|

نقش مذهب در زندگی، کار و فرهنگ مردم قم

زهرا ادیب بهروز

در مقدمه کتاب«درآمدی بر شهرشناسی» بیان شده‌است: «شهر مجموعه‌ای از ترکیب عوامل طبیعی، اجتماعی و محیط‌های ساخته‌شده توسط انسان است که در آن جمعیت ساکن متمرکز شده و در این مجموعه به صورت منظمی درآمده و آداب‌ و رسومی برای خود اختراع کرده‌اند. علاوه بر آن، این جمعیت به صورت مختلف تخصص یافته، و دارای قاعده‌مندی خاص خود است.» با وجود اینکه قم دومین شهر زیارتی ایران پس از مشهد است اما از زمان صفویه به سبب نزدیکی به مرکز کشور، و همچنین بعدها به دلیل وجود بزرگ‌ترین حوزه‌های علمیه و مراکز مدیریت آن‌ها، رونق گرفته و عنوان"پایتخت مذهبی و قطب فرهنگی ایران" به آن اطلاق می‌شود. در حقیقت مذهب اولین مؤلفه‌ای است که در روند بررسی ساختار‌های "قم" نقشی اساسی ایفا کرده و تا به امروز در تمام سطوح آن اثرگذار بوده‌است.
مذهبی که قادر است فرهنگ بسازد
"دنی کوش"در کتاب"فرهنگ در علوم اجتماعی" می‌گوید: «مفهوم فرهنگ تنها درباره عوامل انسانی سخن می‌گوید آنجا که دریابیم بشر می‌تواند در کنار تنوع شکل‌های مختلف زندگی و اعتقادات گوناگون وحدت خود را حفظ کند. » عموما در بررسی فرهنگ شهری چندین عامل مورد توجه قرار می‌گیرند، به عنوان مثال پدیده‌هایی چون: "هویت جمعی"، "تمدن"، "مهاجرپذیر بودن یا نبودن " و همچنین "میزان رشد فرهنگ و هنر" که ما در این مبحث پیرامون دو عامل: مهاجرت و تأثیرات آن و نیز رشد فرهنگ در سایه مذهب سخن می‌گوییم.
قم در طی سالهای متمادی همواره با "مهاجرپذیری" گسترده‌ای مواجه بوده‌ که مذهب به عنوان مهم‌ترین رکن درکنار شاخص‌های دیگری در ظهور این پدیده مؤثر بوده
در این مطلب به ذکر سه نمونه بسنده می‌کنیم:
1.کثرت گرایی فرهنگی که در آن آداب و رسوم مناطق مختلف در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و عدم توازن در برقراری روابط مناسب، به خرده فرهنگ‌ها، هویتی یک شکل نمی‌بخشد و سبب ایجاد اختلاف می‌گردد.
2.یکی از مهم‌ترین پیامدهای مهاجرت، روز تراکم بالای جمعیت است، که منجر به نابه‌سامانی در فضاهای عمرانی شهری و عدم تناسب نیازها نسبت به مساحت منطقه است.
3.سیطره‌ی وسیع مذهب در قم، نقش غیرقابل انکاری در ایجاد عرف‌های فرهنگی و خاص منطقه‌ای داشته، که شاخص‌ترین آن‌ها نحوه پوشش بانوان و تبدیل شدن حجاب "چادر" در زمره اصول اساسی و اولیه اماکنی چون مدارس و دانشگاه‌هاست.
وجود حوزه‌های علمیه و همچنین فاصله نزدیک به پایتخت در روند تبدیل شدن قم به "دومین قطب انتشار کتاب" پس از تهران و همچنین "بزرگ‌ترین قطب انتشار کتاب‌های علوم دینی در خاورمیانه" موثر بوده است. آن‌چنان‌ که "حسن روحانی"ریاست محترم جمهور نیز قم را «بزرگ‌ترین مرکز نشر آثار و معارف اسلام و شیعه»در جهان خوانده‌است.
رهیافت اشتغال در عملکرد مذهب
"امیل دورکیم" در کتاب "درباره‌ی تقسیم کار اجتماعی" عنوان می‌کند: «رایج ترین نظریه در باب تقسیم کار این است که تقسیم کار از تمایل آدمی بر افزودن دائمیِ سعادت خویش برمی‌خیزد. می‌دانیم که کار هرچه بیشتر تقسیم شود، بازده آن بالاتر ، منابعی که در اختیار ما قرار خواهند گرفت فراوان‌تر و کیفیت آنها بهتر خواهد بود. صنعت بیشتر تولید می‌کند و فرآورده های آن کامل می‌شوند. آدمی به همه این چیزها نیاز دارند پس به نظر می رسد که هر چه بیشتر از این چیزها برخوردار باشد، سعادتمند‌تر است»از همان ابتدا به دنبال رشد روزافزون حوزه‌های علمیه در استان قم، سازمان‌ها و دانشگاه‌هایی ایجاد شدند که مختص زندگی در چنین جوامع مذهب محوری بودند از جمله "مرکزجهانی علوم اسلامی" که بعدها به"جامعه المصطفی العالمیه" تغییر نام پیدا کرد، دانشگاهی که 30.000 طلبه از کشورهای مختلف در آن به آموزش علوم دینی شیعیان می‌پردازند، همچنین نهادهای وابسته به این مرکز مانند:"مدرسه بنت‌الهدی"، "مجتمع آموزش عالی امام خمینی(ره)"، علاوه بر آن این سازمان در طول دهه‌ی اخیر توانسته نمایندگی‌هایی در بعضی کشورهای آسیای میانه و یا اروپا احداث کند. که تمامی این شعبات دارای اهداف مشترکی هستند و طبق اصول و خط مشی مشخصی حرکت می‌کنند؛ براساس آخرین آمارها بیش از 3000 کارمند در بخش‌های مختلف این مراکز مشغول به کار هستند. همچنین در یافته‌های اخیر، قم به عنوان "پایتخت اینترنتی جهان شیعه" و "قطب تولید نرم‌افزارهای علوم اسلامی" شناخته‌شده‌است. در کنار تمام نکات یادشده، این استان کاستی‌هایی در زمینه ایجاد و یا پیشرفت مشاغل جدید دارد، به‌ویژه آنکه در بسیاری از همان سازمان‌های تخصصی تنها قشر خاصی از جامعه شهری جذب می‌شوند به همراه این مسائل عموما بانوان در قم به دلیل پاره‌ای مشکلات و موانع که سنت‌گرایی در آن بی‌تأثیر نیست نمی‌توانند استعدادهای خود را در بازار کاری‌ای منطبق با تخصصشان به‌کار گیرند؛ به طور مثال بسیاری از مراکز دولتی در استان تنها از میان آقایان اقدام به جذب نیرو می‌نمایند، و از این رهیافت‌ها ما شاهد تقسیم کاری‌ بعضا تبعیض آمیز در جامعه قم هستیم.
آیا مذهب می‌تواند پاسخگوی زندگی اقشار مختلف باشد؟
رایج است که در هنگام بررسی المان‌های تشکیل دهنده زندگی مردم در شهرها گرایشات آنان را به حوزه‌های مختلف مورد بررسی قرار می‌دهند. به‌طور مثال رشت یکی از مهم‌ترین شهرهای ایران از نظر غلبه ارز‌ش‌های خانوادگی است و یا شیراز رتبه نخست را در میزان فردگرایی مردم دارد. باورها و علایق دینی و مذهبی در میان مردم قم هرگز کمرنگ نگشته و نمونه‌های عینی آن برگزاری دهه‌های مختلف عزاداری در استان است، آنچه هرروز بیش از گذشته سبب رونق این‌گونه مراسمات می‌گردد افزایش میزان اعتقادات به انجام آیین‌های مذهبی است. همه ساله حتی پیش از شروع مناسبت‌های خاص سوگواری یا جشن و سرور، می‌توان در خیابان‌ها و محله‌ها و در نحوه آراستن مکان‌های مذهبی مهم چون "حرم مطهر حضرت معصومه (س)" و "مسجد مقدس جمکران" میزان پایبندی مردم به شعائر دینی را مشاهده کرد.اندک اما مهمی بود،حال آنکه در مقیاس وسیع‌تر می‌توان این ویژگی را در موارد افزون‌تری مورد مطالعه قرار داد. امید می‌رود تا در آینده بتوان به این مهم در پیکره اهداف مشخصی دست یافت.

در مقدمه کتاب«درآمدی بر شهرشناسی» بیان شده‌است: «شهر مجموعه‌ای از ترکیب عوامل طبیعی، اجتماعی و محیط‌های ساخته‌شده توسط انسان است که در آن جمعیت ساکن متمرکز شده و در این مجموعه به صورت منظمی درآمده و آداب‌ و رسومی برای خود اختراع کرده‌اند. علاوه بر آن، این جمعیت به صورت مختلف تخصص یافته، و دارای قاعده‌مندی خاص خود است.» با وجود اینکه قم دومین شهر زیارتی ایران پس از مشهد است اما از زمان صفویه به سبب نزدیکی به مرکز کشور، و همچنین بعدها به دلیل وجود بزرگ‌ترین حوزه‌های علمیه و مراکز مدیریت آن‌ها، رونق گرفته و عنوان"پایتخت مذهبی و قطب فرهنگی ایران" به آن اطلاق می‌شود. در حقیقت مذهب اولین مؤلفه‌ای است که در روند بررسی ساختار‌های "قم" نقشی اساسی ایفا کرده و تا به امروز در تمام سطوح آن اثرگذار بوده‌است.
مذهبی که قادر است فرهنگ بسازد
"دنی کوش"در کتاب"فرهنگ در علوم اجتماعی" می‌گوید: «مفهوم فرهنگ تنها درباره عوامل انسانی سخن می‌گوید آنجا که دریابیم بشر می‌تواند در کنار تنوع شکل‌های مختلف زندگی و اعتقادات گوناگون وحدت خود را حفظ کند. » عموما در بررسی فرهنگ شهری چندین عامل مورد توجه قرار می‌گیرند، به عنوان مثال پدیده‌هایی چون: "هویت جمعی"، "تمدن"، "مهاجرپذیر بودن یا نبودن " و همچنین "میزان رشد فرهنگ و هنر" که ما در این مبحث پیرامون دو عامل: مهاجرت و تأثیرات آن و نیز رشد فرهنگ در سایه مذهب سخن می‌گوییم.
قم در طی سالهای متمادی همواره با "مهاجرپذیری" گسترده‌ای مواجه بوده‌ که مذهب به عنوان مهم‌ترین رکن درکنار شاخص‌های دیگری در ظهور این پدیده مؤثر بوده
در این مطلب به ذکر سه نمونه بسنده می‌کنیم:
1.کثرت گرایی فرهنگی که در آن آداب و رسوم مناطق مختلف در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و عدم توازن در برقراری روابط مناسب، به خرده فرهنگ‌ها، هویتی یک شکل نمی‌بخشد و سبب ایجاد اختلاف می‌گردد.
2.یکی از مهم‌ترین پیامدهای مهاجرت، روز تراکم بالای جمعیت است، که منجر به نابه‌سامانی در فضاهای عمرانی شهری و عدم تناسب نیازها نسبت به مساحت منطقه است.
3.سیطره‌ی وسیع مذهب در قم، نقش غیرقابل انکاری در ایجاد عرف‌های فرهنگی و خاص منطقه‌ای داشته، که شاخص‌ترین آن‌ها نحوه پوشش بانوان و تبدیل شدن حجاب "چادر" در زمره اصول اساسی و اولیه اماکنی چون مدارس و دانشگاه‌هاست.
وجود حوزه‌های علمیه و همچنین فاصله نزدیک به پایتخت در روند تبدیل شدن قم به "دومین قطب انتشار کتاب" پس از تهران و همچنین "بزرگ‌ترین قطب انتشار کتاب‌های علوم دینی در خاورمیانه" موثر بوده است. آن‌چنان‌ که "حسن روحانی"ریاست محترم جمهور نیز قم را «بزرگ‌ترین مرکز نشر آثار و معارف اسلام و شیعه»در جهان خوانده‌است.
رهیافت اشتغال در عملکرد مذهب
"امیل دورکیم" در کتاب "درباره‌ی تقسیم کار اجتماعی" عنوان می‌کند: «رایج ترین نظریه در باب تقسیم کار این است که تقسیم کار از تمایل آدمی بر افزودن دائمیِ سعادت خویش برمی‌خیزد. می‌دانیم که کار هرچه بیشتر تقسیم شود، بازده آن بالاتر ، منابعی که در اختیار ما قرار خواهند گرفت فراوان‌تر و کیفیت آنها بهتر خواهد بود. صنعت بیشتر تولید می‌کند و فرآورده های آن کامل می‌شوند. آدمی به همه این چیزها نیاز دارند پس به نظر می رسد که هر چه بیشتر از این چیزها برخوردار باشد، سعادتمند‌تر است»از همان ابتدا به دنبال رشد روزافزون حوزه‌های علمیه در استان قم، سازمان‌ها و دانشگاه‌هایی ایجاد شدند که مختص زندگی در چنین جوامع مذهب محوری بودند از جمله "مرکزجهانی علوم اسلامی" که بعدها به"جامعه المصطفی العالمیه" تغییر نام پیدا کرد، دانشگاهی که 30.000 طلبه از کشورهای مختلف در آن به آموزش علوم دینی شیعیان می‌پردازند، همچنین نهادهای وابسته به این مرکز مانند:"مدرسه بنت‌الهدی"، "مجتمع آموزش عالی امام خمینی(ره)"، علاوه بر آن این سازمان در طول دهه‌ی اخیر توانسته نمایندگی‌هایی در بعضی کشورهای آسیای میانه و یا اروپا احداث کند. که تمامی این شعبات دارای اهداف مشترکی هستند و طبق اصول و خط مشی مشخصی حرکت می‌کنند؛ براساس آخرین آمارها بیش از 3000 کارمند در بخش‌های مختلف این مراکز مشغول به کار هستند. همچنین در یافته‌های اخیر، قم به عنوان "پایتخت اینترنتی جهان شیعه" و "قطب تولید نرم‌افزارهای علوم اسلامی" شناخته‌شده‌است. در کنار تمام نکات یادشده، این استان کاستی‌هایی در زمینه ایجاد و یا پیشرفت مشاغل جدید دارد، به‌ویژه آنکه در بسیاری از همان سازمان‌های تخصصی تنها قشر خاصی از جامعه شهری جذب می‌شوند به همراه این مسائل عموما بانوان در قم به دلیل پاره‌ای مشکلات و موانع که سنت‌گرایی در آن بی‌تأثیر نیست نمی‌توانند استعدادهای خود را در بازار کاری‌ای منطبق با تخصصشان به‌کار گیرند؛ به طور مثال بسیاری از مراکز دولتی در استان تنها از میان آقایان اقدام به جذب نیرو می‌نمایند، و از این رهیافت‌ها ما شاهد تقسیم کاری‌ بعضا تبعیض آمیز در جامعه قم هستیم.
آیا مذهب می‌تواند پاسخگوی زندگی اقشار مختلف باشد؟
رایج است که در هنگام بررسی المان‌های تشکیل دهنده زندگی مردم در شهرها گرایشات آنان را به حوزه‌های مختلف مورد بررسی قرار می‌دهند. به‌طور مثال رشت یکی از مهم‌ترین شهرهای ایران از نظر غلبه ارز‌ش‌های خانوادگی است و یا شیراز رتبه نخست را در میزان فردگرایی مردم دارد. باورها و علایق دینی و مذهبی در میان مردم قم هرگز کمرنگ نگشته و نمونه‌های عینی آن برگزاری دهه‌های مختلف عزاداری در استان است، آنچه هرروز بیش از گذشته سبب رونق این‌گونه مراسمات می‌گردد افزایش میزان اعتقادات به انجام آیین‌های مذهبی است. همه ساله حتی پیش از شروع مناسبت‌های خاص سوگواری یا جشن و سرور، می‌توان در خیابان‌ها و محله‌ها و در نحوه آراستن مکان‌های مذهبی مهم چون "حرم مطهر حضرت معصومه (س)" و "مسجد مقدس جمکران" میزان پایبندی مردم به شعائر دینی را مشاهده کرد.اندک اما مهمی بود،حال آنکه در مقیاس وسیع‌تر می‌توان این ویژگی را در موارد افزون‌تری مورد مطالعه قرار داد. امید می‌رود تا در آینده بتوان به این مهم در پیکره اهداف مشخصی دست یافت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.