|

هژير از گروه آيان مي‌گويد

نسل جوان به موسيقي تازه نياز داشت

پرك چاوشي

سی‌وهفت ساله است و مثل تمام یارسانهای دیگر از تنبور شروع کرد اما با گذار از تار و سه‌تار و دف و دیوان، به گیتار و پیانو رسید. ردیف‌های آوازی محمود کریمی را نیز به همراهی و راهنمایی پدرش آموخت. «هژیر مهرافروز» 23 ساله بود که گروه «مهر» که متشکل از سازهای دیوان، دف، درامز، گیتار الکتریک، ساکسیفون و گیتار باس بود را بنیان نهاد و همان اجراها بود که پایه‌گذار سبک موسیقی‌ای شد که از آن به «موسیقی ترکیبی» یاد می‌کند. در کرمانشاه متولد شد و در صحنه پرورش یافت. خواهرزاده مرحوم«سیدخلیل عالینژاد» از نوازندگان و خواننده‌های شهیر کرمانشاهی است و این شاید خود دلیلی بود تا قدم در راهی بگذارد که او گذاشت. اولین آلبوم او با نام «دل قلندر» در سال 1387 انتشار یافت و پس از تغییر نام گروه به «آیان» در سال 1388 اولین کنسرت این گروه در اریکه ایرانیان برگزار شد. یادگار این دوران آلبوم‌های «آیان» و «لامی» است. اجراهای او اما تنها به سبک ترکیبی محدود نشد و اجرای سبک دیگری که آن را «قلندری» می‌خوانند، از تولد مولانا در مهرماه 1390 شروع شد و بعد از اجراهای پیاپی در قونیه به مناسبت سالروز بزرگداشت مولانا، جرقه زایش آلبوم «من خانه نمی‌دانم» شد. هژیر مهرافروز به همراه گروه آیان پس از سالها روز هفتم و هشتم دی ماه در زادگاهش کنسرت برگزار کرد. گفتوگویی که در پی می‌آید به بهانه اجرای این کنسرت است.

اجازه بدهید از سبک موسیقی‌تان شروع کنیم. شما موسیقی را در خانواده‌ای آموختید که روحش آمیخته با موسیقی مقامی بود. بسیاری از سازهای سنتی را هم آموخته بودید. با این وجود اولین گروه موسیقی خود را در حالی بنیان نهادید که سازهای الکترونیک بسیاری در آن به چشم می‌خورد. چه شد که با این سازها شروع کردید؟
من از کودکی بخاطر شرایطی که در آن بزرگ شدم و به دنیا آمدم، موسیقی سنتی و بالاخص موسیقی مقامی کار کردم. با ساز آیینی تنبور و اشعار عرفانی هم آشنایی پیدا کردم. در خانه ما همیشه اشعار عرفانی خوانده می‌شد و دایم تنبور نواخته می‌شد و به آن مقدس نگاه می‌شد. به‌خاطر این شرایط گرایش من قابل تشخیص بود. خانواده‌ام نیز در این زمینه بسیار به من کمک می‌کردند و مرا تشویق می‌کردند. در من انگیزه ایجاد می‌کردند تا به‌سمت آموزش سازهای سنتی از جمله تار و سه‌تار بروم. بعد از سربازی‌ام بود که وقتی به یک بلوغ نسبی ذهنی رسیدم، احساس کردم این سبک‌ها و حال و هوا و فرم موسیقی رایج است و اکثر هنرمندان این سبک و سیاق را می‌پرورانند و به آن می‌پردازند. آنجا بود که تصمیم گرفتم با توجه به سن خودم، حرکت جدیدی در موسیقی ایجاد کنم. بنابراین با توجه به ذایقه و علاقه‌ای که در کشور بین اقشار مختلف وجود داشت، بر خود لازم دانستم تا فرم‌های موسیقی ملل خصوصا موسیقی معاصر را ابتدا یاد بگیرم و سپس ترکیب درستی از این ریشه‌ها و ساختارها ارایه کنم. ما در مناطق مختلف ایران بالاخص در مناطق کردنشین ریشه‌های بسیار غنی در فرهنگ موسیقایی داریم. این‌ها را چطور و در کجا می‌شد آمیخت طوری که این ترکیب فقط ترکیب نباشد و توسط مخاطب حس شود؟ چه باید می‌کرد که گروه‌هایی که ذایقه‌های مختلف دارند، بتوانند این را از هم تمییز بدهند و آن حس آشنایی که موسیقی فولک و سازهای مقامی به ساختارها می‌افزاید نیز ایجاد شود، و در نهایت سبب شود مخاطب احساس قرابت و نزدیکی با موسیقی کند؟ وقتی این یکدستی و یگانگی اتفاق می‌افتد آنجاست که با ما شروع به هم‌خوانی و سرایش می‌کند. در حالت عادی شاید معنای این شعر برایش ملموس نباشد، اما وقتی شعر را با این لحن و این موسیقی می‌خواند خیلی راحت‌تر با تعابیر تنییده در اعماق شعر آشنا می‌شود.
منظورتان این است که یکی از دلایلی که این سبک را پایه‌گذاری کردید اشباع شدن موسیقی سنتی بود یا مثلا اینکه با وجود بزرگان عرصه موسیقی دیگر مجالی برای فعالیت در آن زمینه نبود؟
نه من اصلا نمی‌گویم که موسیقی سنتی اشباع شده اما از این موسیقی همیشه استفاده می‌شود و این چیزی است که وجود دارد. من به فکر موسیقی‌ای بودم که تازه باشد و تا پیش از آن وجود نداشت. همیشه هنرمندان زیادی در عرصه موسیقی سنتی کارهای با ارزشی انجام می‌دهند. حالا نسل جوان نیاز داشت به یک موسیقی تازه.
شاید منظورتان این است می‌خواستید جوان‌هایی را که حالا بیشتر پاپ‌پسند بودند تا سنتی‌پسند، با موسیقی سنتی و موسیقی مقامی آشتی دهید؟
بله دقیقا می‌توان همین را گفت. در این سبک، شعر شعر فاخری است و ترانه نیست. ما می‌بینیم که جوان امروز دوست دارد موسیقی الکترونیک بشنود. درحالی‌که آن نوع موسیقی فقط رنگ است. حالا ما از این ابزار و این رنگ استفاده کردیم تا جوانان را با موسیقی‌ای که در فرهنگ خود با آن آمیخته‌اند، آشتی دهیم.
انتخاب شعرها در کارهایتان از چه کسی است و چرا تقریبا تمام اشعار به شعرهای مولانا خلاصه می‌شود؟
انتخاب تمام اشعار با خود من است. من از کودکی در خانواده‌ای متولد شدم که با اشعار عرفانی آشنا بود. تمایل و کشش من به اشعار عرفانی نیز به واسطه عزیزان و دایی‌ام بود. حالا هر زمانی که تورقی بر اشعار بزرگان فرهنگ فارسی می‌کنم، اگر شعری پیدا کنم که با جانم آمیخته شود، احساس می‌کنم باید موزیکالیته شود و همه تلاش خود را خواهم کرد. البته بنا نیست اشعار انتخابی فقط به مولانا محدود شود هم‌چنان‌که در کنسرت کرمانشاه از حافظ، میرزا حبیب خراسانی، هما میرافشار و مرحوم فرشاد نادری‌نیا نیز اشعاری برای اجرا انتخاب کرده بودم.
با توجه به اینکه خودتان کُرد هستید، آیا قصد دارید از اشعار کُردی هم در کارهایتان استفاده کنید؟
هدف من در موسیقی این است که طیف بزرگتری را تحت تاثیر این گونه از موسیقی قرار دهم به‌همین خاطر از زبان کلان‌تری استفاده کرده‌ام. خودم هم به واسطه کرمانشاهی بودنم دوست دارم این کار را انجام دهم و حالا هم این قول را داده‌ام که در برنامه‌های آتی این کار را انجام دهم. تا الان دغدغه یافتن شعری را داشتم که آن معنای بلند را منتقل کند. الان چنین اشعاری پیدا کرده‌ام اما هنوز در جان من آتشی به پا نکرده است. خدا را شکر این کنسرت واسطه شد که من با طیف بزگتری از ادیبان کرمانشاهی آشنا شوم. ای‌بسا در آینده یک آلبوم به زبان کردی کرمانشاهی بیرون دهم.
موسیقی‌های کُردی هم قرار است با سبک ترکیبی خودتان اجرا شوند؟
بله با همین سبک اجرا خواهد شد.
درباره سبک قلندری بگویید
سبکی است که دوستان اسمش را قلندری گذاشته‌اند. در آنجا بیشتر به حال پرداخته می‌شود و حتا تکنیک‌های مرسوم هم ممکن است کنار گذاشته شود. در این سبک از ابزار موسیقی الکترونیک به‌هیچ‌وجه استفاده نمی‌کنیم.
همانطور که می‌دانید گروهی در ایران به اسم «چارتار» هست که از سبک خود به «سبک تلفیقی» یاد می‌کنند. سبکی که در آن از سازهای الکترونیک استفاده می‌شود و آوازش، آواز ایرانی است. تفاوت سبک شما با سبک این گروه در چیست؟
من نمی‌خواهم این قیاس صورت بگیرد چون این کار کارشناسان است. اما در این‌باره همین بس که گروه ما در سال 83 کنسرت‌هایش را در کشور برگزار کرده است. شاید این سبک به هر دلیلی در کرمانشاه شناخته شده نبوده است اما ما سال‌ها پیش از گروه‌های اینچنینی در همه جای ایران کنسرت برگزار کرده‌ایم. اما در بیان تفاوت بین موسیقی ترکیبی و موسیقی تلفیقی، می‌توان آنها را به ترکیب فیزیکی و ترکیب شیمیایی تشبیه کرد. در ترکیب فیزیکی صرفا ابزار و ادوات ترکیب می‌شوند که قابل تمییز دادن است. اما در موسیقی ترکیبی ابزارها قابل تمییز دادن نیستند. در این موسیقی ریشه‌ها و ساختار ترکیب داده می‌شوند و نقطه‌های عطفی که این ریشه بوجود می‌آورد همان نقطه آشنایی برای مخاطب است. در بعضی جاها در آلبوم «لامی» از موسیقی سنتی هم استفاده شده است و در آلبوم «دل قلندر» که در سال 87 منتشر شد نیز از تکنینک‌ها و فراز و فرودهای موسیقی سنتی استفاده کرده‌ایم. ما به‌عنوان یکی از مولفه‌ها به موسیقی سنتی نگاه می‌کنیم.
در واقع می‌خواهید بگویید که ساختار موسیقی شما، ساختاری سنتی است و المان‌های موسیقی پاپ به آن اضافه شده اما موسیقی چارتار، ساختاری پاپ دارد و آواز ایرانی به آن اضافه شده است؟
این اتفاق چندان پیچیده نیست که بخواهیم به‌عنوان شاخصه به آن نگاه کنیم. اما اینجا قرار نیست ما موسیقی خودمان را با موسیقی دیگری مقایسه کنیم. اگر موسیقی ترکیبی مد نظر است باید به‌معنای واقعی تمام مولفه‌ها و شاخصه‌هایش را داشته باشد. کاری که شما به آن اشاره کردید از نظر من تنها یک موسیقی الکترونیک است به‌علاوه آواز سنتی.
چه شد که گروه مهر را به آیان تغییر دادید؟
ابتدا نام «مهر» را برگزیدم چون به فامیلی من نزدیک بود. اما بعد دیدیم که گروهی با همین نام سال 69 ثبت شده و امکانش نبود که بتوانم با این نام گروهی ثبت کنم. و بعد نام «آیان» را برگزیدم و موسسه و گروهی به این نام تاسیس کردم.
برگردیم به سازی که اخیرا بسیار با آن می‌نوازید؛ ساز نجوا. سازی که ترکیبی است از سه‌تار و تنبور و گیتار. این ساز چه المان‌هایی از هرکدام از این سه ساز گرفته و چه مزیتی بر یک‌یک آنها دارد؟
نجوا ترکیبی از چند ساز است. 8 سیم دارد و از سال 88 با آن می‌نوازم. زمانی که من تنبور یا سه‌تار می‌نواختم دوست داشتم وسعت فواصل بیشتر شود که من بتوانم از اکمپانیمان‌ها و آکوردها استفاده کنم. اما آن سازها این امکان را اگر هم به من می‌داد خیلی ضعیف می‌داد. حالا در ساز نجوا این اتفاق افتاده طوریکه ما فواصل صدای بم را می‌توانیم پوشش بدهیم. در نجوا نزدیک به سه اکتاو و نیم صدا داریم بعلاوه اینکه می‌توانیم فواصل را بصورت آکوردیزه در نظر بگیریم. یعنی هارمونازیسیون‌ای که در کلیت کار انجام می‌شود یک هارمونی کاملا استاندارد است. اکثر فواصلی که با گیتار و پیانو نواخته می‌شود را می‌توان با نجوا نواخت. بعلاوه اینکه فواصل موسیقی سنتی هم در آن لحاظ شده است. یعنی این ساز دارای ربع پرده هم هست. نجوا یک ساز زهی مقطعی است که در آن می‌توان از تکنیک‌های تنبور و سه‌تار و دیوان و تپینگ‌ها و اسلپینگ‌هایی که در موسیقی غربی هست بصورت همزمان استفاده کرد. من در نواختن این ساز سعی می کنم حال و هوای متفاوتی را با بقیه سازها ایجاد کنم.
ایده ساخت نجوا از چه‌کسی بود؟
من همیشه به دنبال چنین سازی بودم. بخت یار شد و به «سیف‌الله شکری» برخوردم که چند سال قبل این ساز را ساخته بود اما نوازنده‌اش را پیدا نکرده بود. همان روز اول که نجوا را دستم گرفتم یک ساعت‌ونیم با آن نواختم. این شد که ایشان ساز را به من هدیه دادند. بعد از آن من با همین ساز در جشنواره‌ای در هامبورگ و جشنواره لوکارنو فولک سوییس شرکت کردم. نجوا راه من را برای شرکت در این جشنواره‌ها همورا کرد و معنی‌اش این است که این ساز جذابیت لازم را داشته.
نجوا به مرحله تولید برای علاقمندان رسیده و آیا نحوه نواختن آن تدریس می‌شود؟
خیر. در حال حاضر فقط خودم می‌نوازم. باید گروهی جمع شوند تا تکنیک‌هایش را به ثبت برسانیم و متود آموزشی درستی در نظر بگیریم. اما حالا تکنیکش انحصارا با من است.
با توجه به اینکه خواهرزاده سیدخلیل عالی‌نژاد هستید، چقدر حافظه موسیقایی خود را وام‌دار ایشان می‌دانید و تاثیر او بر کارهای شما تا چه حد بوده است؟
اکثر فعالیت‌هایی که من در عرصه موسیقی انجام داده‌ام با اشتیاقی بود که ایشان در من ایجاد کرده‌اند. علاوه رابطه فامیلی، یک رابطه روحی بسیار عمیق بین ما حکم‌فرما بود که جدای از رابطه استادی و شاگردی بود. علاقه قلبی من باعث شد تا به ایشان گرایش پیدا کنم. در اوایل کار و معرفی سبک ترکیبی، با مخالت‌های زیادی روبه‌رو شدم چون من آهنگساز تنبور و سازهای سنتی بودم و کسی انتظار نداشت که ما چنین سبکی با آمیختگی سازهای ملل ارایه کنم. این جسارتی که در من بود را از شاگردی ایشان بهره برده‌ام چون این جسارت را همیشه در ایشان می‌دیدیم.
حالا بعد از گذشت این همه سال از ابداع این سبک موسیقی، کسانی که با این کار مخالفت می‌کردند بالاخره راضی شدند و پذیرفتند؟ تنبورنوازان یارسانی چطور؟
من با این نوآوری، بخش کلان‌تری را مخاطب خود قرار دادم که تنبورنوازان یارسانی هم در دل آن بودند. من ایران را در نظر گرفتم که دوتارنوازن خراسانی، کمانچه‌نوازان لرستانی، دف‌نوازان کرستان و غیره و غیره هم در دل آن هستند. این ریشه‌ها و معنایی که تمام این‌ها را به هم متصل می‌کند دغدغه من بوده است. من دنبال نقش و رنگ نبودم. من دنبال معانی‌ای بودم که این نقش را بوجود آورده آنها را متبلور کرده‌ام. «من خانه نمی‌دانم» کاملا با فرم موسیقی مقامی کار شد. آنها ذایقه خودشان را گرفتند و فرم‌هایی که به دنبال آن بودند و خواستگاه آنها بود را پیدا کردند. خیلی‌هایشان راضی شدند و گفتند حرکت بزرگی در موسیقی انجام دادی اما خیلی‌ها بخاطر شرطی‌شدگی و چیزهایی که به آن وابسته بودند از همان ابتدا مخالف بودند و تا آخر هم مخالف خواهند بود و برایشان اهمیتی ندارد که این موسیقی ترکیبی چه تاثیری در مخاطب ایجاد کرده است. اما این را باید در نظر گرفت که همیشه هر حرکتی که بصورت نو اتفاق می‌افتد عده‌ای در مقابل آن موضع می‌گیرند حتا اگر زیباترین حرکت باشد. اما به مرور زمان آن را می پذیرند.
از سال 83 که اولین کنسرت خود را داشتید، هیچ‌وقت در کرمانشاه کنسرتی برگزار نکردید. بعضی‌ها به شما «هنرمند غریب در وطن» می‌گویند. چرا این همه سال نیامدید و اساسا چرا کار خود را از همینجا شروع نکردید؟
من در کرمانشاه به دنیا آمدم، در صحنه دیپلم گرفتم و سپس به تهران نقل مکان کردم. البته هرسال در بزرگداشت سیدخلیل عالی‌نژاد اجرا داشته‌ام اما هیچ‌وقت به‌صورت جدی پیشنهادی برای اجرای برنامه در کرمانشاه نداشتم. باید به هنرمند پیشنهاد شود تا بیاید و اجرا کند که اگر در این سال‌ها پیشنهادی داده می‌شد من بر دیده منت می‌گرفتم تا دین من نسبت به عزیزانی که از کرمانشاه تا تهران برای کنسرت می‌آیند ادا شود. اما امسال به من پیشنهاد داده شد و من پذیرفتم. یکی از دوستان قونیه من هم حمایت کرد. اما چهاربار تاریخ اجرای ما عوض شد. حتا اجازه تبلیغات محیطی هم به ما ندادند. این یکی از بزرگترین معضلاتی بود که داشتیم. روند صدور مجوز خیلی سخت بود. من در هیچ شهری به اندازه کرمانشاه اذیت نشدم. درحالی‌که با برنامه‌ریزی درست می‌شد این عدم هماهنگی را حل کرد. کمی کم‌لطفی به من شد.

سی‌وهفت ساله است و مثل تمام یارسانهای دیگر از تنبور شروع کرد اما با گذار از تار و سه‌تار و دف و دیوان، به گیتار و پیانو رسید. ردیف‌های آوازی محمود کریمی را نیز به همراهی و راهنمایی پدرش آموخت. «هژیر مهرافروز» 23 ساله بود که گروه «مهر» که متشکل از سازهای دیوان، دف، درامز، گیتار الکتریک، ساکسیفون و گیتار باس بود را بنیان نهاد و همان اجراها بود که پایه‌گذار سبک موسیقی‌ای شد که از آن به «موسیقی ترکیبی» یاد می‌کند. در کرمانشاه متولد شد و در صحنه پرورش یافت. خواهرزاده مرحوم«سیدخلیل عالینژاد» از نوازندگان و خواننده‌های شهیر کرمانشاهی است و این شاید خود دلیلی بود تا قدم در راهی بگذارد که او گذاشت. اولین آلبوم او با نام «دل قلندر» در سال 1387 انتشار یافت و پس از تغییر نام گروه به «آیان» در سال 1388 اولین کنسرت این گروه در اریکه ایرانیان برگزار شد. یادگار این دوران آلبوم‌های «آیان» و «لامی» است. اجراهای او اما تنها به سبک ترکیبی محدود نشد و اجرای سبک دیگری که آن را «قلندری» می‌خوانند، از تولد مولانا در مهرماه 1390 شروع شد و بعد از اجراهای پیاپی در قونیه به مناسبت سالروز بزرگداشت مولانا، جرقه زایش آلبوم «من خانه نمی‌دانم» شد. هژیر مهرافروز به همراه گروه آیان پس از سالها روز هفتم و هشتم دی ماه در زادگاهش کنسرت برگزار کرد. گفتوگویی که در پی می‌آید به بهانه اجرای این کنسرت است.

اجازه بدهید از سبک موسیقی‌تان شروع کنیم. شما موسیقی را در خانواده‌ای آموختید که روحش آمیخته با موسیقی مقامی بود. بسیاری از سازهای سنتی را هم آموخته بودید. با این وجود اولین گروه موسیقی خود را در حالی بنیان نهادید که سازهای الکترونیک بسیاری در آن به چشم می‌خورد. چه شد که با این سازها شروع کردید؟
من از کودکی بخاطر شرایطی که در آن بزرگ شدم و به دنیا آمدم، موسیقی سنتی و بالاخص موسیقی مقامی کار کردم. با ساز آیینی تنبور و اشعار عرفانی هم آشنایی پیدا کردم. در خانه ما همیشه اشعار عرفانی خوانده می‌شد و دایم تنبور نواخته می‌شد و به آن مقدس نگاه می‌شد. به‌خاطر این شرایط گرایش من قابل تشخیص بود. خانواده‌ام نیز در این زمینه بسیار به من کمک می‌کردند و مرا تشویق می‌کردند. در من انگیزه ایجاد می‌کردند تا به‌سمت آموزش سازهای سنتی از جمله تار و سه‌تار بروم. بعد از سربازی‌ام بود که وقتی به یک بلوغ نسبی ذهنی رسیدم، احساس کردم این سبک‌ها و حال و هوا و فرم موسیقی رایج است و اکثر هنرمندان این سبک و سیاق را می‌پرورانند و به آن می‌پردازند. آنجا بود که تصمیم گرفتم با توجه به سن خودم، حرکت جدیدی در موسیقی ایجاد کنم. بنابراین با توجه به ذایقه و علاقه‌ای که در کشور بین اقشار مختلف وجود داشت، بر خود لازم دانستم تا فرم‌های موسیقی ملل خصوصا موسیقی معاصر را ابتدا یاد بگیرم و سپس ترکیب درستی از این ریشه‌ها و ساختارها ارایه کنم. ما در مناطق مختلف ایران بالاخص در مناطق کردنشین ریشه‌های بسیار غنی در فرهنگ موسیقایی داریم. این‌ها را چطور و در کجا می‌شد آمیخت طوری که این ترکیب فقط ترکیب نباشد و توسط مخاطب حس شود؟ چه باید می‌کرد که گروه‌هایی که ذایقه‌های مختلف دارند، بتوانند این را از هم تمییز بدهند و آن حس آشنایی که موسیقی فولک و سازهای مقامی به ساختارها می‌افزاید نیز ایجاد شود، و در نهایت سبب شود مخاطب احساس قرابت و نزدیکی با موسیقی کند؟ وقتی این یکدستی و یگانگی اتفاق می‌افتد آنجاست که با ما شروع به هم‌خوانی و سرایش می‌کند. در حالت عادی شاید معنای این شعر برایش ملموس نباشد، اما وقتی شعر را با این لحن و این موسیقی می‌خواند خیلی راحت‌تر با تعابیر تنییده در اعماق شعر آشنا می‌شود.
منظورتان این است که یکی از دلایلی که این سبک را پایه‌گذاری کردید اشباع شدن موسیقی سنتی بود یا مثلا اینکه با وجود بزرگان عرصه موسیقی دیگر مجالی برای فعالیت در آن زمینه نبود؟
نه من اصلا نمی‌گویم که موسیقی سنتی اشباع شده اما از این موسیقی همیشه استفاده می‌شود و این چیزی است که وجود دارد. من به فکر موسیقی‌ای بودم که تازه باشد و تا پیش از آن وجود نداشت. همیشه هنرمندان زیادی در عرصه موسیقی سنتی کارهای با ارزشی انجام می‌دهند. حالا نسل جوان نیاز داشت به یک موسیقی تازه.
شاید منظورتان این است می‌خواستید جوان‌هایی را که حالا بیشتر پاپ‌پسند بودند تا سنتی‌پسند، با موسیقی سنتی و موسیقی مقامی آشتی دهید؟
بله دقیقا می‌توان همین را گفت. در این سبک، شعر شعر فاخری است و ترانه نیست. ما می‌بینیم که جوان امروز دوست دارد موسیقی الکترونیک بشنود. درحالی‌که آن نوع موسیقی فقط رنگ است. حالا ما از این ابزار و این رنگ استفاده کردیم تا جوانان را با موسیقی‌ای که در فرهنگ خود با آن آمیخته‌اند، آشتی دهیم.
انتخاب شعرها در کارهایتان از چه کسی است و چرا تقریبا تمام اشعار به شعرهای مولانا خلاصه می‌شود؟
انتخاب تمام اشعار با خود من است. من از کودکی در خانواده‌ای متولد شدم که با اشعار عرفانی آشنا بود. تمایل و کشش من به اشعار عرفانی نیز به واسطه عزیزان و دایی‌ام بود. حالا هر زمانی که تورقی بر اشعار بزرگان فرهنگ فارسی می‌کنم، اگر شعری پیدا کنم که با جانم آمیخته شود، احساس می‌کنم باید موزیکالیته شود و همه تلاش خود را خواهم کرد. البته بنا نیست اشعار انتخابی فقط به مولانا محدود شود هم‌چنان‌که در کنسرت کرمانشاه از حافظ، میرزا حبیب خراسانی، هما میرافشار و مرحوم فرشاد نادری‌نیا نیز اشعاری برای اجرا انتخاب کرده بودم.
با توجه به اینکه خودتان کُرد هستید، آیا قصد دارید از اشعار کُردی هم در کارهایتان استفاده کنید؟
هدف من در موسیقی این است که طیف بزرگتری را تحت تاثیر این گونه از موسیقی قرار دهم به‌همین خاطر از زبان کلان‌تری استفاده کرده‌ام. خودم هم به واسطه کرمانشاهی بودنم دوست دارم این کار را انجام دهم و حالا هم این قول را داده‌ام که در برنامه‌های آتی این کار را انجام دهم. تا الان دغدغه یافتن شعری را داشتم که آن معنای بلند را منتقل کند. الان چنین اشعاری پیدا کرده‌ام اما هنوز در جان من آتشی به پا نکرده است. خدا را شکر این کنسرت واسطه شد که من با طیف بزگتری از ادیبان کرمانشاهی آشنا شوم. ای‌بسا در آینده یک آلبوم به زبان کردی کرمانشاهی بیرون دهم.
موسیقی‌های کُردی هم قرار است با سبک ترکیبی خودتان اجرا شوند؟
بله با همین سبک اجرا خواهد شد.
درباره سبک قلندری بگویید
سبکی است که دوستان اسمش را قلندری گذاشته‌اند. در آنجا بیشتر به حال پرداخته می‌شود و حتا تکنیک‌های مرسوم هم ممکن است کنار گذاشته شود. در این سبک از ابزار موسیقی الکترونیک به‌هیچ‌وجه استفاده نمی‌کنیم.
همانطور که می‌دانید گروهی در ایران به اسم «چارتار» هست که از سبک خود به «سبک تلفیقی» یاد می‌کنند. سبکی که در آن از سازهای الکترونیک استفاده می‌شود و آوازش، آواز ایرانی است. تفاوت سبک شما با سبک این گروه در چیست؟
من نمی‌خواهم این قیاس صورت بگیرد چون این کار کارشناسان است. اما در این‌باره همین بس که گروه ما در سال 83 کنسرت‌هایش را در کشور برگزار کرده است. شاید این سبک به هر دلیلی در کرمانشاه شناخته شده نبوده است اما ما سال‌ها پیش از گروه‌های اینچنینی در همه جای ایران کنسرت برگزار کرده‌ایم. اما در بیان تفاوت بین موسیقی ترکیبی و موسیقی تلفیقی، می‌توان آنها را به ترکیب فیزیکی و ترکیب شیمیایی تشبیه کرد. در ترکیب فیزیکی صرفا ابزار و ادوات ترکیب می‌شوند که قابل تمییز دادن است. اما در موسیقی ترکیبی ابزارها قابل تمییز دادن نیستند. در این موسیقی ریشه‌ها و ساختار ترکیب داده می‌شوند و نقطه‌های عطفی که این ریشه بوجود می‌آورد همان نقطه آشنایی برای مخاطب است. در بعضی جاها در آلبوم «لامی» از موسیقی سنتی هم استفاده شده است و در آلبوم «دل قلندر» که در سال 87 منتشر شد نیز از تکنینک‌ها و فراز و فرودهای موسیقی سنتی استفاده کرده‌ایم. ما به‌عنوان یکی از مولفه‌ها به موسیقی سنتی نگاه می‌کنیم.
در واقع می‌خواهید بگویید که ساختار موسیقی شما، ساختاری سنتی است و المان‌های موسیقی پاپ به آن اضافه شده اما موسیقی چارتار، ساختاری پاپ دارد و آواز ایرانی به آن اضافه شده است؟
این اتفاق چندان پیچیده نیست که بخواهیم به‌عنوان شاخصه به آن نگاه کنیم. اما اینجا قرار نیست ما موسیقی خودمان را با موسیقی دیگری مقایسه کنیم. اگر موسیقی ترکیبی مد نظر است باید به‌معنای واقعی تمام مولفه‌ها و شاخصه‌هایش را داشته باشد. کاری که شما به آن اشاره کردید از نظر من تنها یک موسیقی الکترونیک است به‌علاوه آواز سنتی.
چه شد که گروه مهر را به آیان تغییر دادید؟
ابتدا نام «مهر» را برگزیدم چون به فامیلی من نزدیک بود. اما بعد دیدیم که گروهی با همین نام سال 69 ثبت شده و امکانش نبود که بتوانم با این نام گروهی ثبت کنم. و بعد نام «آیان» را برگزیدم و موسسه و گروهی به این نام تاسیس کردم.
برگردیم به سازی که اخیرا بسیار با آن می‌نوازید؛ ساز نجوا. سازی که ترکیبی است از سه‌تار و تنبور و گیتار. این ساز چه المان‌هایی از هرکدام از این سه ساز گرفته و چه مزیتی بر یک‌یک آنها دارد؟
نجوا ترکیبی از چند ساز است. 8 سیم دارد و از سال 88 با آن می‌نوازم. زمانی که من تنبور یا سه‌تار می‌نواختم دوست داشتم وسعت فواصل بیشتر شود که من بتوانم از اکمپانیمان‌ها و آکوردها استفاده کنم. اما آن سازها این امکان را اگر هم به من می‌داد خیلی ضعیف می‌داد. حالا در ساز نجوا این اتفاق افتاده طوریکه ما فواصل صدای بم را می‌توانیم پوشش بدهیم. در نجوا نزدیک به سه اکتاو و نیم صدا داریم بعلاوه اینکه می‌توانیم فواصل را بصورت آکوردیزه در نظر بگیریم. یعنی هارمونازیسیون‌ای که در کلیت کار انجام می‌شود یک هارمونی کاملا استاندارد است. اکثر فواصلی که با گیتار و پیانو نواخته می‌شود را می‌توان با نجوا نواخت. بعلاوه اینکه فواصل موسیقی سنتی هم در آن لحاظ شده است. یعنی این ساز دارای ربع پرده هم هست. نجوا یک ساز زهی مقطعی است که در آن می‌توان از تکنیک‌های تنبور و سه‌تار و دیوان و تپینگ‌ها و اسلپینگ‌هایی که در موسیقی غربی هست بصورت همزمان استفاده کرد. من در نواختن این ساز سعی می کنم حال و هوای متفاوتی را با بقیه سازها ایجاد کنم.
ایده ساخت نجوا از چه‌کسی بود؟
من همیشه به دنبال چنین سازی بودم. بخت یار شد و به «سیف‌الله شکری» برخوردم که چند سال قبل این ساز را ساخته بود اما نوازنده‌اش را پیدا نکرده بود. همان روز اول که نجوا را دستم گرفتم یک ساعت‌ونیم با آن نواختم. این شد که ایشان ساز را به من هدیه دادند. بعد از آن من با همین ساز در جشنواره‌ای در هامبورگ و جشنواره لوکارنو فولک سوییس شرکت کردم. نجوا راه من را برای شرکت در این جشنواره‌ها همورا کرد و معنی‌اش این است که این ساز جذابیت لازم را داشته.
نجوا به مرحله تولید برای علاقمندان رسیده و آیا نحوه نواختن آن تدریس می‌شود؟
خیر. در حال حاضر فقط خودم می‌نوازم. باید گروهی جمع شوند تا تکنیک‌هایش را به ثبت برسانیم و متود آموزشی درستی در نظر بگیریم. اما حالا تکنیکش انحصارا با من است.
با توجه به اینکه خواهرزاده سیدخلیل عالی‌نژاد هستید، چقدر حافظه موسیقایی خود را وام‌دار ایشان می‌دانید و تاثیر او بر کارهای شما تا چه حد بوده است؟
اکثر فعالیت‌هایی که من در عرصه موسیقی انجام داده‌ام با اشتیاقی بود که ایشان در من ایجاد کرده‌اند. علاوه رابطه فامیلی، یک رابطه روحی بسیار عمیق بین ما حکم‌فرما بود که جدای از رابطه استادی و شاگردی بود. علاقه قلبی من باعث شد تا به ایشان گرایش پیدا کنم. در اوایل کار و معرفی سبک ترکیبی، با مخالت‌های زیادی روبه‌رو شدم چون من آهنگساز تنبور و سازهای سنتی بودم و کسی انتظار نداشت که ما چنین سبکی با آمیختگی سازهای ملل ارایه کنم. این جسارتی که در من بود را از شاگردی ایشان بهره برده‌ام چون این جسارت را همیشه در ایشان می‌دیدیم.
حالا بعد از گذشت این همه سال از ابداع این سبک موسیقی، کسانی که با این کار مخالفت می‌کردند بالاخره راضی شدند و پذیرفتند؟ تنبورنوازان یارسانی چطور؟
من با این نوآوری، بخش کلان‌تری را مخاطب خود قرار دادم که تنبورنوازان یارسانی هم در دل آن بودند. من ایران را در نظر گرفتم که دوتارنوازن خراسانی، کمانچه‌نوازان لرستانی، دف‌نوازان کرستان و غیره و غیره هم در دل آن هستند. این ریشه‌ها و معنایی که تمام این‌ها را به هم متصل می‌کند دغدغه من بوده است. من دنبال نقش و رنگ نبودم. من دنبال معانی‌ای بودم که این نقش را بوجود آورده آنها را متبلور کرده‌ام. «من خانه نمی‌دانم» کاملا با فرم موسیقی مقامی کار شد. آنها ذایقه خودشان را گرفتند و فرم‌هایی که به دنبال آن بودند و خواستگاه آنها بود را پیدا کردند. خیلی‌هایشان راضی شدند و گفتند حرکت بزرگی در موسیقی انجام دادی اما خیلی‌ها بخاطر شرطی‌شدگی و چیزهایی که به آن وابسته بودند از همان ابتدا مخالف بودند و تا آخر هم مخالف خواهند بود و برایشان اهمیتی ندارد که این موسیقی ترکیبی چه تاثیری در مخاطب ایجاد کرده است. اما این را باید در نظر گرفت که همیشه هر حرکتی که بصورت نو اتفاق می‌افتد عده‌ای در مقابل آن موضع می‌گیرند حتا اگر زیباترین حرکت باشد. اما به مرور زمان آن را می پذیرند.
از سال 83 که اولین کنسرت خود را داشتید، هیچ‌وقت در کرمانشاه کنسرتی برگزار نکردید. بعضی‌ها به شما «هنرمند غریب در وطن» می‌گویند. چرا این همه سال نیامدید و اساسا چرا کار خود را از همینجا شروع نکردید؟
من در کرمانشاه به دنیا آمدم، در صحنه دیپلم گرفتم و سپس به تهران نقل مکان کردم. البته هرسال در بزرگداشت سیدخلیل عالی‌نژاد اجرا داشته‌ام اما هیچ‌وقت به‌صورت جدی پیشنهادی برای اجرای برنامه در کرمانشاه نداشتم. باید به هنرمند پیشنهاد شود تا بیاید و اجرا کند که اگر در این سال‌ها پیشنهادی داده می‌شد من بر دیده منت می‌گرفتم تا دین من نسبت به عزیزانی که از کرمانشاه تا تهران برای کنسرت می‌آیند ادا شود. اما امسال به من پیشنهاد داده شد و من پذیرفتم. یکی از دوستان قونیه من هم حمایت کرد. اما چهاربار تاریخ اجرای ما عوض شد. حتا اجازه تبلیغات محیطی هم به ما ندادند. این یکی از بزرگترین معضلاتی بود که داشتیم. روند صدور مجوز خیلی سخت بود. من در هیچ شهری به اندازه کرمانشاه اذیت نشدم. درحالی‌که با برنامه‌ریزی درست می‌شد این عدم هماهنگی را حل کرد. کمی کم‌لطفی به من شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.