|

نیازسنجی مخاطب اصلی مهم برای تئاتر

فرشید قلی پور

من از این دانش‌ها بهر خود چیزی نخواستم. من این دانش­‌ها همه از بهر مردمان کردم و امروز سود آن، همه جا، همگان می‌بینند. پس چرا جز بند مرا بر دست و پای نیست؟ آیا دانش است که با من به دشمنی برخاسته؟ نه؛ این از دانش به من نرسید؛ از شما رسید. از آن که در دانش من وارون نگریست! «کارنامه ی بندار بیدخش؛ بهرام بیضایی»
نیازسنجی مخاطب یکی از مهم‌ترین عوامل و عناصری است که در تولید و حتی در شکل بالاتر آن آفرینش یک اثر هنری می‌بایست مدنظر قرار گیرد. اینکه یک اثر هنری قرار است با چه طیفی از مخاطب‌ها ارتباط برقرار کند، سرفصل مهمی است که توجه به آن برای به سامان رساندن اثر ضروری می‌نماید.
این مقوله وقتی برای تماشاگران تئاتر مورد استفاده قرار می‌گیرد و نوع اثر تولید شده و بر روی صحنه رفته را زیر ذره بین می‌برد، ناخودآگاه حساسیت ویژه‌ای را با خود به همراه می‌آورد. البته نباید از امکان تبلیغات برای جذب مخاطب غافل ماند. چرا که تجربه نشان داده بسیاری از افراد فرهیخته و یا علاقمندان به تماشای تئاتر، تا سالیان بسیار با خود می‌پنداشته اند که در قزوین مدیومی به نام تئاتر وجود نداشته و چه بسا ایشان برای تماشای تئاتر تا تهران سفر کرده اند. در حالی که هر گاه مسئولین متولی امر تبلیغات در این شهر با هنرمندان برای ارایه ی اثرشان همکاری نموده اند و امکان تبلیغات برای هنرمندان فراهم بوده، میزان استقبال از یک اثر نمایشی چندین برابر شده است.
اختصاص بودجه‌ای جداگانه و مستقل برای تبلیغات تئاتر و نیز اهمیت قائل شدن مسئولان فرهنگی شهر و مدیران ارشد استان به مقوله‌ای مانند تئاتر، اثرات و برکات فراوان در سطح جامعه و نیز برای قشر کم توقع هنرمند تئاتر خواهد داشت.
اما در کنار همه این‌ها نکته مهمی که نباید از توجه به دور داشت، سطح کیفی اثر تولید شده و محتوای آن نمایش است که ارتباط مستقیم و بی واسطه‌ای با تماشاگر دارد.
شاید بشود گفت تئاتر در ایران با دور رویکرد تولید می‌شود که اتفاقا این دو رویکرد شباهت‌ها و تفاوت‌هایی نیز با هم دارند؛ یکی به قصد اجرای یک اثر هنری تولید می‌شود که از وزانت و مقبولیت والایی برخوردار است و دیگری اثری است که صرفا برای فروش یا به قول خود اهالی تئاتر برای گیشه است که در این گونه نمایشی تقریبا تکلیف مشخص است. یعنی اثری با بهره گیری کمتر از تکنیک‌ها و قوانین استاندارد نمایش. قالبا این گونه نمایش‌ها که به آن تئاتر لاله زاری هم گفته می‌شود، کمدی بوده و از هر دست آویزی برای خنداندن تماشاگر بهره می‌برند. آثاری به دور از چفت و بست درام و فاقد هرگونه ویژگی قابل دفاع.
اما شباهت این دو به یکدیگر، همان مقوله ی گیشه است؛ که در اولی نیم نگاه و در دومی تماما برای فروش بلیت می‌باشد. ولی تفاوت آن‌ها نسبت به یکدیگر مواردی هم چون غنای محتوایی، ضرورت زیبایی شناسی تئاتری، اهمیت فرم و ساختار اجرایی و نیز تحلیل و قوت نمایشنامه که در مورد دوم، نمایشنامه‌ها بیشتر به صورت طرحی بدوی با دیالوگ‌هایی دم دستی است که هیچ اندیشه و محتوایی در پس آن وجود ندارد.
شاید در نگاه اول هیچ ایرادی به اجرای تئاتر در شکل‌های مختلف آن و به ویژه شکلی که به عنوان مورد دوم به آن اشاره شد وجود نداشته باشد. ولی به جرات باید اذعان داشت تنها ترسی که از اجرای نمایشنامه‌های لاله زاری وجود دارد، پایین آمدن سطح دریافت مخاطب و کاهش میزان توقع تماشاگر است.
تماشاگری که به تماشای این گونه آثار نشسته شاید سخت بتواند خود را متقاعد به دیدن یک تئاتر کلاسیک کند. این جاست که پای نیازسنجی مخاطب به عنوان یک موضوع خطیر و حساس به میدان باز شده و نگرانی اهل فن را برمی انگیزد. مبحث مهمی که نمی دانم در این آشفته بازار نبودن سالن و عدم استقبال مناسب تماشاگران از تئاترهای فاخر و جشنواره زده شدن تئاتر، نیازی به مطرح کردنش بود یا نه؟

من از این دانش‌ها بهر خود چیزی نخواستم. من این دانش­‌ها همه از بهر مردمان کردم و امروز سود آن، همه جا، همگان می‌بینند. پس چرا جز بند مرا بر دست و پای نیست؟ آیا دانش است که با من به دشمنی برخاسته؟ نه؛ این از دانش به من نرسید؛ از شما رسید. از آن که در دانش من وارون نگریست! «کارنامه ی بندار بیدخش؛ بهرام بیضایی»
نیازسنجی مخاطب یکی از مهم‌ترین عوامل و عناصری است که در تولید و حتی در شکل بالاتر آن آفرینش یک اثر هنری می‌بایست مدنظر قرار گیرد. اینکه یک اثر هنری قرار است با چه طیفی از مخاطب‌ها ارتباط برقرار کند، سرفصل مهمی است که توجه به آن برای به سامان رساندن اثر ضروری می‌نماید.
این مقوله وقتی برای تماشاگران تئاتر مورد استفاده قرار می‌گیرد و نوع اثر تولید شده و بر روی صحنه رفته را زیر ذره بین می‌برد، ناخودآگاه حساسیت ویژه‌ای را با خود به همراه می‌آورد. البته نباید از امکان تبلیغات برای جذب مخاطب غافل ماند. چرا که تجربه نشان داده بسیاری از افراد فرهیخته و یا علاقمندان به تماشای تئاتر، تا سالیان بسیار با خود می‌پنداشته اند که در قزوین مدیومی به نام تئاتر وجود نداشته و چه بسا ایشان برای تماشای تئاتر تا تهران سفر کرده اند. در حالی که هر گاه مسئولین متولی امر تبلیغات در این شهر با هنرمندان برای ارایه ی اثرشان همکاری نموده اند و امکان تبلیغات برای هنرمندان فراهم بوده، میزان استقبال از یک اثر نمایشی چندین برابر شده است.
اختصاص بودجه‌ای جداگانه و مستقل برای تبلیغات تئاتر و نیز اهمیت قائل شدن مسئولان فرهنگی شهر و مدیران ارشد استان به مقوله‌ای مانند تئاتر، اثرات و برکات فراوان در سطح جامعه و نیز برای قشر کم توقع هنرمند تئاتر خواهد داشت.
اما در کنار همه این‌ها نکته مهمی که نباید از توجه به دور داشت، سطح کیفی اثر تولید شده و محتوای آن نمایش است که ارتباط مستقیم و بی واسطه‌ای با تماشاگر دارد.
شاید بشود گفت تئاتر در ایران با دور رویکرد تولید می‌شود که اتفاقا این دو رویکرد شباهت‌ها و تفاوت‌هایی نیز با هم دارند؛ یکی به قصد اجرای یک اثر هنری تولید می‌شود که از وزانت و مقبولیت والایی برخوردار است و دیگری اثری است که صرفا برای فروش یا به قول خود اهالی تئاتر برای گیشه است که در این گونه نمایشی تقریبا تکلیف مشخص است. یعنی اثری با بهره گیری کمتر از تکنیک‌ها و قوانین استاندارد نمایش. قالبا این گونه نمایش‌ها که به آن تئاتر لاله زاری هم گفته می‌شود، کمدی بوده و از هر دست آویزی برای خنداندن تماشاگر بهره می‌برند. آثاری به دور از چفت و بست درام و فاقد هرگونه ویژگی قابل دفاع.
اما شباهت این دو به یکدیگر، همان مقوله ی گیشه است؛ که در اولی نیم نگاه و در دومی تماما برای فروش بلیت می‌باشد. ولی تفاوت آن‌ها نسبت به یکدیگر مواردی هم چون غنای محتوایی، ضرورت زیبایی شناسی تئاتری، اهمیت فرم و ساختار اجرایی و نیز تحلیل و قوت نمایشنامه که در مورد دوم، نمایشنامه‌ها بیشتر به صورت طرحی بدوی با دیالوگ‌هایی دم دستی است که هیچ اندیشه و محتوایی در پس آن وجود ندارد.
شاید در نگاه اول هیچ ایرادی به اجرای تئاتر در شکل‌های مختلف آن و به ویژه شکلی که به عنوان مورد دوم به آن اشاره شد وجود نداشته باشد. ولی به جرات باید اذعان داشت تنها ترسی که از اجرای نمایشنامه‌های لاله زاری وجود دارد، پایین آمدن سطح دریافت مخاطب و کاهش میزان توقع تماشاگر است.
تماشاگری که به تماشای این گونه آثار نشسته شاید سخت بتواند خود را متقاعد به دیدن یک تئاتر کلاسیک کند. این جاست که پای نیازسنجی مخاطب به عنوان یک موضوع خطیر و حساس به میدان باز شده و نگرانی اهل فن را برمی انگیزد. مبحث مهمی که نمی دانم در این آشفته بازار نبودن سالن و عدم استقبال مناسب تماشاگران از تئاترهای فاخر و جشنواره زده شدن تئاتر، نیازی به مطرح کردنش بود یا نه؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.