|

نقد و معرفی فیلم مستند «احمد شاملو»

ماه می‌آید هنوز …

محمدرضا کلهر

فیلم مستند «احمد شاملو» ساخته‌ی «مختار شکری‌پور» با نام «پرواز در دایره حضور» با تصویر «آیدا» آغاز می‌شود که دارد این شعر را دکلمه می‌کند: «چه بی‌تابانه می‌خواهمت ای دوریت آزمونِ سختِ زنده بگوری / چه بی‌تابانه تورا طلب می‌کنم...» رسم مرگ همین است؛ اکنون در نبود، در عدم حضور، همه چیزی دیگرگون می‌نماید. این‌بار آیدا، او را طلب می‌کند و شعر شاعر را برای «او» می‌خواند. «او»! امان از این ضمیر غایب مرگ‌‌آمیزِ«او»! سپس آیدا از آن اتفاق نادر برای‌مان می‌گوید، از عشق که در زندگیِ ماضی دوری اتفاق افتاده است و تصاویر از تنهاییِ اکنونی آیدا، در آن حیاط بزرگ خانه پاییززده سخن‌ها دارد. همیشه فکر می‌کردم صورت «شیمبورسکا»ی شاعر به گنجشکی می‌ماند که در این جهانِ خزان زده در این جهان ظلمانیِ کرکسان چه مهربانانه شعر می‌خواند! اکنون نیز آیدا در تنهایی عریانش همین را تداعی می‌کند، آیدا میان شاخساران آن درخت خشک حیاط، گنجشک‌گون گویی در تنهایی مدامش گم می‌شود. گنجشک را در زمستانی سرد در نماهای پایانی فیلم در یک لحظه کِزکرده در خویش، پُف کرده درپروبال خویش باز بر درختی خواهیم دید.آیدا درباره زندگی‌ مشترک چهل ساله‌شان می‌گوید: «با این‌که بسیار ناراحتی‌ها کشیدیم ولی فکر می‌کنم یک زندگی یگانه و شایدکم نظیری داشتیم.» «پرواز در دایره حضور»، یا به زعم من، پرواز در دایره عدم حضور؛ تأویل ساده‌ای دارد، آخر آیدا می‌گوید: «الان هم تازه فکر می‌کنم با خودش - شاملو - دارم موسیقی گوش می‌کنم...» «الان هم هست او هست (او، امان از این ضمیر غایب ستمگر مرگ‌آلود «او«) هنوز هست» در دایره مرگ در دایره عدم حضور، «او» هست. و پرواز می‌کند! سپس تصویر دریا و دکلمه این شعر با صدای گرمِ شاملو می‌آید: «تو کجایی درگستره‌ی بی‌مرز این جهان تو کجایی؟» دراپیزود بعدی فیلم اپیزودی با نام؛ «من بامدادم سرانجام»، دولت آبادی داستان‌نویس، درباره شاعر می‌گوید: «شاملو یک شخصیت چند جنبه‌ای بود» کیمیایی فیلم‌ساز، درباره او می‌گوید: «او زندگی‌های مختلف داشته...» و از تعبیرِ «انفجار لحظه و زندگی هنرمندانه» برای «او» استفاده می کند. ناگاه آیدا هم از همین تعبیرِ «انفجار» استفاده می‌کند. این تعابیر مشابه تصادفی نیست، به خاطر تدوین هوشمندانه‌ی فیلم است. یعنی دو مصاحبه شونده در دو صحنه مغایر هم، به نوعی مشابه وهم‌داستان سخن می‌گویند.و فیلمساز بر آن است که در هم استحاله یا تداعی‌شان دهد. درواقع گفتارها نوعی خصیصه، شبیه «گفتگوی تلسکوپی» از جنس گفتگوهای کاراکترهای رمان‌های شگفت «ماریو بارگاس یوسا» دارند. «اين ترفند روايتي، - یا تکنیکی- مبتني بر گفتگوي دو شخصيت در مورد وقايع گذشته - در اینجا در مورد شخصیت شاملو- است با اين ويژگي كه هر بار جمله‌اي -یا تعبیری - را كه يكي از شخصيت‌ها بر زبان آورده است‌، شخصيتي كه درگفتگوي ديگري - یا مصاحبه‌ی دیگری - شركت دارد، تكرار مي‌كند.» به عبارت ساده‌تر؛ «به نوعي تداعي معاني يا دقيقتر تداعي گفتگو - می‌انجامد. درضمن يك زاويه‌ي ديد بر زاويه‌ ديد ديگر‌، يك توالي زماني بر توالي زماني ديگر را و... همه را بر هم منطبق می‌کند و خواننده - در این‌جا البته بیننده- بايد جفت و جورشان كند تا به احساس نوعي توالي خطي يا تناظر فضايي دست يابد كه در سايه‌ي آن، همه وقايع اگر نه تك‌تك، دست كم در كل معنا مي‌يابند...» این تدوین بسیار مسرت بخش است، تداوم، تداعی و یا توالی زمانی از ضرورت تکنیکی این نوع روایت‌پردازی است. که در فیلم، شکری پور، از آن بسیار سود برده است.
سپس آیدا از «شاعرانه‌گی عجیب او می‌گوید.» شمس لنگرودی او را متشخص‌ترین شاعر، و با وجود این، بی نیاز قلمداد می‌کند. تک‌تک، همه‌ی‌ مصاحبه شوندگان براین باورند که او: «صادق، بردبار با نزاکت و مودب، مردم‌دار، فروتن، شوخ طبع، خوش‌طبع اما توأمان مردی مُبادی آداب پراز انرژی، پراز نشاط، زندگی بخش و همیشه آموزگار و...» است. جواد مجابی از کارکتر شخصی شاملو، و تومأن از شخصیت هنری‌اش سخن می‌گوید: طنز اورا بنیادی می‌داند و براین باور است که تعادلی بین گریه و خندیدن در منظر هنری او نسبت به جهان وجود دارد. مجابی مجابمان می‌کند و می‌گوید: «شاملو نوعی زهرخند عارفانه نسبت به وضعیت بشر دارد.» و «با همه‌ی فروتنی‌اش با مردم، او را همیشه ایستاده در برابر صاحبان قدرت معرفی می‌کند.» سپس دست آیدا شمعی را در مجمر پرشمعی می‌افروزد. ترجیع بند یا درست‌تر، ترکیب‌بندی که موتیف گونه در تمام فیلم تکرار می‌شود، چراکه چندبار در فیلم به زیبایی و به جا می‌آید. دست آیدا و برافروختن شمع؛ صحنه‌ای بسیار رمانتیک و خاطره‌انگیز و یادآورد خاطره یا حضوراو و آیینی از مانایی یاد «او» است. امان از این ضمیر منفصل«او»ی غایب! اپیزود بعدی «آیدا و شاملو از نگاه دیگران» از پی می‌آید و تکه‌ای از یک فیلم آماتور را نشان می‌دهد که شاملو ایستاده بر پایش تکیه به همراه همیشگی‌اش، دارد راه می‌رود. شمس لنگرودی می‌گوید: «آیدا یک اتفاق بود در زندگی شاملو.» صدای شاملو می‌آید: «میان خورشیدهای همیشه، زیبایی تو لنگری است. خورشیدی که از سپیده‌دم همه ستارگان بی‌نیازم می‌کند، نگاهت شکست ستمگری‌ست... » نگاه آیدا رو به دوربین... به جای هر حرف و حدیثی، نگاه آیدا رو به دوربین... راستی اگر آیدا در زندگی شاملو نبود آن‌وقت «آیدا فسخ عزیمت جاودانه بود» بود یا نبود؟ وقتی درشعری شاملو آن‌زمانِ بی‌آیدایی را شوره‌زار یأس می‌بیند آیدا تو گویی همان جنگل سبزِ بودن بوده برایش که به زندگی و شعر و همه چیزش معنا بخشیده است. و به قول آیدا؛ «گفتنی نیست» این بودن، اصلاً گفتنی نیست!

فیلم مستند «احمد شاملو» ساخته‌ی «مختار شکری‌پور» با نام «پرواز در دایره حضور» با تصویر «آیدا» آغاز می‌شود که دارد این شعر را دکلمه می‌کند: «چه بی‌تابانه می‌خواهمت ای دوریت آزمونِ سختِ زنده بگوری / چه بی‌تابانه تورا طلب می‌کنم...» رسم مرگ همین است؛ اکنون در نبود، در عدم حضور، همه چیزی دیگرگون می‌نماید. این‌بار آیدا، او را طلب می‌کند و شعر شاعر را برای «او» می‌خواند. «او»! امان از این ضمیر غایب مرگ‌‌آمیزِ«او»! سپس آیدا از آن اتفاق نادر برای‌مان می‌گوید، از عشق که در زندگیِ ماضی دوری اتفاق افتاده است و تصاویر از تنهاییِ اکنونی آیدا، در آن حیاط بزرگ خانه پاییززده سخن‌ها دارد. همیشه فکر می‌کردم صورت «شیمبورسکا»ی شاعر به گنجشکی می‌ماند که در این جهانِ خزان زده در این جهان ظلمانیِ کرکسان چه مهربانانه شعر می‌خواند! اکنون نیز آیدا در تنهایی عریانش همین را تداعی می‌کند، آیدا میان شاخساران آن درخت خشک حیاط، گنجشک‌گون گویی در تنهایی مدامش گم می‌شود. گنجشک را در زمستانی سرد در نماهای پایانی فیلم در یک لحظه کِزکرده در خویش، پُف کرده درپروبال خویش باز بر درختی خواهیم دید.آیدا درباره زندگی‌ مشترک چهل ساله‌شان می‌گوید: «با این‌که بسیار ناراحتی‌ها کشیدیم ولی فکر می‌کنم یک زندگی یگانه و شایدکم نظیری داشتیم.» «پرواز در دایره حضور»، یا به زعم من، پرواز در دایره عدم حضور؛ تأویل ساده‌ای دارد، آخر آیدا می‌گوید: «الان هم تازه فکر می‌کنم با خودش - شاملو - دارم موسیقی گوش می‌کنم...» «الان هم هست او هست (او، امان از این ضمیر غایب ستمگر مرگ‌آلود «او«) هنوز هست» در دایره مرگ در دایره عدم حضور، «او» هست. و پرواز می‌کند! سپس تصویر دریا و دکلمه این شعر با صدای گرمِ شاملو می‌آید: «تو کجایی درگستره‌ی بی‌مرز این جهان تو کجایی؟» دراپیزود بعدی فیلم اپیزودی با نام؛ «من بامدادم سرانجام»، دولت آبادی داستان‌نویس، درباره شاعر می‌گوید: «شاملو یک شخصیت چند جنبه‌ای بود» کیمیایی فیلم‌ساز، درباره او می‌گوید: «او زندگی‌های مختلف داشته...» و از تعبیرِ «انفجار لحظه و زندگی هنرمندانه» برای «او» استفاده می کند. ناگاه آیدا هم از همین تعبیرِ «انفجار» استفاده می‌کند. این تعابیر مشابه تصادفی نیست، به خاطر تدوین هوشمندانه‌ی فیلم است. یعنی دو مصاحبه شونده در دو صحنه مغایر هم، به نوعی مشابه وهم‌داستان سخن می‌گویند.و فیلمساز بر آن است که در هم استحاله یا تداعی‌شان دهد. درواقع گفتارها نوعی خصیصه، شبیه «گفتگوی تلسکوپی» از جنس گفتگوهای کاراکترهای رمان‌های شگفت «ماریو بارگاس یوسا» دارند. «اين ترفند روايتي، - یا تکنیکی- مبتني بر گفتگوي دو شخصيت در مورد وقايع گذشته - در اینجا در مورد شخصیت شاملو- است با اين ويژگي كه هر بار جمله‌اي -یا تعبیری - را كه يكي از شخصيت‌ها بر زبان آورده است‌، شخصيتي كه درگفتگوي ديگري - یا مصاحبه‌ی دیگری - شركت دارد، تكرار مي‌كند.» به عبارت ساده‌تر؛ «به نوعي تداعي معاني يا دقيقتر تداعي گفتگو - می‌انجامد. درضمن يك زاويه‌ي ديد بر زاويه‌ ديد ديگر‌، يك توالي زماني بر توالي زماني ديگر را و... همه را بر هم منطبق می‌کند و خواننده - در این‌جا البته بیننده- بايد جفت و جورشان كند تا به احساس نوعي توالي خطي يا تناظر فضايي دست يابد كه در سايه‌ي آن، همه وقايع اگر نه تك‌تك، دست كم در كل معنا مي‌يابند...» این تدوین بسیار مسرت بخش است، تداوم، تداعی و یا توالی زمانی از ضرورت تکنیکی این نوع روایت‌پردازی است. که در فیلم، شکری پور، از آن بسیار سود برده است.
سپس آیدا از «شاعرانه‌گی عجیب او می‌گوید.» شمس لنگرودی او را متشخص‌ترین شاعر، و با وجود این، بی نیاز قلمداد می‌کند. تک‌تک، همه‌ی‌ مصاحبه شوندگان براین باورند که او: «صادق، بردبار با نزاکت و مودب، مردم‌دار، فروتن، شوخ طبع، خوش‌طبع اما توأمان مردی مُبادی آداب پراز انرژی، پراز نشاط، زندگی بخش و همیشه آموزگار و...» است. جواد مجابی از کارکتر شخصی شاملو، و تومأن از شخصیت هنری‌اش سخن می‌گوید: طنز اورا بنیادی می‌داند و براین باور است که تعادلی بین گریه و خندیدن در منظر هنری او نسبت به جهان وجود دارد. مجابی مجابمان می‌کند و می‌گوید: «شاملو نوعی زهرخند عارفانه نسبت به وضعیت بشر دارد.» و «با همه‌ی فروتنی‌اش با مردم، او را همیشه ایستاده در برابر صاحبان قدرت معرفی می‌کند.» سپس دست آیدا شمعی را در مجمر پرشمعی می‌افروزد. ترجیع بند یا درست‌تر، ترکیب‌بندی که موتیف گونه در تمام فیلم تکرار می‌شود، چراکه چندبار در فیلم به زیبایی و به جا می‌آید. دست آیدا و برافروختن شمع؛ صحنه‌ای بسیار رمانتیک و خاطره‌انگیز و یادآورد خاطره یا حضوراو و آیینی از مانایی یاد «او» است. امان از این ضمیر منفصل«او»ی غایب! اپیزود بعدی «آیدا و شاملو از نگاه دیگران» از پی می‌آید و تکه‌ای از یک فیلم آماتور را نشان می‌دهد که شاملو ایستاده بر پایش تکیه به همراه همیشگی‌اش، دارد راه می‌رود. شمس لنگرودی می‌گوید: «آیدا یک اتفاق بود در زندگی شاملو.» صدای شاملو می‌آید: «میان خورشیدهای همیشه، زیبایی تو لنگری است. خورشیدی که از سپیده‌دم همه ستارگان بی‌نیازم می‌کند، نگاهت شکست ستمگری‌ست... » نگاه آیدا رو به دوربین... به جای هر حرف و حدیثی، نگاه آیدا رو به دوربین... راستی اگر آیدا در زندگی شاملو نبود آن‌وقت «آیدا فسخ عزیمت جاودانه بود» بود یا نبود؟ وقتی درشعری شاملو آن‌زمانِ بی‌آیدایی را شوره‌زار یأس می‌بیند آیدا تو گویی همان جنگل سبزِ بودن بوده برایش که به زندگی و شعر و همه چیزش معنا بخشیده است. و به قول آیدا؛ «گفتنی نیست» این بودن، اصلاً گفتنی نیست!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.