داستان یک روز سخت در آخر دنیا...
سیده زهرا افتخارزاده. دکترای داروسازی، مددکار اجتماعی
میخواهم برایتان قصه بگویم. یکی بود، یکی نبود....
میخواهم برایتان لالایی بخوانم تا راحت راحت بخوابید، جوری که دیگر بیدار نشوید. آخر بیداری سخت است و جانکاه...
میخواهم لالایی بخوانم، پسر فردا دختر صحرا... میآیم که لالایی بخوانم، دود کمکم فضا را پر میکند، دودگیر میشود و خودش راحت میخوابد بیگریه و زاری...
خاک اینجا سفید است، نهفقط اینجا که همه حاشیههای دیروز شهر که امروز خودشان بخشی از شهر هستند و حاشیههای جدیدی که تازه ایجاد شدهاند، نهفقط حاشیهها که زیر پلهای بزرگ و زیبا و روشن، پایین هر «سعادتآبادی» یک «حلبي آبادی» هم پیدا میشود تا مهر تأییدی باشد بر مدیریت زیرساختهای یک پل به نام مدیریت! کنار رستورانها و باغهای زیبای فرحزاد با قیمتها و مشتریان لوکس و آنچنانی باید درهای باشد برای زندگی کارتنخوابها تا زادهشدن فرح و شادی در میان شیشه و پایپ و هروئین معنا بیابد، خاک همه این محلات و درهها سفید است... سفید... مثل گرد هروئین، به شفافیت شیشه و به سفیدی و مهآلودی دود... .
شنیده بودیم الهه ترک تحصیل کرده، به ترک تحصیل حساس بودیم، تابهحال ندیده بودیمش ولی منتظر فرصتی بودیم تا به خانه آنها برویم و علت ترک تحصیل را جویا شویم تا با ایجاد ارتباط و دوستی، زمینه بازگشت به تحصیل را فراهم کنیم. فردا قرار بود بچهها را به اردو ببریم؛ فکر کردم شاید فرصت خوبی برای شروع ارتباط باشد، آدرس گرفتم، به در خانهشان رفتم و زنگ زدم، صدای خمار و گرفتهای بعد از چندین زنگ متوالی پاسخ داد، وقتی اسم الهه را آوردم بهطرز مشکوکی و با تردید گفت که نیست و معلوم نیست چه زمانی برمیگردد. ما برگشتیم ولی حس عجیبی به من میگفت این خانه و این صدای خمار و مردد و این پاسخ سربالا که «معلوم نیست کی برمیگردد» نمیتواند طبیعی باشد؛ حتما اتفاقی افتاده، حتما مشکلی پیش آمده و... دلم شور میزد، شور... دوباره نزدیک عصر کسی را پیدا کردم تا دوباره به در خانه الهه برویم و سراغ او را بگیریم این بار هم جواب، سربالا و مشکوک بود؛ اما اینبار جلوی در خانه، دختر 15-16 سالهای پرسه میزد و با تعجب ما را نگاه میکرد و از اینکه کسی نگران الهه هست، صورتش علامت سؤال بود، صدایم کرد: «خانم شما دنبال الهه میگردید؟ بله تو میشناسیاش؟
بله من میشناسمش. چه کارش دارید؟ از طرف مدرسه آمدهایم برای فردا و رفتن به اردو». همان حرف همیشگی برای ایجاد اعتماد و ورود بدون اینکه لزوما حقیقتی داشته باشد؛ ما یک گروه دانشجویی بودیم برای تدریس رایگان و داوطلبانه به بچههایی که در مناطق محروم و آسیبخیز زندگی میکردند. ما از طرف مدرسه نبودیم و امروز فکر میکنیم و آرزو داریم که مدرسه جایی باشد که به شکل نظاممند و بهعنوان بخشی از وظیفه خود به در خانه بچههایی برود که ترک تحصیل کردهاند و بپرسد چرا؟ و کسی دنبال سرنوشت الهه باشد که پدر و مادر را در کنار خود ندارد.
اسم دختر مریم بود، بعد از چند دقیقه صحبت گفت: «الهه از دیشب گم شده، دزدیدنش، شب رفت تو کوچه خرید دیگه برنگشت؛ میگن دوستپسرش دزدیده برده، معلوم نیست کجا برده». دوستپسرش، ساقی بود و داستان تلخ آن روز از همینجا شروع شد، از همین چند جمله کوتاه و ساده، از صداکردن مادربزرگ (سرپرست فعلی الهه)، رفتن به کلانتری، تلاش برای شکایت و پیداکردن الهه که تابهحال ندیده بودیم، دادسرا و سرانجام نیمههای شب، وقتی الهه را پس آوردند، کتککاریهای داخل خانه و بیرونکردن الهه و الهه که در ماشین به ما پناه آورد، الهه 12 ساله بود... از خانوادهای که برچسب غربتی دارند، با پدر و مادری مصرفکننده که پدر چندسالی میشد که ترک کرده و دوباره ازدواج کرده بود و معلوم نبود که کجا هست و دیگر هرگز سراغی از الهه و پسرش نگرفته بود؛ مادر اما خیابانها را پرسه میزد، مصرفکننده بود و میگفتند که خرجش را از خیابان درمیآورد. شاید چندماهیکبار سری به الهه و پسرش بزند. در خانه مادربزرگ و پدربزرگ مصرفکننده زندگی میکردند، خانهای که خودش مکان بود، مکان مصرف و فروش و ... نیمههای شب وقتی الهه پیدا شد تعداد زیادی زن و مرد و بچه قدونیمقد از خانه
بیرون ریختند، فامیلهای دور و نزدیک که همه در کنار هم در آن خانه زندگی میکردند، مواد مصرف میکردند، بستهبندی میکردند، میفروختند تا دوباره مواد بخرند و مصرف کنند و... گاهی بین خود غربتیها که دعوا میشد دختری را مثل الهه میدزدیدند تا احتمالا حق و حسابی را تسویه کنند، وقتی به کلانتری محل رفتم. در اثبات وحشتناکی خانواده یک برگه را درباره عموی دختر که هم فامیلی او بود پیدا کردند و به دستم دادند که بیا ببین: گواهی فوت بود، در گوشهای از خیابان به علت اوردوز مواد... همین و همین، ولی نمیدانم چرا من نترسیدم؟ قلبم آتش گرفت، آنقدر مواد زده و زده تا در گوشهای از این خیابانها جان داده است؛ ترس ندارد، غصه دارد. در حین این ماجراها، دو جوان را با لباسهای مندرس و بدنهای تکیده و باریک با دستبند به کلانتری آوردند، التماس میکردند. از میانه صحبتها جرمشان را فهمیدم: در خیابان با تکه چوب نازکی تلاش میکردند اسکناسی از صندوق صدقات بیرون بکشند که به دست مأموران قانون افتادهاند... من درد در رگانم / حسرت در استخوانم /چیزی نظیرِ آتش در جانم پیچید. سرتاسرِ وجودِ مرا / گویی چیزی به هم فشرد/ تا قطرهیی به تفتگیِ خورشید/
جوشید از دو چشمم/ از تلخیِ تمامیِ دریاها /در اشکِ ناتوانیِ خود ساغری زدم... 2
به دنبال الهه از کلانتری به آدمهای مسجد محل پناه بردم تا ردی از او بیابم. مسئول مسجد پسري را که میگفتند الهه را دزدیده میشناخت، در محل معروف بود، از مصرفکنندگان و فروشندگان مشهور محل بود؛ ما را به در خانهای برد که میگفت بچههای قدونیمقد در زیرزمین این خانه مواد بستهبندی میکنند و از اینجا توزیع و پخش میشود، آن مرد میانسال مسجدی، حدس میزد که الهه باید در این خانه باشد. او میگفت که چقدر با سایر هممحلیها برای دستگیری و اثبات جرم اینها تلاش کرده ولی به جایی نرسیدهاند و هربار دستگیری و فردا دوباره آزادی... . مرد دلش پر بود... .
در این به دنبال الهه رفتنها، در پارک بچههایی را دیدم که برخی را میشناختم و از بچههای خودمان بودند که با آنها درس میخواندیم و به اردو میرفتیم و ... تیم فوتبال پر از بچههایی بود که غربتی بودند، قدونیمقد همه ترک تحصیل کرده بودند؛ پژمان، پوریا و ... . پدر یکی اعدام شده بود، مادر دیگری زندان بود، به دلیل همین اعدام و زندانها کل فامیل با هم زندگی میکردند و خرجشان را از فروش مواد درمیآوردند، بچهها نقش مهمی داشتند؛ سوپاپ اطمینان بودند، بستهبندی، جاساز، فروش و... . یک نسل ترک تحصیلی، معتاد، موادفروش، سرشار از کینه و عقده و خشم نسبت به جامعه و با انگ غربتی که نه مدرسه و نه کلانتری و نه ... برای سروساماندادن به این بچهها فکری نکرده بود. کسی این بچهها را ندیده بود، در برنامهریزی و تصمیمگیری و تعیین بودجه و پیشگیری از آسیب، کسی آنها را به یاد نیاورده بود... .
در این آمدنها و رفتنها و شناسنامه الهه را از خانه آوردند، صحنههای فروش مواد در کوچه باورنکردنی بود... . روی موتور اسکناسی داده میشد و بستهای از یقه نوزاد خردسالی بیرون کشیده و تمام. در یک ربع پنج بار این صحنه را دیدم... نوزاد انگاری که خواب بود... خمار بود، دودگیر بود... . از یکی از بچههایی که با هم درس میخواندیم شنیده بودم از خاطرات کودکیاش: «وقتی مأمورها میآمدند همیشه مواد را در عروسک من جاساز میکردند و من سفت عروسک را بغل میکردم و فقط میلرزیدم و گریه میکردم...»
در تمام طول مسیری که از جایی به جایی با مادربزرگ الهه به دنبالش بودیم، مادربزرگ التماس میکرد به خانه برگردیم، ساعت گذشته بود و خمار شده بود، موادلازم بود، ضجه میزد و التماس میکرد که فقط برگردیم، الهه خودش پیدا میشود... .
و بالاخره الهه پیدا شد... و مردهای خمار خانه کتکش میزدند که کجا بودی و ناموس خانواده به باد دادی و آبرو بردی... به در خانه رفتم و الهه را خواستم، پیش از آنکه زیر دستوپای مردان له شود، در کمال ناباوری، الهه را آوردند و مادربزرگ به التماس میخواست او را به بهزیستی ببریم و دیگر برنگردانیم. هیچکس با الهه خداحافظی نکرد و هیچکس دلتنگ او نمیشد؛ همه میخواستند فقط برود و دیگر برنگردد.
ما برای یک اردو و خیال تلاش برای بازگشت به تحصیل رفته بودیم، حالا یک دختر 12ساله در ماشین بود، بدون جای خواب، بدون پدر و مادر، بدون کسی که منتظر یا نگرانش باشد و با التماس به ما که او را به خانه برنگردانیم چون آنقدر او را کتک میزنند تا بمیرد... . آن زمانها بچه بودم، سنم کم بود، خوشخیال بودم و زودباور، در تلویزیون خانه هاجر را دیده بودم برای زنان و دخترانی که شب جای خواب ندارند، به آشنایی در بهزیستی زنگ زدم، گفت هماهنگ کردم همین الان برو خانه هاجر و ما ساعت دو نیمهشب به خانه هاجر رفتیم، زنگ زدم، یک بار، دو بار، به در آهنی بزرگ کوبیدم تا یک مرد سبیلوی بزرگ پنجره نگهبانی را باز کرد و شروع به دادوبیداد کرد که ساعت دو شب چه خبرت است؟ و من خوشخیال گفتم: «دختر 12سالهای در ماشین است که شب جایی برای خوابیدن ندارد تا فردا که تکلیفش معلوم شود و خانوادهاش را بخواهید». مرد خندید و گفت: «خانم دلت خوشه! این حرفا چیه؟ دو نصفهشب اومدی چی میگی، اینجا هرکسی که هست با حکم دادگاه اومده، همه از خیابون دستگیر شدن، دادگاه حکم داده، آوردنش اینجا ... مگه همینجوری میشه...». ما چارهای نداشتیم، با وجود مخالفت خانواده،
الهه را به خانه خودمان بردم... تا صبح کنارش بیدار نشستم مبادا اتفاقی بیفتد و فردا به اردو... . در اردو متوجه شدم الهه خمار است، معتاد است و دودگیر، توان ندارد... داستان به درازا کشید و الهه نخواست که با ما ادامه دهد و به خانه مادربزرگ برگشت، بعدها شنیدم الهه 14ساله، کراکی شده است... دیگر از او خبری ندارم... نمیدانم کجاست، نمیدانم چه بر سر دختر کوچکی آمده که ما میخواستیم به مدرسه برگردانیمش؛ ولی او نیاز داشت که به زندگی بازگردد...
بچههای غیرغربتی محل که بچههای ما بودند و باهم درس میخواندیم و مدرسه میرفتند و ما خواهر و برادرشان بودیم، قصه بهتری نداشتند. همه بهنحوی با اعتیاد درگیر بودند، یا همین الان در خانواده، والد یا والدین مصرفکننده داشتند، یا قبلا مصرف میکردند یا کسی در حال ترک بود یا مادر به علت اعتیاد پدر طلاق گرفته بود یا پدر مصرفکننده و متواری بود یا پدر به علت اوردوز فوت کرده بود یا ... . خانهها عبارت بود از یک اتاق 30 الی 40 متری با چهار، پنج بچه قدونیمقد بدون هیچ دیوارکشی و اتاق و حریم خصوصی و ... همه کنار هم به دنیا میآمدند، زندگی میکردند، غذا میخوردند و میخوابیدند؛ خانه کوچک بود، تابستان بود، گرم بود، هیچ وسیله سرگرمکنندهای وجود نداشت؛ پنکه آرزو بود، پسرها کلافه از خانه بیرون میزدند و از صبح تا شب را در کوچه سپری میکردند، کنار پسرهای قدونیمقد با هزاران مشکل و آسیبی که با هم به اشتراک میگذاشتند و دوچندان و صدچندان میشد. شب که به خانه برمیگشتند، دهها فحش جدید بلد بودند و حتی مادر را اگر حرفی میزد کتک میزدند و... .
محمد چهارم دبستان که ناهار و شام در خانه فقط نیمرو میخوردند و پدر مصرفکننده را معمولا نمیدید و اگر هر چندوقتیکبار پدر میآمد کتک مفصلی میخورد و تمام. مادرش فارسی بلد نبود و سواد نداشت؛ از برادر بزرگتر هم کتک میخورد، یک روز وقتی بچهها باهم حرف میزدند شنیدیم که در کوچه به آنها پیشنهاد کار شده است؛ توزیع مواد با ماهی 400 تومان حقوق! شغل خوب و پردرآمدی بود و بچهها بهترین و مطمئنترین وسیله جابهجایی...
دخترها اما در خانه بودند و حق بیرونرفتن نداشتند، چون حرف درمیآمد و آبروریزی میشد و برای ترس از حرف مردم و حفاظت از آنها.
زهرا 12ساله بود، هنوز بالغ نشده بود، حتی اندازه یک بچه 12ساله هم نمیدانست، خیلی خجالتی بود، بهسختی صحبت میکرد ولی مادر و خاله به این نتیجه رسیدند که برای حفظ آبرو بهتر است زودتر به ازدواج پسرخاله درآید، مادر مطلقه بود و از شوهر مصرفکنندهاش جدا شده بود، یک پسر 18ساله در خانه داشت و بهسختی یک اتاق کوچک بیدروپیکر در پارک دستوپا کرده بود بهعنوان سرایدار و نظافتکننده سرویس پارک تا هم سقفی باشد بالای سر خودش و بچههایش و هم نیمچه درآمدی، حالا یک دختر در آستانه بلوغ در یک پارک در محلات جنوبی تهران با یک اتاق بیدروپیکر و یک مادر خسته و یک برادر بالغ در این پارک بماند هزار حرفوحدیث برایش درست میکنند. «ازدواج میکند شاید زندگیاش از من بهتر شود». مادرش این را میگفت... . با وجود تلاشهای ما به دادگاه رفت، گواهی رشد گرفت، با پسرخاله ازدواج کرد و ترک تحصیل کرد. امروز به مادرش فاطمه حق میدهم، منی که از درس و تحصیل و اینکه میرود مثل خودت میشود، این بچه است، هنوز بالغ نشده، چیزی از زندگی نمیداند، هیچ کاری بلد نیست، اگر خداینکرده مثل خودت تنها و بیکس شد میتواند گلیم خودش را از آب بیرون بکشد؟
کاری بلد است؟ مهارتی، تجربهای، تحصیلی، آنوقت چه کند؟ منی که از این حرفها میزدم آیا میتوانستم برای لیلا خانه امنی تهیه کنم؟ میتوانستم نیازهای روحی و روانی و عاطفی لیلا را تأمین کنم تا دنبال ردکردن بچهها و رسیدن به خودش نباشد؟ میتوانستم کاری کنم پسرش عصای دستش باشد نه بلای جانش؟ میتوانستم تضمین کنم در آن پارک بلایی سر فاطمه نمیآید؟ میتوانستم تضمین کنم فاطمه درس میخواند و برای خودش کسی میشود و با آن درس میتواند کار خوبی داشته باشد و پسری در طبقه اجتماعی خودش پیدا میشود که تشابهی با شرایط او داشته باشد و زندگی بهتری در آینده داشته باشد و یا پسری از طبقه دیگر هیچوقت حاضر میشود با او حتی اگر بهترین شایستگیها را داشته باشد ازدواج کند؟ و ... .
لیلا هرسال که میخواست ثبتنام کند هزار غصه و قصه و رفتوآمد بود که دیگر بس است، دختر است میخواهد چهکار؟ چقدر راضیکردن مردهای خانواده طول میکشید تا دوباره ثبتنام کند، چقدر اضطراب و تنش بر لیلا میگذشت تا دوباره اجازه سال بعد را بگیرد، تازه اجازه که صادر میشد بحث هزینهها میشد که نداریم، از کجا بیاوریم که چه بشود و ... .
هزارهزار قصه ناگفته هست از دردهای معلمان دلسوز، همینطور از دردهای کف دست هادی که در مدرسه کتک خورده است، از بچههای ترک تحصیلی بهخاطر هزینه و فرهنگ خانواده و آسیبها، از بچههای بیشناسنامه ایرانی و اتباع که به مدرسه نرفته و نمیروند، از بچههای مصرفکننده، توزیعکننده و فروشنده که راه دیگری پیش پایشان نبود، از بچههایی که خمار از شکم مادر متولد میشوند، از بچههای دودگیر، از بچههای خسته که خیلی زود در کوچهها بزرگ میشوند بیآنکه بدانند یا بخواهند.
همه قصههایم خواب بود؛ اول که لالایی گفتم، اول که گفتم یکی بود، یکی نبود... خوابتان برد، اینهمه خواب دیدید... .
من درد در رگانم / حسرت در استخوانم /چیزی نظیرِ آتش در جانم پیچید. سرتاسرِ وجودِ مرا / گویی چیزی به هم فشرد/ تا قطرهیی به تفتگیِ خورشید/ جوشید از دو چشمم/ از تلخیِ تمامیِ دریاها / در اشکِ ناتوانیِ خود ساغری زدم ...
پينويس:
1- مطالب ذکرشده در گزارش مشاهدات عینی نویسنده بوده و نویسنده مسئولیت کلیه مطالب مندرج در گزارش را بر عهده میگیرد.
میخواهم برایتان قصه بگویم. یکی بود، یکی نبود....
میخواهم برایتان لالایی بخوانم تا راحت راحت بخوابید، جوری که دیگر بیدار نشوید. آخر بیداری سخت است و جانکاه...
میخواهم لالایی بخوانم، پسر فردا دختر صحرا... میآیم که لالایی بخوانم، دود کمکم فضا را پر میکند، دودگیر میشود و خودش راحت میخوابد بیگریه و زاری...
خاک اینجا سفید است، نهفقط اینجا که همه حاشیههای دیروز شهر که امروز خودشان بخشی از شهر هستند و حاشیههای جدیدی که تازه ایجاد شدهاند، نهفقط حاشیهها که زیر پلهای بزرگ و زیبا و روشن، پایین هر «سعادتآبادی» یک «حلبي آبادی» هم پیدا میشود تا مهر تأییدی باشد بر مدیریت زیرساختهای یک پل به نام مدیریت! کنار رستورانها و باغهای زیبای فرحزاد با قیمتها و مشتریان لوکس و آنچنانی باید درهای باشد برای زندگی کارتنخوابها تا زادهشدن فرح و شادی در میان شیشه و پایپ و هروئین معنا بیابد، خاک همه این محلات و درهها سفید است... سفید... مثل گرد هروئین، به شفافیت شیشه و به سفیدی و مهآلودی دود... .
شنیده بودیم الهه ترک تحصیل کرده، به ترک تحصیل حساس بودیم، تابهحال ندیده بودیمش ولی منتظر فرصتی بودیم تا به خانه آنها برویم و علت ترک تحصیل را جویا شویم تا با ایجاد ارتباط و دوستی، زمینه بازگشت به تحصیل را فراهم کنیم. فردا قرار بود بچهها را به اردو ببریم؛ فکر کردم شاید فرصت خوبی برای شروع ارتباط باشد، آدرس گرفتم، به در خانهشان رفتم و زنگ زدم، صدای خمار و گرفتهای بعد از چندین زنگ متوالی پاسخ داد، وقتی اسم الهه را آوردم بهطرز مشکوکی و با تردید گفت که نیست و معلوم نیست چه زمانی برمیگردد. ما برگشتیم ولی حس عجیبی به من میگفت این خانه و این صدای خمار و مردد و این پاسخ سربالا که «معلوم نیست کی برمیگردد» نمیتواند طبیعی باشد؛ حتما اتفاقی افتاده، حتما مشکلی پیش آمده و... دلم شور میزد، شور... دوباره نزدیک عصر کسی را پیدا کردم تا دوباره به در خانه الهه برویم و سراغ او را بگیریم این بار هم جواب، سربالا و مشکوک بود؛ اما اینبار جلوی در خانه، دختر 15-16 سالهای پرسه میزد و با تعجب ما را نگاه میکرد و از اینکه کسی نگران الهه هست، صورتش علامت سؤال بود، صدایم کرد: «خانم شما دنبال الهه میگردید؟ بله تو میشناسیاش؟
بله من میشناسمش. چه کارش دارید؟ از طرف مدرسه آمدهایم برای فردا و رفتن به اردو». همان حرف همیشگی برای ایجاد اعتماد و ورود بدون اینکه لزوما حقیقتی داشته باشد؛ ما یک گروه دانشجویی بودیم برای تدریس رایگان و داوطلبانه به بچههایی که در مناطق محروم و آسیبخیز زندگی میکردند. ما از طرف مدرسه نبودیم و امروز فکر میکنیم و آرزو داریم که مدرسه جایی باشد که به شکل نظاممند و بهعنوان بخشی از وظیفه خود به در خانه بچههایی برود که ترک تحصیل کردهاند و بپرسد چرا؟ و کسی دنبال سرنوشت الهه باشد که پدر و مادر را در کنار خود ندارد.
اسم دختر مریم بود، بعد از چند دقیقه صحبت گفت: «الهه از دیشب گم شده، دزدیدنش، شب رفت تو کوچه خرید دیگه برنگشت؛ میگن دوستپسرش دزدیده برده، معلوم نیست کجا برده». دوستپسرش، ساقی بود و داستان تلخ آن روز از همینجا شروع شد، از همین چند جمله کوتاه و ساده، از صداکردن مادربزرگ (سرپرست فعلی الهه)، رفتن به کلانتری، تلاش برای شکایت و پیداکردن الهه که تابهحال ندیده بودیم، دادسرا و سرانجام نیمههای شب، وقتی الهه را پس آوردند، کتککاریهای داخل خانه و بیرونکردن الهه و الهه که در ماشین به ما پناه آورد، الهه 12 ساله بود... از خانوادهای که برچسب غربتی دارند، با پدر و مادری مصرفکننده که پدر چندسالی میشد که ترک کرده و دوباره ازدواج کرده بود و معلوم نبود که کجا هست و دیگر هرگز سراغی از الهه و پسرش نگرفته بود؛ مادر اما خیابانها را پرسه میزد، مصرفکننده بود و میگفتند که خرجش را از خیابان درمیآورد. شاید چندماهیکبار سری به الهه و پسرش بزند. در خانه مادربزرگ و پدربزرگ مصرفکننده زندگی میکردند، خانهای که خودش مکان بود، مکان مصرف و فروش و ... نیمههای شب وقتی الهه پیدا شد تعداد زیادی زن و مرد و بچه قدونیمقد از خانه
بیرون ریختند، فامیلهای دور و نزدیک که همه در کنار هم در آن خانه زندگی میکردند، مواد مصرف میکردند، بستهبندی میکردند، میفروختند تا دوباره مواد بخرند و مصرف کنند و... گاهی بین خود غربتیها که دعوا میشد دختری را مثل الهه میدزدیدند تا احتمالا حق و حسابی را تسویه کنند، وقتی به کلانتری محل رفتم. در اثبات وحشتناکی خانواده یک برگه را درباره عموی دختر که هم فامیلی او بود پیدا کردند و به دستم دادند که بیا ببین: گواهی فوت بود، در گوشهای از خیابان به علت اوردوز مواد... همین و همین، ولی نمیدانم چرا من نترسیدم؟ قلبم آتش گرفت، آنقدر مواد زده و زده تا در گوشهای از این خیابانها جان داده است؛ ترس ندارد، غصه دارد. در حین این ماجراها، دو جوان را با لباسهای مندرس و بدنهای تکیده و باریک با دستبند به کلانتری آوردند، التماس میکردند. از میانه صحبتها جرمشان را فهمیدم: در خیابان با تکه چوب نازکی تلاش میکردند اسکناسی از صندوق صدقات بیرون بکشند که به دست مأموران قانون افتادهاند... من درد در رگانم / حسرت در استخوانم /چیزی نظیرِ آتش در جانم پیچید. سرتاسرِ وجودِ مرا / گویی چیزی به هم فشرد/ تا قطرهیی به تفتگیِ خورشید/
جوشید از دو چشمم/ از تلخیِ تمامیِ دریاها /در اشکِ ناتوانیِ خود ساغری زدم... 2
به دنبال الهه از کلانتری به آدمهای مسجد محل پناه بردم تا ردی از او بیابم. مسئول مسجد پسري را که میگفتند الهه را دزدیده میشناخت، در محل معروف بود، از مصرفکنندگان و فروشندگان مشهور محل بود؛ ما را به در خانهای برد که میگفت بچههای قدونیمقد در زیرزمین این خانه مواد بستهبندی میکنند و از اینجا توزیع و پخش میشود، آن مرد میانسال مسجدی، حدس میزد که الهه باید در این خانه باشد. او میگفت که چقدر با سایر هممحلیها برای دستگیری و اثبات جرم اینها تلاش کرده ولی به جایی نرسیدهاند و هربار دستگیری و فردا دوباره آزادی... . مرد دلش پر بود... .
در این به دنبال الهه رفتنها، در پارک بچههایی را دیدم که برخی را میشناختم و از بچههای خودمان بودند که با آنها درس میخواندیم و به اردو میرفتیم و ... تیم فوتبال پر از بچههایی بود که غربتی بودند، قدونیمقد همه ترک تحصیل کرده بودند؛ پژمان، پوریا و ... . پدر یکی اعدام شده بود، مادر دیگری زندان بود، به دلیل همین اعدام و زندانها کل فامیل با هم زندگی میکردند و خرجشان را از فروش مواد درمیآوردند، بچهها نقش مهمی داشتند؛ سوپاپ اطمینان بودند، بستهبندی، جاساز، فروش و... . یک نسل ترک تحصیلی، معتاد، موادفروش، سرشار از کینه و عقده و خشم نسبت به جامعه و با انگ غربتی که نه مدرسه و نه کلانتری و نه ... برای سروساماندادن به این بچهها فکری نکرده بود. کسی این بچهها را ندیده بود، در برنامهریزی و تصمیمگیری و تعیین بودجه و پیشگیری از آسیب، کسی آنها را به یاد نیاورده بود... .
در این آمدنها و رفتنها و شناسنامه الهه را از خانه آوردند، صحنههای فروش مواد در کوچه باورنکردنی بود... . روی موتور اسکناسی داده میشد و بستهای از یقه نوزاد خردسالی بیرون کشیده و تمام. در یک ربع پنج بار این صحنه را دیدم... نوزاد انگاری که خواب بود... خمار بود، دودگیر بود... . از یکی از بچههایی که با هم درس میخواندیم شنیده بودم از خاطرات کودکیاش: «وقتی مأمورها میآمدند همیشه مواد را در عروسک من جاساز میکردند و من سفت عروسک را بغل میکردم و فقط میلرزیدم و گریه میکردم...»
در تمام طول مسیری که از جایی به جایی با مادربزرگ الهه به دنبالش بودیم، مادربزرگ التماس میکرد به خانه برگردیم، ساعت گذشته بود و خمار شده بود، موادلازم بود، ضجه میزد و التماس میکرد که فقط برگردیم، الهه خودش پیدا میشود... .
و بالاخره الهه پیدا شد... و مردهای خمار خانه کتکش میزدند که کجا بودی و ناموس خانواده به باد دادی و آبرو بردی... به در خانه رفتم و الهه را خواستم، پیش از آنکه زیر دستوپای مردان له شود، در کمال ناباوری، الهه را آوردند و مادربزرگ به التماس میخواست او را به بهزیستی ببریم و دیگر برنگردانیم. هیچکس با الهه خداحافظی نکرد و هیچکس دلتنگ او نمیشد؛ همه میخواستند فقط برود و دیگر برنگردد.
ما برای یک اردو و خیال تلاش برای بازگشت به تحصیل رفته بودیم، حالا یک دختر 12ساله در ماشین بود، بدون جای خواب، بدون پدر و مادر، بدون کسی که منتظر یا نگرانش باشد و با التماس به ما که او را به خانه برنگردانیم چون آنقدر او را کتک میزنند تا بمیرد... . آن زمانها بچه بودم، سنم کم بود، خوشخیال بودم و زودباور، در تلویزیون خانه هاجر را دیده بودم برای زنان و دخترانی که شب جای خواب ندارند، به آشنایی در بهزیستی زنگ زدم، گفت هماهنگ کردم همین الان برو خانه هاجر و ما ساعت دو نیمهشب به خانه هاجر رفتیم، زنگ زدم، یک بار، دو بار، به در آهنی بزرگ کوبیدم تا یک مرد سبیلوی بزرگ پنجره نگهبانی را باز کرد و شروع به دادوبیداد کرد که ساعت دو شب چه خبرت است؟ و من خوشخیال گفتم: «دختر 12سالهای در ماشین است که شب جایی برای خوابیدن ندارد تا فردا که تکلیفش معلوم شود و خانوادهاش را بخواهید». مرد خندید و گفت: «خانم دلت خوشه! این حرفا چیه؟ دو نصفهشب اومدی چی میگی، اینجا هرکسی که هست با حکم دادگاه اومده، همه از خیابون دستگیر شدن، دادگاه حکم داده، آوردنش اینجا ... مگه همینجوری میشه...». ما چارهای نداشتیم، با وجود مخالفت خانواده،
الهه را به خانه خودمان بردم... تا صبح کنارش بیدار نشستم مبادا اتفاقی بیفتد و فردا به اردو... . در اردو متوجه شدم الهه خمار است، معتاد است و دودگیر، توان ندارد... داستان به درازا کشید و الهه نخواست که با ما ادامه دهد و به خانه مادربزرگ برگشت، بعدها شنیدم الهه 14ساله، کراکی شده است... دیگر از او خبری ندارم... نمیدانم کجاست، نمیدانم چه بر سر دختر کوچکی آمده که ما میخواستیم به مدرسه برگردانیمش؛ ولی او نیاز داشت که به زندگی بازگردد...
بچههای غیرغربتی محل که بچههای ما بودند و باهم درس میخواندیم و مدرسه میرفتند و ما خواهر و برادرشان بودیم، قصه بهتری نداشتند. همه بهنحوی با اعتیاد درگیر بودند، یا همین الان در خانواده، والد یا والدین مصرفکننده داشتند، یا قبلا مصرف میکردند یا کسی در حال ترک بود یا مادر به علت اعتیاد پدر طلاق گرفته بود یا پدر مصرفکننده و متواری بود یا پدر به علت اوردوز فوت کرده بود یا ... . خانهها عبارت بود از یک اتاق 30 الی 40 متری با چهار، پنج بچه قدونیمقد بدون هیچ دیوارکشی و اتاق و حریم خصوصی و ... همه کنار هم به دنیا میآمدند، زندگی میکردند، غذا میخوردند و میخوابیدند؛ خانه کوچک بود، تابستان بود، گرم بود، هیچ وسیله سرگرمکنندهای وجود نداشت؛ پنکه آرزو بود، پسرها کلافه از خانه بیرون میزدند و از صبح تا شب را در کوچه سپری میکردند، کنار پسرهای قدونیمقد با هزاران مشکل و آسیبی که با هم به اشتراک میگذاشتند و دوچندان و صدچندان میشد. شب که به خانه برمیگشتند، دهها فحش جدید بلد بودند و حتی مادر را اگر حرفی میزد کتک میزدند و... .
محمد چهارم دبستان که ناهار و شام در خانه فقط نیمرو میخوردند و پدر مصرفکننده را معمولا نمیدید و اگر هر چندوقتیکبار پدر میآمد کتک مفصلی میخورد و تمام. مادرش فارسی بلد نبود و سواد نداشت؛ از برادر بزرگتر هم کتک میخورد، یک روز وقتی بچهها باهم حرف میزدند شنیدیم که در کوچه به آنها پیشنهاد کار شده است؛ توزیع مواد با ماهی 400 تومان حقوق! شغل خوب و پردرآمدی بود و بچهها بهترین و مطمئنترین وسیله جابهجایی...
دخترها اما در خانه بودند و حق بیرونرفتن نداشتند، چون حرف درمیآمد و آبروریزی میشد و برای ترس از حرف مردم و حفاظت از آنها.
زهرا 12ساله بود، هنوز بالغ نشده بود، حتی اندازه یک بچه 12ساله هم نمیدانست، خیلی خجالتی بود، بهسختی صحبت میکرد ولی مادر و خاله به این نتیجه رسیدند که برای حفظ آبرو بهتر است زودتر به ازدواج پسرخاله درآید، مادر مطلقه بود و از شوهر مصرفکنندهاش جدا شده بود، یک پسر 18ساله در خانه داشت و بهسختی یک اتاق کوچک بیدروپیکر در پارک دستوپا کرده بود بهعنوان سرایدار و نظافتکننده سرویس پارک تا هم سقفی باشد بالای سر خودش و بچههایش و هم نیمچه درآمدی، حالا یک دختر در آستانه بلوغ در یک پارک در محلات جنوبی تهران با یک اتاق بیدروپیکر و یک مادر خسته و یک برادر بالغ در این پارک بماند هزار حرفوحدیث برایش درست میکنند. «ازدواج میکند شاید زندگیاش از من بهتر شود». مادرش این را میگفت... . با وجود تلاشهای ما به دادگاه رفت، گواهی رشد گرفت، با پسرخاله ازدواج کرد و ترک تحصیل کرد. امروز به مادرش فاطمه حق میدهم، منی که از درس و تحصیل و اینکه میرود مثل خودت میشود، این بچه است، هنوز بالغ نشده، چیزی از زندگی نمیداند، هیچ کاری بلد نیست، اگر خداینکرده مثل خودت تنها و بیکس شد میتواند گلیم خودش را از آب بیرون بکشد؟
کاری بلد است؟ مهارتی، تجربهای، تحصیلی، آنوقت چه کند؟ منی که از این حرفها میزدم آیا میتوانستم برای لیلا خانه امنی تهیه کنم؟ میتوانستم نیازهای روحی و روانی و عاطفی لیلا را تأمین کنم تا دنبال ردکردن بچهها و رسیدن به خودش نباشد؟ میتوانستم کاری کنم پسرش عصای دستش باشد نه بلای جانش؟ میتوانستم تضمین کنم در آن پارک بلایی سر فاطمه نمیآید؟ میتوانستم تضمین کنم فاطمه درس میخواند و برای خودش کسی میشود و با آن درس میتواند کار خوبی داشته باشد و پسری در طبقه اجتماعی خودش پیدا میشود که تشابهی با شرایط او داشته باشد و زندگی بهتری در آینده داشته باشد و یا پسری از طبقه دیگر هیچوقت حاضر میشود با او حتی اگر بهترین شایستگیها را داشته باشد ازدواج کند؟ و ... .
لیلا هرسال که میخواست ثبتنام کند هزار غصه و قصه و رفتوآمد بود که دیگر بس است، دختر است میخواهد چهکار؟ چقدر راضیکردن مردهای خانواده طول میکشید تا دوباره ثبتنام کند، چقدر اضطراب و تنش بر لیلا میگذشت تا دوباره اجازه سال بعد را بگیرد، تازه اجازه که صادر میشد بحث هزینهها میشد که نداریم، از کجا بیاوریم که چه بشود و ... .
هزارهزار قصه ناگفته هست از دردهای معلمان دلسوز، همینطور از دردهای کف دست هادی که در مدرسه کتک خورده است، از بچههای ترک تحصیلی بهخاطر هزینه و فرهنگ خانواده و آسیبها، از بچههای بیشناسنامه ایرانی و اتباع که به مدرسه نرفته و نمیروند، از بچههای مصرفکننده، توزیعکننده و فروشنده که راه دیگری پیش پایشان نبود، از بچههایی که خمار از شکم مادر متولد میشوند، از بچههای دودگیر، از بچههای خسته که خیلی زود در کوچهها بزرگ میشوند بیآنکه بدانند یا بخواهند.
همه قصههایم خواب بود؛ اول که لالایی گفتم، اول که گفتم یکی بود، یکی نبود... خوابتان برد، اینهمه خواب دیدید... .
من درد در رگانم / حسرت در استخوانم /چیزی نظیرِ آتش در جانم پیچید. سرتاسرِ وجودِ مرا / گویی چیزی به هم فشرد/ تا قطرهیی به تفتگیِ خورشید/ جوشید از دو چشمم/ از تلخیِ تمامیِ دریاها / در اشکِ ناتوانیِ خود ساغری زدم ...
پينويس:
1- مطالب ذکرشده در گزارش مشاهدات عینی نویسنده بوده و نویسنده مسئولیت کلیه مطالب مندرج در گزارش را بر عهده میگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.