|

سینمای دینی ؛نگاهی گذرا به مسئله‌ای ژرف

مهدی حاجی حسینی

بحث در مورد سینمای دینی از مباحثی است که بعد از انقلاب اسلامی در میان مدیران، بسیار رایج و مطرح بوده‌است. در طول این سال‌ها شمار بسیاری از پژوهشگران و مدیران فرهنگی سعی در تبیین چارچوب‌هایی در خصوص سینمای دینی کرده‌اند. دلیل اهمیت این موضوع هم طبیعتا اهمیت سینما و دین در زندگی مردم است. حال من نیز در این مختصر نگاهی گذرا به این مسئله ژرف می‌اندازم.
برای صحبت در مورد سینمای دینی ابتدا باید چند حوزه فکری مرسوم در این نوع سینما را از هم تفکیک کنیم. قبل از پرداختن به سینمای دینی نخست باید فیلم‌هایی که در مورد زندگی پیامبران یا ائمه‌معصومین با محوریت تاریخ‌نگاری ساخته‌می‌شوند را از سینمای دینی تفکیک کنیم. این دسته از فیلم‌ها که در ژانر تاریخی دسته‌بندی می‌شوند، با آن دسته از فیلم‌هایی که به آن‌ها خواهیم پرداخت و در سینمای دینی دسته بندی می‌کنیم متفاوت هستند. فیلم‌هایی مانند روز‌رستاخیز، ابراهیم خلیل‌الله، ملک سلیمان و ... البته این به این معنا نیست که این فیلم‌ها بار دینی ندارند، منتها در دسته‌بندی دیگری قرار می‌گیرند.
سینمای دینی از نظر من به دو دسته کلی تقسیم می شود، دسته نخست فیلم‌هایی که مانند یک امر الهی و دینی به دنبال معنی‌دادن به زندگی هستند. این فیلم‌ها در پی آسیب‌شناسی روح انسان مدرن بوده و به ما یادآوری می‌کنند که چه بودیم و چه‌شدیم یا چه چیزی آرامش از‌دست‌رفته زندگی‌مان را به ما بر‌می‌گرداند. از آثار شاخص این دسته می‌توان به فیلم‌های خیلی‌ دور خیلی ‌نزدیک، اینجا چراغی روشن است، زیر نور ماه و به همین سادگی از ساخته های رضا میر‌کریمی اشاره کرد.
دسته دیگر فیلم‌هایی هستند که خواسته یا ناخواسته مانند دین به مثابه یک روش زندگی، سبک زندگی درست را آموزش می‌دهند یا با نشان دادن سبک زندگی اشتباه، به مخاطب، پند یا درس‌ عبرت می‌دهند. این دسته از فیلم‌ها که معمولا در ژانر ملودرام اجتماعی ساخته می‌شوند با نشان دادن نتیجه‌ی از بین رفتن ارکان اخلاقی و دینی در زندگی کارکرد آن را در اجتماع به نمایش می‌گذ‌ارند. از فیلم‌های شاخص این دسته می‌توان به فیلم‌های چهارشنبه‌سوری، درباره‌الی و جدایی نادر از سیمین اثر اصغر فرهادی اشاره کرد که به تأثیرات دروغ که در دین ما از آن به عنوان ((ام‌الفساد)) یاد می‌شود در زندگی انسان عصر حاضر می‌پردازند.
و در آخر فیلم‌های ویژه‌ای نیز هستند که در این دو دسته‌بندی نمی‌گنجند و از آثار مهم سینمای دینی به شمار می‌روند. فیلم‌هایی مانند روز واقعه ساخته شهرام اسدی و بر مبنای فیلم‌نامه‌ای از بهرام بیضایی که هم اثری تاریخی و هم سینمای دینی در شکل درست و هنری آن است و فیلم‌ طلا و مس ساخته همایون اسعدیان که یکی از بهترین نمونه‌های سینمای دینی در شکل درست و به دور از غلو آن است. فیلمی که کارکرد دین در زندگی را دست‌مایه کار خویش قرار می‌دهد و با قصه‌ای جذاب و شخصیت پردازی مناسب در بهترین شکل، نقش دین در زندگی را به نمایش می‌گذارد. از این فیلم می‌توان به عنوان الگوی مناسب سینمای دینی نام برد.

بحث در مورد سینمای دینی از مباحثی است که بعد از انقلاب اسلامی در میان مدیران، بسیار رایج و مطرح بوده‌است. در طول این سال‌ها شمار بسیاری از پژوهشگران و مدیران فرهنگی سعی در تبیین چارچوب‌هایی در خصوص سینمای دینی کرده‌اند. دلیل اهمیت این موضوع هم طبیعتا اهمیت سینما و دین در زندگی مردم است. حال من نیز در این مختصر نگاهی گذرا به این مسئله ژرف می‌اندازم.
برای صحبت در مورد سینمای دینی ابتدا باید چند حوزه فکری مرسوم در این نوع سینما را از هم تفکیک کنیم. قبل از پرداختن به سینمای دینی نخست باید فیلم‌هایی که در مورد زندگی پیامبران یا ائمه‌معصومین با محوریت تاریخ‌نگاری ساخته‌می‌شوند را از سینمای دینی تفکیک کنیم. این دسته از فیلم‌ها که در ژانر تاریخی دسته‌بندی می‌شوند، با آن دسته از فیلم‌هایی که به آن‌ها خواهیم پرداخت و در سینمای دینی دسته بندی می‌کنیم متفاوت هستند. فیلم‌هایی مانند روز‌رستاخیز، ابراهیم خلیل‌الله، ملک سلیمان و ... البته این به این معنا نیست که این فیلم‌ها بار دینی ندارند، منتها در دسته‌بندی دیگری قرار می‌گیرند.
سینمای دینی از نظر من به دو دسته کلی تقسیم می شود، دسته نخست فیلم‌هایی که مانند یک امر الهی و دینی به دنبال معنی‌دادن به زندگی هستند. این فیلم‌ها در پی آسیب‌شناسی روح انسان مدرن بوده و به ما یادآوری می‌کنند که چه بودیم و چه‌شدیم یا چه چیزی آرامش از‌دست‌رفته زندگی‌مان را به ما بر‌می‌گرداند. از آثار شاخص این دسته می‌توان به فیلم‌های خیلی‌ دور خیلی ‌نزدیک، اینجا چراغی روشن است، زیر نور ماه و به همین سادگی از ساخته های رضا میر‌کریمی اشاره کرد.
دسته دیگر فیلم‌هایی هستند که خواسته یا ناخواسته مانند دین به مثابه یک روش زندگی، سبک زندگی درست را آموزش می‌دهند یا با نشان دادن سبک زندگی اشتباه، به مخاطب، پند یا درس‌ عبرت می‌دهند. این دسته از فیلم‌ها که معمولا در ژانر ملودرام اجتماعی ساخته می‌شوند با نشان دادن نتیجه‌ی از بین رفتن ارکان اخلاقی و دینی در زندگی کارکرد آن را در اجتماع به نمایش می‌گذ‌ارند. از فیلم‌های شاخص این دسته می‌توان به فیلم‌های چهارشنبه‌سوری، درباره‌الی و جدایی نادر از سیمین اثر اصغر فرهادی اشاره کرد که به تأثیرات دروغ که در دین ما از آن به عنوان ((ام‌الفساد)) یاد می‌شود در زندگی انسان عصر حاضر می‌پردازند.
و در آخر فیلم‌های ویژه‌ای نیز هستند که در این دو دسته‌بندی نمی‌گنجند و از آثار مهم سینمای دینی به شمار می‌روند. فیلم‌هایی مانند روز واقعه ساخته شهرام اسدی و بر مبنای فیلم‌نامه‌ای از بهرام بیضایی که هم اثری تاریخی و هم سینمای دینی در شکل درست و هنری آن است و فیلم‌ طلا و مس ساخته همایون اسعدیان که یکی از بهترین نمونه‌های سینمای دینی در شکل درست و به دور از غلو آن است. فیلمی که کارکرد دین در زندگی را دست‌مایه کار خویش قرار می‌دهد و با قصه‌ای جذاب و شخصیت پردازی مناسب در بهترین شکل، نقش دین در زندگی را به نمایش می‌گذارد. از این فیلم می‌توان به عنوان الگوی مناسب سینمای دینی نام برد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.