی دو کرد به هم برسند و متوجه شوند طرف مقابل چه می‌گوید، اما خود نتوانند مانند طرف مقابل صحبت کنند این گویش است. اما اگر تفاوت در جزییات کلمه بود، گویش نیست، لهجه است. مثلا لهجه قصرشیرین و گیلان غرب. پس گویش یعنی دستور زبان."از طرفی "رنجبر" نظرش را در این رابطه این‌طور بیان می‌کند که "استناد کردن به "شرف خان بدلیسی" که در سال 1005 قمری کتاب شرف‌نامه را نوشته، درست نیست. 420 سال پیش این شخص، نه زبان‌شناس بوده و نه نظرش اعتبار داشته. شاید اگر تاریخ را بررسی کنیم بگوییم کسی همچین نظری داده ، اما وحی منزل نبوده." او می‌گوید: " تعریف قدیمی زبان‌شناسی اشتباه است. این تعریف به این صورت بود که اگر دو نفر یکدیگر را می‌فهمیدند ولی کمی مشکل داشتند تفاوت در لهجه بود، اگر کمی مشکل بیشتر بود تفاوت در گویش، و اگر کلا همدیگر را نمی‌فهمیدند ناشی از تفاوت در زبان می‌شد. اما تعریف علمی به این صورت است که؛ اگر بین دو تا زبان‌گونه، میزان اختلافات فقط در تلفظ باشد و یا تا حدی در واژگان، این دوتا لهجه هستند. اگر از تلفظ گذشتیم و بیشتر در واژگان تفاوت داشتیم و تا حدودی در ساختارها، گویش و اگر از نظر دستوری، ساختاری و واژگان یکی نباشند با دو زبان مختلف روبرو هستیم. گاهی اوقات تقسیمات سیاسی هم موثر است. چیزهایی وجود دارد که می‌ترسند ما روی آن‌ها تمرکز کنیم و بگوییم گویش سنجابی، گویش کلهری. به خاطر تفکرات غلط نمی‌خواهند از ایجاد این شکاف قومی دست بردارند و بگویند همه یکی هستند"."ارسلان خرسند"، دارای دکترای زبان‌شناسی با توجه به صحبت‌هایی که شد، می‌گوید: " این که کردی جنوبی در کدام مناطق بوده و آیا منجر به شناسایی لهجه‌ها و گویش‌های مختلف شده یا نه؟ و آیا کردی جنوبی نام‌گذاری درستی برای کردی کرمانشاهی است؟ به دلیل تعصبات، موضع‌گیری‌هایی به دنبال دارد و موضوعی فرعی است. این کتاب سرفصل‌هایش درست و علمی است و با توجه به عنوان کتاب، که " دستور زبان کردی" است به مباحثی پرداخته که همگی نیاز است. اگر یک زبان‌شناس بخواهد زبانی را توصیف کند باید به همه این سرفصل‌ها بپردازد". "خرسند" در مورد این‌که " بدلیسی" چقدر اعتبار علمی دارد؟ می‌گوید: " زبان‌شناسی علمی نوپاست. عمرش تا این حد نیست. زبان‌شناسی یک علم است و نمی‌شود سرسری از کنار آن گذشت. "رنجبر" آمده و گفته من زبان کردی را بررسی کرده‌ام، تعداد واج‌ها، آواها، فرایندهای آوایی و... این کتاب با ادعای طرح دستور زبان کردی با مبنای زبان‌شناسی جلو آمده و موفق بوده. دیگر اینکه لزومی ندارد یک زبان‌شناس گویش‌ور آن زبان باشد"."کریم‌پور" رسم الخط به کار گرفته شده در کتاب را نارسا می‌داند و معتقد است این رسم الخط جوابگوی جامعه امروزی کرد نیست. "رنجبر" در کتاب خود نوشته است که؛ برخی "ل" سنگین و "ر" مشدد را نیز از واج‌های کردی کرمانشاهی می‌دانند ولی این دو واج در کردی کرمانشاهی ایجاد تمایز معنایی نمی‌کند. در حالیکه "کریم‌پور" این ادعا را نادرست می‌داند و می‌گوید: محال است تمام کردها "ل" سنگین و "ر" مشدد نداشته باشند. او این نقص را عدم قرار‌گیری "رنجبر" در فضای کردی می‌داند که مسلط به کلمات نیست، پابه پای زمان حرکت نمی‌کند و گذشته را قبول ندارد. از نظر او "رنجبر"حداقل باید عنوان کتابش را " بررسی دستور زبان کردی" می‌گذاشت نه " دستور زبان کردی".در مقابل این مسئله، " رنجبر" بر این عقیده است که "ل" سنگین و "ر" مشدد در کردی کرمانشاهی نداریم و اگر داریم در حد واج‌گونه داریم و آنقدر کم است که به تعداد انگشتان دست هم نمی‌رسد.
در حالیکه "خرسند" هم با "کریم‌پور" موافق است، این را ایراد بزرگ کتاب می‌داند و می‌گوید:" "ر" مشدد و "ل" سنگین که نام‌گذاری‌های علمی دیگری هم دارند، نه تنها به تعداد انگشتان دست می‌رسند بلکه می‌توان لیست بلند بالایی از نمونه‌های آن ارائه داد. در واقع برای این کار ما باید جفت‌های کمینه را بررسی کنیم. یک واج را جایگزین کنیم. مثلا اگر "ر" را عوض کردیم و معنی عوض شد، تفاوت در واج است و باید قبول کنیم که این‌ها دو واج هستند و واج‌گونه نیستند". او می‌گوید:" در این کتاب از رسم‌الخطی استفاده شده که مورد قبول اکثر کردهاست و علی‌رغم اینکه نقاط قوت زیادی دارد، ضعف‌ها و نارسایی‌هایی هم دارد. این بحث مهمی است که کدام رسم‌الخط مناسب‌تر است؟"
پاسخ "رنجبر" به این صورت است که:" ما در رسم‌الخط قرار نیست هر آوایی را پوشش دهیم. مثلا در فارسی ما چهار نوع "ک" داریم. رسم‌الخط ما باید واج‌نگار باشد نه آوانگار. واج‌نگار می‌گوید که برای این چهار نوع "ک" ما یک نوع در نظر می‌گیریم، در صورتی‌که تفاوت معنایی ایجاد نکند. اما آوانگار این‌طور نیست. من برای "ر" مشدد و "ل" سنگین به این نتیجه رسیدم که آنقدر زیاد نیستند. حتی در رسم‌الخط سورانی تغییراتی داده‌ام. از جمله در تولید دومین‌ها علامت سکون قرار داده‌ام. رسم‌الخط قرارداد است و وحی منزل نیست. ما در قواعد باید سعی کنیم جامعیت بیشتری داشته باشیم و زاویه دید توصیفمان را عوض کنیم".پیشگفتار کتاب "دستور زبان کردی" این‌طور شروع می‌کند : تاکنون دستورهایی برای کردی شمالی و مرکزی نوشته شده است، انتشار کتاب حاضر نخستین گام در زمینه دستور کردی جنوبی محسوب می‌شود. چیزی که "خرسند" معتقد است برای بار اول ادعای بزرگی است و برای نخستین بار نداریم. همه ما با اتکا به پیشینیان جلو آمدیم و با مجهز بودن به دانش قبلیمان است که این‌جاییم. هرچند "کریم‌پور" هم ادعا دارد که اولین دستور زبان کردی را خود نوشته است و "رنجبر" هم در کتابش به آن ارجاع داده است. "خرسند" می‌گوید:" کتاب ویژگی خوبی که دارد این‌است، در تمام مباحث قبل از ورود به بحث، برای اصطلاحی که می‌خواهد راجع به آن حرف بزند- مثلا هجا- علاوه بر معادل انگلیسی آن، یک تعریف ارائه می‌دهد و برای آن مثال‌هایی می‌آورد. در حالیکه نمونه‌های مشابه بر اساس دستورنویسی سنتی و آنچه که از قبل بوده، نوشته شده‌اند که در واقع زبان کردی را تجویز می‌کردند نه توصیف."
"رنجبر" گلایه‌اش این‌است که بخش نحو کتاب دیده نشده و می‌گوید:" من منتظرم کسی یک خط درباره نحو این کتاب حرف بزند و یا انتقاد کند و بگوید اصلا اشتباه نوشته‌ای، این نشان از آن است که کسی نحو آن را متوجه نشده". در این خصوص "خرسند" هم ورود به بخش نحو کتاب را نیازمند مطالعه در حوزه زبان‌شناسی می‌داند که همین امر، مخاطب این بخش را محدود می‌کند. انتقال کامل مباحث مطرح شده در سومین نشست ادبی شرق، به دلیل اینکه از واژه‌های کردی استفاده می‌شد که به تبع رسم‌الخط کردی را می‌طلبید کمی دشوار بود، اما به‌درستی منتقل شد. آن هم در فضایی که گاهی لحن گفت‌و‌گوها به سمتی می‌رفت که نشان از عدم قرارگیری در فضای نقد مناسب و نبود روحیه نقدپذیری در جامعه ادبی کرمانشاه است. البته جای این نکته خالی است که بعضی افراد دعوتی به نشست، بدون در نظر گرفتن انگیزه دعوتشان به مراسم، فقط برای نظاره می‌آیند و حرفی برای گفتن ندارند یا ترجیح می‌دهند صحبت نکنند، که قاعدتا آمدنشان زیر سوال می‌رود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.