نابرابریهای آموزشی، روی دیگر سکه عدالت آموزشی
«نگاهی از زاویه توسعه و بهگشت اجتماعی»
حسین دهقان.دکتری جامعهشناسی، عضو هیأترئیسه انجمن جامعهشناسی آموزشوپرورش ایران
در نگاه به نقش آموزشوپرورش در جامعهپذيري نسل جديد و تبديل نسل نوباوه به انسانهاي بالغی كه درنهايت ميبايست در موقعيتها و پايگاههاي مختلف اجتماعي ايفاي نقش كنند، درمييابيم كه نظام آموزشي ميتواند و باید در فرايند توسعه مؤثر باشد. در طي اين اثرگذاريها، آموزشوپرورش مطلوب، انسانهايي را بايد جامعهپذير نمايد كه بتوانند از سویي، توسعه و بازسازي را بپذيرند و ازسويديگر در فرايند آن فعالانه حضور يابند و از عهده چنين امري برآيند.
بهعبارتديگر با هر مفهوم و تعبيري از توسعه -چه مفهوم رشدگرايانه و چه مفاهيم متمايل به توسعه انساني يا توسعه پايدار و...- ناچار از پذيرش اين واقعيت هستيم كه توسعه براي ارتقای زندگي انسانها در ابعاد مختلف و همچنين بهوسيله خود آنها بايد به فرجام برسد؛ يا بهاختصار، چنين ميتوان گفت كه توسعه توسط افراد يك جامعه و با هدف بهگشت اجتماعي در جريان است؛ اما اين امر بايد داراي ويژگيهايي باشد كه بخش عمده آن توسط آموزشوپرورش در آنان ايجاد ميشود. راجرز اين دسته از متغيرهاي فردي را با نظام شخصيتي و ساختار فرهنگي، مرتبط دانسته و تغيير در آنها را جزء تغييرات در انديشه و نظر فرض ميكند كه فرد آنها را جديد و نو ميپندارد؛ بنابراين انسانها توسط آموزشوپرورش، براي پذيرش توسعه و نوسازي آماده ميشوند (روكس برو، 1370: 53). آموزشوپرورش كارآمد كه بتواند از عهده چنين نقش خطيري برآيد باید در سطح خرد بتواند دو دسته از كاركردهاي مهم را تحقق بخشد: الف) كاركرد مهارتآموزي، انتقال و توليد دانش؛ ب) ايجاد و انتقال هنجارها و ارزشهاي پيشنياز توسعه.
دسته نخست از كاركردهاي فوق، معطوف به آموزش مهارتها و تخصصهاي مختلف به افراد جامعه و انتقال ميراث دانش و علمي بشر است. اين ميراث بايد از نسلي به نسل ديگر منتقل شده و با انباشت آن زمينههاي زايندگي و توليد فزاينده دانش را فراهم کند. تحقق چنين كاركردهایي نيازمند پوشش تحصيلي مناسب و همگانيكردن آموزشهاي عمومي و تخصصي است. ناگفته پيداست كه آموزشوپرورش و توسعه كمي آن پايه و مبناي تحقق چنين كاركردي توسط آموزش عالي يا آموزش فنيوحرفهاي است.
آموزشوپرورش، خردهنظام بااهمیت جامعه
اگر جامعه را متشکل از خردهنظامهایی تصور کنیم که هریک در کنش متقابل با سایر زیرنظامها، حیات نظام اجتماعی را میسر ساخته و امکان زندگی جمعی افراد را فراهم میکنند، دراینصورت آموزشوپرورش در شکل موجود آن، یکی از خردهنظامهای بسیار بااهمیت است. همانگونه که اشاره شد، آموزشوپرورش در کنار کارکردهای آشکار مانند تولید و انتقال دانش، مهارتآموزی و تعبیه و انتقال ارزشها و هنجارهای اجتماعی در نسل جدید، کارکردهای پنهان دیگری نیز دارد که خواسته یا ناخواسته میتواند جامعه را از این چشمانداز متأثر سازد. یکی از این کارکردهای پنهان تأثیر بر نابرابریهای اجتماعی است؛ همچنان که در سوی دیگر، نابرابریهای اجتماعی نیز میتواند آموزشوپرورش را متأثر سازد و این از ویژگی تعاملات خردهنظامی است؛ اما نابرابری اجتماعی نیز همانند بسیاری از مفاهیم موجود در علوم رفتاری، در ورای ظاهری ساده و روشن، از پیچیدگی مفهومی خاص خود برخوردار بوده و ابعاد متنوعی دارد.
تنوع ابعاد نابرابریهای اجتماعی بهگونهاي است كه گاه در شمار انواع نابرابريهاي اجتماعي به كليدواژههايي چون نابرابري طبقاتي، قومي، قشري، نژادي، جنسيتي، فضایي (منطقهاي)، ديني، فرهنگي، پايگاهي، اقتصادي، تحصيلي، منزلتي و امثال آن برميخوريم؛ اما واقعيت آن است كه مجموع نابرابريهاي پيشگفته از يك مبناي واحد براي تعريف و تفكيك محدوده موضوعي برخوردار نيستند. بهعبارتديگر برخي از اين دستهبندیها از نابرابري به تفاوت در منابع ارزشمند ارجاع داده شده و برخی دیگر به ظرفهايي اشاره دارند كه مظروف منابع ارزشمند در آنها تعبيه ميشوند. بهبيانديگر، اگر نابرابريهاي اجتماعي در قالب مظروفهايي مشتمل بر منابع ارزشمند دستهبندي شوند، مفاهيمي چون «ثروت»، «قدرت»، «تخصص» و «منزلت» ميتوانند در اين دستهبندي قرار گرفته و بسياري از اشكال نابرابري را پوشش دهند؛ بهطوريكه اين مظروفهاي اصلي و بنيادي در هر ظرفي قرار بگيرند، بسته به تنوع ظرفهاي مختلف، اشكال متعددي به خود خواهند گرفت. بهعنوانمثال ظرفهايي چون نابرابري طبقاتي، نژادي، جنسيتي، فضايي، ديني و امثال آن چيزي جز ميزانهاي متفاوت از داشتهها و منابع ارزشمند مذكور در
خود جاي ندادهاند. اين منابع بهصورت تركيبي و تلفيقي در انواع نابرابريهاي اجتماعي حضور دارند و معمولا در يك نگاه دوقطبی، هريك از اشكال نابرابري به دو قطبِ برخوردار و غيربرخوردار از منابع ارزشمند قابل تفکیک هستند. هرچند كه تفكيك دوقطبي فقط براي سادهسازی مفهومي به كار ميرود و ممكن است در رتبهبندي انواع نابرابريها، طيفهاي متعدد و مراتب متنوع از نابرابري قابل تشخيص باشند.
اما تساویگرایی و برابري فرصتها روی دیگر سکه نابرابریها است که نوعي نگاه انسانگرايانه و عدالتخواهانه را با خود بههمراه دارد. از این ویژگی غالبا بهعنوان يك شاخص جامعه توسعهيافته یاد میشود؛ جامعهاي كه در آن مردم در كنار رفاه و آزادي، عدالت و برابري را هم خواهند داشت. در اين تعبير، برابري فرصتها و عدالتخواهي يك ارزش محسوب ميشود كه آموزشوپرورش میتواند آن را در نظام شخصيتي انسانِ توسعهيافته تعبيه كند اما در بُعد خرد، برابري فرصتهاي آموزشي ابزار و سازوكاري است كه موجب شكوفاشدن انديشههاي خلاق شده و امكان پرورش قابليت را براي همه بهطور مساوي تأمين ميكند. تساوي فرصتهاي آموزشي متضمن عدالت اجتماعي بیشتری است، چراكه نظام آموزشي نوين در بُعد جهاني نقش زیادی در قراردادن افراد در موقعيتهاي شغلي گوناگون ايفا ميكند. اين نظام، افراد را بر اساس توانایيها، دارایيها و منابع ارزشمندشان دستهبندي كرده و آنها را به جریانهایی از آموزش كه ظرفيتشان را رشد دهد هدايت ميكند؛ اما در كنار تواناييهاي دانشآموز بسياري از عوامل ديگر، موفقيتهای وي را تحت تأثیر قرار ميدهند؛ عواملي مانند انواع نابرابريهاي
طبقاتي، نژادي، جنسي و فضایی.
ابعاد نابرابریهای آموزشی
ملاحظه میشود که آموزشوپرورش با انواع نابرابریهای اجتماعی، روابط تعاملی داشته و ضمن تأثیر بر آنها، در بسیاری از موارد نیز میتواند از آنها متأثر شود. از چنین تعاملی بعضا با واژه مستقلی به نام «نابرابریهای آموزشی» یاد میشود. ابعاد نابرابرهای آموزشی میتوان بهصورت خلاصه مورد توجه قرار داد.
• آموزشوپرورش و نابرابری جنسيتي: نابرابري جنسيتي، چهره ديگري از انواع نابرابريهاي اجتماعي است. از همين زاويه جامعهشناسان ميخواهند نشان دهند كه نابرابري و شكاف حاصل از اختلاف بين زن و مرد، ناشي از نقشهاي اجتماعي است كه هر جنس در فرايند جامعهپذيري كسب و دروني ميكند و نه بهواسطه تفاوتهاي صرفا زيستشناختي آنها. مبحث آموزشوپرورش و نابرابريهاي جنسيتي در پی بررسي نقش آموزشوپرورش در توليد، بازتوليد، تشدید یا کاهش نابرابريهاي جنسيتي است.
• آموزشوپرورش و نابرابری فرهنگي: بورديو بهعنوان دانشمندی که این مفهوم را عرضه کرد، مدعی است همانگونه كه گروههاي اجتماعي در سرمايه مادي خود با يكديگر تفاوت دارند در سلايق ارزشمند، مهارتها و مجموعه اطلاعاتي كه براي رمزگذاري و تفسير موقعيتهاي اجتماعي چون تحصيل و كار مورد استفاده قرار ميدهند، نيز متفاوت هستند. این تفاوتها نوعی از دارایی یا سرمایه را مشخص میکند که از آن به نام سرمایه فرهنگی یاد میشود. بهاینترتيب آنهایی كه داراي سرمايه فرهنگي غني هستند در قياس با كساني كه سرمايه فرهنگي زيادي ندارند، از امكانات آموزشي استفاده بهتری کرده و با محيط آموزشي انطباق بالاتري خواهند داشت (ر.ک.دهقان، حسین،1381 الف) و (Crook, 1997, Teese,1994).
• آموزشوپرورش و نابرابری قومي و نژادي: وجه دیگری از نابرابری اجتماعی در شکل نابرابریهای قومی ظاهر میشود که معمولا بهصورت اجتماع قومیتهای یکسان در یک منطقه جغرافیایی واحد است؛ اين نوع از نابرابری، همپوشانی بالایی با نابرابری فضایی پیدا میکند. یافتههای پژوهشی توضیحدهنده نابرابري آموزشي در ابعاد منطقهاي و قومی مانند مناطق دوزبانه، شهري و روستايي، مناطق محروم و مرفه که در ابعاد الف) شانس ورود به نظام آموزشي، ب) برخورداري از منابع درونداد نظام آموزشي و ج) عملكرد يا بازده نظام آموزشي، این نوع از نابرابریها خود را نشان میدهند (دهقان، 1386 و اسماعیلی سرخ، 1386).
• آموزشوپرورش و نابرابری فضایی: توزيع نابرابر فرصتها و مواضع اجتماعي در فضا را میتوان بهصورت مختصر، نابرابري فضايي تعریف کرد. وجه پراهمیت دیگر از نابرابری فضایی اما موضوعی است که در تفاوت مناطق مختلف در دسترسی به امکانات و تسهیلات آموزشی بروز و نمود دارد. در بسیاری از نقاط جهان و ازجمله در ایران چنین تفاوتهایی را میتوان در حرکت از شهر به روستا و همچنین از مناطق مرکزی به نقاط مرزی و حاشیهای ملاحظه کرد.
• آموزشوپرورش و نابرابریهای طبقاتی: نابرابری طبقاتی یکی از مهمترین ابعاد نابرابریهای اجتماعی است که از تاریخ مفهومی و نظریِ قابل توجهی برخوردار است. تأثیر طبقه اجتماعی بر عملکرد تحصیلی در این محدوده موضوعی بهعنوان نمونه توضیح میدهد که چگونه طبقه اجتماعی با تأثیرگذاری بر متغیرهای واسطهای نهایتا موفقیت تحصیلی دانشآموزان را تحت تأثیر قرار میدهد (ر.ک.دهقان، حسین،1381 ب).
رابطه طبقه اجتماعی با پیشرفت تحصیلی کودک
عمده كارهاي انجامشده و مباحث منتشره، ناظر بر تحقيقات وسيع ميداني يا تجربي است كه به ارتباط بين نابرابري با آموزش پرداختهاند. کار كلمن يكي از پژوهشهاي كلاسيك است كه دراينزمينه در دهه 1960 در آمريكا انجام شد. قانون حقوقِ مدني سال 1964، وزير آموزشوپرورش ايالاتمتحده را ملزم كرد كه درباره نابرابريهاي آموزشي ناشي از اختلافات مربوط به زمينههاي قومي، مذهبي و ملي گزارش بدهد؛ بنابراین بهاینمنظور جيمز كلمن كه يك جامعهشناس بود، به سمت مدير برنامه تحقيق منصوب شد. نتايج تحقيقات وي در سال 1966، پس از گستردهترين مطالعات پژوهشي كه تا آن زمان در جامعهشناسي انجام شده بود، حاوي اطلاعاتي درباره نزديك به نيمميليون دانشآموز، منتشر شد (گيدنز، 1373:454). وی كه سمت استادي دانشگاه جان هاپكينز را به عهده داشت در مدتي بيش از دو سال، اطلاعات مذكور را از بيش از 40 هزار مدرسه، 60 هزار معلم و 570 هزار دانشآموز جمعآوري کرد. كلمن و همكاران او كه در پي علل دسترسينداشتن دانشآموزان به فرصتهاي آموزشي بودند نتوانستند
نشان دهند كه به دانشآموزان موفقتر، آموزشي بهتر از بقيه داده ميشود؛ بهعلاوه، آنها به اين نتيجه نيز دست يافتند كه ويژگيهاي مدرسه، اثر مثبت و سنجشپذیری بر پيشرفت تحصيلي دانشآموزان نداشته است. تنها خصوصيتي كه ارتباط پايداري با عملكرد تحصيلي داشت، طبقه اجتماعي دانشآموزان بود؛ يعني كودكان طبقه متوسط و بالاتر موفقتر از كودكان طبقه محروم بودند؛ بهعبارتديگر، طبقه اجتماعي كودك، مهمترين عامل تأثیرگذار در پيشرفت تحصيلي دانشآموزان بود.
اگر در ادامه به رابطه بين دو متغير نابرابریهای طبقاتی و عملکرد تحصیلی بپردازيم، به اين سؤال ميرسيم كه نوع اين رابطه چگونه است؟ مثلا آيا رابطهاي خطي بين دو متغير برقرار است يا خير؟ و سؤال دوم آنكه متغيرهاي بينابيني، كه اثر طبقه اجتماعي را بر عملكرد تحصيلي منتقل ميكنند چه چيزهايي هستند؟ پرسش اول را مطالعات انجامشده تاکنون چنين پاسخ ميدهند كه نوعي ارتباط منحني بين آن دو وجود دارد يعني در طبقه متوسط، موفقيت تحصيلي بالاتري نسبت به دو طبقه ديگر به چشم ميخورد و بهعبارتدیگر نياز به موفقيت در اين طبقه بيشتر است (ر.ك.گي روشه، 1366: 191). خود اين پاسخ، پرسش بعدي را در پي دارد و آن اين است كه چرا چنين رابطهاي برقرار است؟ چراكه اگر ارتباط خطي بود، يعني به ميزاني كه پايگاه طبقاتي فرد افزايش مييافت، عملكرد تحصيلي وي نيز بالا ميرفت، شايد پاسخي قانعكننده مينمود و آن اينكه امكانات و تسهيلات آموزشي بيشتري براي واجدين طبقه بالا نسبت به دانشآموزان طبقه پايين مهیا است. ولي اگر رابطه غيرخطي باشد، پاسخ آن تأمل
بيشتري لازم خواهد داشت. برای یافتن پاسخ در ادامه، نگاه گذرايي به برخي از نظريات مرتبط میتواند تا حدی کارگشا باشد.
خردهفرهنگ طبقات
برخي از محققان ملاحظه كردهاند كه استنباط افراد از موفقيت اجتماعي بهطور ميانگين در رابطه با طبقه اجتماعي كه به آن متعلقاند، تغيير ميكند؛ مثلا در طبقات كمبضاعت، افراد غالبا تصور ميكنند موفقيت بستگي به عواملي دارد كه كنترل آن از اختيار فرد خارج است. موفقيت در اينجا، جز در طبقات بالا غالبا بهعنوان محصول شانس يا سرنوشت ملاحظه ميشود. ازطرفديگر، طبقات كمبضاعت، در بيشتر موارد مفهومي از موفقيت اجتماعي ابراز ميكنند كه ميتوان آن را وجه اقتصادي موفقيت تعريف كرد. براي آنان موفقيت اجتماعي مبتني بر تحصيل مال و ثروت است تا تحقيق آرزوهاي دور و عميق شخصي. حاصل اين بحث آن است كه تمايل به تحصيل در طبقات پايين ضعيفتر است، چراكه فرد طبقه بالا در پي تحقيق آرزوهاي شخصي و ارتقا با تكيه بر توانایي خود است درحاليكه فرد طبقات پايين كه ممكن است فكر كند آيندهاش درهرحال از اختيارش خارج بوده و موفقيت را موضوعی مربوط به قضاوقدر بداند، عنايت كمتري به تحصيل خواهد داشت (بودن، 1364: 216).
در همين جا بايد افزود كه تئوري اِسنادها در روانشناسي نيز توجيه مشابهی دارد و مدعي است اگر شخصي موفقيتها و شكستهاي خود را به عوامل ثابت، مستمر و بيروني نسبت دهد دراينصورت دچار نوعي انفعال در مقابل مسائل خواهد شد. خلاصه اينكه نگرشهاي اينگونه كه از آن به خردهفرهنگ طبقات تعبير ميشود، بيانگر اين موضوع هستند كه طبقات پایین ارزش كمتري براي تحصيل و آموزش قائل خواهند بود.
نظريه قالبهاي زباني برنشتاين
برنشتاين معتقد است كه كودكان طبقات مختلف از قالبهای زباني متفاوت استفاده ميكنند و اين تفاوت در استفاده از شكلهاي نمادين مختلف در زبان باعث تفاوت در توسعه قابليتهاي هوشي آنان شده و همچنين بر عملكرد تحصيلي آنها تأثیر ميگذارد. توجه وي بيشتر به تفاوتهاي انتظاميافته در شيوههاي كاربرد زبان معطوف است، بهويژه در مقايسه بين كودكان فقيرتر و ثروتمندتر. برنشتاين ميگويد گفتار كودكان طبقه پايين يك زبان محدود را نشان ميدهد، شيوهاي در كاربرد زبان كه داراي بسياري پيشفرضهاي بياننشده است كه گويندگان انتظار دارند ديگران بدانند. زبانِ محدود نوعي گفتار است كه با محيط فرهنگي يك اجتماع يا محله طبقه پايين پيوند دارد. بسياري از افراد طبقه پايين در يك فرهنگ نيرومند خانوادگي يا همسايگي، كه در آن ارزشها و هنجارها بديهي و مسلم انگاشته شده و در زبان بيان نميشود، زندگي ميكنند. پدران و مادران طبقه پایين به تربيت اجتماعي فرزندانشان بهطور مستقيم و با استفاده از پاداش يا سرزنش براي تصحيح رفتار گرايش دارند. زبان در يك
قالببندي محدود، بيشتر براي ارتباط پيرامون تجربه عملي مناسب است تا براي بحث درباره انديشهها، فرايندها يا روابط انتزاعيتر.
برعكس، تكامل زباني كودكان طبقه متوسط، ازنظر برنشتاين، متضمن فراگيري يك زبان بسطيافته است؛ يعني شيوه سخنگويي كه در آن معاني واژهها ميتواند فرديت يافته و با وضعيتهاي خاص متناسب شود. شيوههايي كه كودكان طبقه متوسط به كمك آنها كاربرد زبان را ياد ميگيرند، كمتر به زمينههاي خاص محدود ميشود و كودك آسانتر ميتواند انديشههاي انتزاعي را تعميم داده و بيان كند. بدينسان كودكاني كه زبان گفتاري بسطيافته را فراگرفتهاند، به گفته وي، بيشتر از كودكاني كه از قالب زماني محدود استفاده ميكنند، تقاضاهاي آموزشوپرورش رسمي را برآورده ميکنند و آسانتر در محيط مدرسه انطباق پيدا ميكنند.
شواهد و مطالعات بعدي حكايت از تأييد و بعضا رد نظر برنشتاين دارند. بهطوريكه جون تاف، بارباراتيزارد و مارتين هيوز در پژوهشهاي خود، يافتههاي برنشتاين را تأييد كردند. درحاليكه يافتههاي حاصل از تحقيقات بعدی، ادعاي برنشتاين را تأييد نميكنند مانند لابوو در1978. (گيدنز 1373: 258-256) ولي تاآنجایيكه به جامعه ما مربوط است، به نظر ميرسد يافتههاي برنشتاين با قاطعيت قابل تعميم در ايران نباشد. چراكه اصولا زبان و قالبهای زباني بسيار متكي به فرهنگهاي مختلف و محلي بوده و با خود بار فرهنگي و ارزش جوامع زاينده را حمل ميكند و بنابراین يافتههاي مبتني بر آن نيز عموما حوزه شمول منطقهاي دارد تا جهاني.
انتخاب عقلاني
سومين نگاهِ نظری كه ميتواند بهعنوان يك مبناي تئوريك براي توضيح رابطه بين پايگاه طبقاتي و عملكرد تحصيلي قرار گيرد، نظریه انتخاب عقلاني است كه در اصل ريشه در علم اقتصاد دارد ولي در دهه حاضر در حوزه تئوريك جامعهشناسي وارد شده است، بنيان اين نظريه مبتني بر اين واقعيت است كه پديدههاي اجتماعي، حاصل افعال آدميان است و آدميان هم فاعلاني عالم و قاصدند كه كنش آنها مسبوِ به دليل و سنجش عاقلانه است. چنانچه بخواهيم به عناصر اصلي نظريه انتخاب عقلاني اشاره كنيم، بايد از مفاهيم فايده، احتمال و قواعد تصميمگيري نام ببريم كه در آن فرد هنگام دستزدن به كنش خاص، ميزان فايده مترتب بر آن و احتمال دستيابي به سود يا زيان را در نظر گرفته و تصميم خاصي را اتخاذ خواهد كرد.
حال با اين مختصر ميتوان آن را چنين تعريف كرد: كار فاعلاني عاقلانه است كه در چارچوب اعتقاداتشان نسبت به شقوق ممكنه و عواقب محتمله شقوق، شقي را برگزينند كه براي رسيدن به غاياتشان بهترين راه ممكن باشد.
با توجه به تئوري مذكور سعي ميشود پاسخي براي اين پرسش پيدا شود كه چرا دانشآموزان طبقه متوسط يا خانواده آنها تحصيل را ترجيح داده و آموزش را در اولويتهاي خود قرار ميدهند و نسبت به آن انگيزه بيشتري داشته و تصميم به خواندن ميگيرند درحاليكه طبقه پايين احتمالا اينگونه عمل نميكنند يا حداقل با چنين اولويت و شدتي به دنبال تحصيل نيستند. به نظر میرسد احتمالات ممكن را در خصوص رويكرد به تحصيل از سوي فرد و سرمايهگذاري عاطفي، اقتصادي و زماني، خانواده وي را در سه طبقه پايين، متوسط و بالا از ديدگاه نظریه انتخاب عقلاني میتوان تبیین کرد. با درنظرگرفتن اين اصل از نظریه انتخاب عقلاني كه رفتار انسانها هدفدار و سنجيده بوده و در چندراهيها براي رفتن به هرراهي سود و زیان را بر محور خود و خودخواهي محاسبه کرده و آنگاه دست به انتخاب ميزنند (پیشین:66 و64)، اين نتيجهگيري قابل طرح خواهد بود كه از بين افراد سه طبقه، طبقه متوسط بالاترين گرايش و سرمايهگذاري را در موضوع آموزش خواهند كرد و طبقه بالا و پايين نيز به ترتيب در
ردههاي بعدي جاي خواهند گرفت و بنابراین همين ترتيب نيز براي عملكرد تحصيلي سه طبقه قابل تصور و مفرض خواهد بود.
بهاینترتیب ملاحظه میشود که موضوع عدالت آموزشی که در این نوشته بهعنوان دریچهای به توسعه فراگیر و پایدار در نظر گرفته شده است، در روی دیگر، نابرابریهای آموزشی را در خود نهفته دارد. نابرابریهایی که دارای ابعادی متنوع و گاه پیچیده است. شناخت زوایای مختلف نابرابریهای آموزشی گام نخست در برنامهریزی برای رفع آن محسوب میشود. در برخی از موارد مانند نابرابریهای طبقاتی و نسبت آن با آموزشوپرورش، پیچیدگی در حدی است که فقط تهیه و توزیع عادلانه امکانات و تسهیلات آموزشیِ بهتر نمیتواند چاره مشکل باشد. در چنین مواردی، راهحل به مطالعات بایسته و برنامههای درازمدت نیازمند است. امید که نوشتههایی ازایندست آغازی بر این راه مثمر و البته ضروری باشد.
منابع:
اسماعیل سرخ (1386). نابرابریهای آموزشی در بعد قومی و منطقهای «فصلنامه تعليم و تربيت»، سال بیستوسوم، شماره 3، شماره مسلسل 91، پاييز.
دهقان، حسین (1381 الف). فرهنگ و آموزشوپرورش «رشد علوم اجتماعي»، سري جديد، شماره 3.
دهقان، حسین (1381 ب). بازتوليد طبقه اجتماعي در نظام آموزشي «نامه پژوهش فرهنگي»، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سال هفتم، دوره جديد، شماره 4.
دهقان، حسین (1386). فرصتها و تهدیدها برای آموزشوپرورش در مواجهه با نابرابری فضایی «فصلنامه تعليم و تربيت»، سال بیستوسوم، شماره 3، شماره مسلسل 91، پاييز.
روكس برو، يان، (1370)، نظريههاي توسعهنيافتگي، جامعهشناسي توسعه، ترجمه مصطفي ازكيا، تهران، نشر توسعه.
روشه، گي، ترجمه: دكتر منصور وثوقي (1366). تغييرات اجتماعي. چاپ اول، تهران: نشر ني.
كديور، پروين (1372). سبكهاي تبييني درماندگي آموختهشده. پژوهش انجامشده براي شوراي تحقيقات وزارت آموزشوپرورش.
كيامنش، عليرضا (1367). نقد و بررسي يك گزارش تحقيق. «فصلنامه تعليموتربيت»، سال چهارم، شماره 3 و4، پاييز و زمستان.
كندي، پل (1376)، توسعه اقتصادي در جهان تا سال 2025، ترجمه عباس مخبر، تهران، طرح نو.
گيدنز، انتوان، ترجمه منوچهر صبوري كاشاني (1373). جـــامعهشـــناسي. چاپ اول، تهران: نشر ني.
ليتل، دانيل، ترجمه: عبدالكريم سروش (1373). تبيين در عـــلوم اجتماعي (درآمدي به فلسفه علمالاجتماع). چاپ اول، تهران، مؤسسه فرهنگي صراط.
ووگل، راف (1366) ژاپن كشور شماره 1، ترجمه علي اسدي و شهيندخت خوارزمي، شماره1، تهران، نشر فرهنگ.
Coleman, James S. (1990). Foundations of Social Theory. Harvard University Press.
Crook, J. C. (1997). Occupational Returns to Cultural participation in Australia»ANAJS«, Volum 33, No1. March.
Karabel, Jerome & Halsey, A. H (1977) Power And Ideology In Education, Oxford University press. New York.
Rawls, Anne Warield(1992). Can Rational Choice be a Foundation for Social Theory. Theory and kSociety, 21/2: 219 - 241, Printed in the Netherlands.
Teese, R. (1994). Reproduction Theory in International Encyclopedia of Education, 2ed. Pergamon Press.
پینوشت:
1-Sex
2- Gender
در نگاه به نقش آموزشوپرورش در جامعهپذيري نسل جديد و تبديل نسل نوباوه به انسانهاي بالغی كه درنهايت ميبايست در موقعيتها و پايگاههاي مختلف اجتماعي ايفاي نقش كنند، درمييابيم كه نظام آموزشي ميتواند و باید در فرايند توسعه مؤثر باشد. در طي اين اثرگذاريها، آموزشوپرورش مطلوب، انسانهايي را بايد جامعهپذير نمايد كه بتوانند از سویي، توسعه و بازسازي را بپذيرند و ازسويديگر در فرايند آن فعالانه حضور يابند و از عهده چنين امري برآيند.
بهعبارتديگر با هر مفهوم و تعبيري از توسعه -چه مفهوم رشدگرايانه و چه مفاهيم متمايل به توسعه انساني يا توسعه پايدار و...- ناچار از پذيرش اين واقعيت هستيم كه توسعه براي ارتقای زندگي انسانها در ابعاد مختلف و همچنين بهوسيله خود آنها بايد به فرجام برسد؛ يا بهاختصار، چنين ميتوان گفت كه توسعه توسط افراد يك جامعه و با هدف بهگشت اجتماعي در جريان است؛ اما اين امر بايد داراي ويژگيهايي باشد كه بخش عمده آن توسط آموزشوپرورش در آنان ايجاد ميشود. راجرز اين دسته از متغيرهاي فردي را با نظام شخصيتي و ساختار فرهنگي، مرتبط دانسته و تغيير در آنها را جزء تغييرات در انديشه و نظر فرض ميكند كه فرد آنها را جديد و نو ميپندارد؛ بنابراين انسانها توسط آموزشوپرورش، براي پذيرش توسعه و نوسازي آماده ميشوند (روكس برو، 1370: 53). آموزشوپرورش كارآمد كه بتواند از عهده چنين نقش خطيري برآيد باید در سطح خرد بتواند دو دسته از كاركردهاي مهم را تحقق بخشد: الف) كاركرد مهارتآموزي، انتقال و توليد دانش؛ ب) ايجاد و انتقال هنجارها و ارزشهاي پيشنياز توسعه.
دسته نخست از كاركردهاي فوق، معطوف به آموزش مهارتها و تخصصهاي مختلف به افراد جامعه و انتقال ميراث دانش و علمي بشر است. اين ميراث بايد از نسلي به نسل ديگر منتقل شده و با انباشت آن زمينههاي زايندگي و توليد فزاينده دانش را فراهم کند. تحقق چنين كاركردهایي نيازمند پوشش تحصيلي مناسب و همگانيكردن آموزشهاي عمومي و تخصصي است. ناگفته پيداست كه آموزشوپرورش و توسعه كمي آن پايه و مبناي تحقق چنين كاركردي توسط آموزش عالي يا آموزش فنيوحرفهاي است.
آموزشوپرورش، خردهنظام بااهمیت جامعه
اگر جامعه را متشکل از خردهنظامهایی تصور کنیم که هریک در کنش متقابل با سایر زیرنظامها، حیات نظام اجتماعی را میسر ساخته و امکان زندگی جمعی افراد را فراهم میکنند، دراینصورت آموزشوپرورش در شکل موجود آن، یکی از خردهنظامهای بسیار بااهمیت است. همانگونه که اشاره شد، آموزشوپرورش در کنار کارکردهای آشکار مانند تولید و انتقال دانش، مهارتآموزی و تعبیه و انتقال ارزشها و هنجارهای اجتماعی در نسل جدید، کارکردهای پنهان دیگری نیز دارد که خواسته یا ناخواسته میتواند جامعه را از این چشمانداز متأثر سازد. یکی از این کارکردهای پنهان تأثیر بر نابرابریهای اجتماعی است؛ همچنان که در سوی دیگر، نابرابریهای اجتماعی نیز میتواند آموزشوپرورش را متأثر سازد و این از ویژگی تعاملات خردهنظامی است؛ اما نابرابری اجتماعی نیز همانند بسیاری از مفاهیم موجود در علوم رفتاری، در ورای ظاهری ساده و روشن، از پیچیدگی مفهومی خاص خود برخوردار بوده و ابعاد متنوعی دارد.
تنوع ابعاد نابرابریهای اجتماعی بهگونهاي است كه گاه در شمار انواع نابرابريهاي اجتماعي به كليدواژههايي چون نابرابري طبقاتي، قومي، قشري، نژادي، جنسيتي، فضایي (منطقهاي)، ديني، فرهنگي، پايگاهي، اقتصادي، تحصيلي، منزلتي و امثال آن برميخوريم؛ اما واقعيت آن است كه مجموع نابرابريهاي پيشگفته از يك مبناي واحد براي تعريف و تفكيك محدوده موضوعي برخوردار نيستند. بهعبارتديگر برخي از اين دستهبندیها از نابرابري به تفاوت در منابع ارزشمند ارجاع داده شده و برخی دیگر به ظرفهايي اشاره دارند كه مظروف منابع ارزشمند در آنها تعبيه ميشوند. بهبيانديگر، اگر نابرابريهاي اجتماعي در قالب مظروفهايي مشتمل بر منابع ارزشمند دستهبندي شوند، مفاهيمي چون «ثروت»، «قدرت»، «تخصص» و «منزلت» ميتوانند در اين دستهبندي قرار گرفته و بسياري از اشكال نابرابري را پوشش دهند؛ بهطوريكه اين مظروفهاي اصلي و بنيادي در هر ظرفي قرار بگيرند، بسته به تنوع ظرفهاي مختلف، اشكال متعددي به خود خواهند گرفت. بهعنوانمثال ظرفهايي چون نابرابري طبقاتي، نژادي، جنسيتي، فضايي، ديني و امثال آن چيزي جز ميزانهاي متفاوت از داشتهها و منابع ارزشمند مذكور در
خود جاي ندادهاند. اين منابع بهصورت تركيبي و تلفيقي در انواع نابرابريهاي اجتماعي حضور دارند و معمولا در يك نگاه دوقطبی، هريك از اشكال نابرابري به دو قطبِ برخوردار و غيربرخوردار از منابع ارزشمند قابل تفکیک هستند. هرچند كه تفكيك دوقطبي فقط براي سادهسازی مفهومي به كار ميرود و ممكن است در رتبهبندي انواع نابرابريها، طيفهاي متعدد و مراتب متنوع از نابرابري قابل تشخيص باشند.
اما تساویگرایی و برابري فرصتها روی دیگر سکه نابرابریها است که نوعي نگاه انسانگرايانه و عدالتخواهانه را با خود بههمراه دارد. از این ویژگی غالبا بهعنوان يك شاخص جامعه توسعهيافته یاد میشود؛ جامعهاي كه در آن مردم در كنار رفاه و آزادي، عدالت و برابري را هم خواهند داشت. در اين تعبير، برابري فرصتها و عدالتخواهي يك ارزش محسوب ميشود كه آموزشوپرورش میتواند آن را در نظام شخصيتي انسانِ توسعهيافته تعبيه كند اما در بُعد خرد، برابري فرصتهاي آموزشي ابزار و سازوكاري است كه موجب شكوفاشدن انديشههاي خلاق شده و امكان پرورش قابليت را براي همه بهطور مساوي تأمين ميكند. تساوي فرصتهاي آموزشي متضمن عدالت اجتماعي بیشتری است، چراكه نظام آموزشي نوين در بُعد جهاني نقش زیادی در قراردادن افراد در موقعيتهاي شغلي گوناگون ايفا ميكند. اين نظام، افراد را بر اساس توانایيها، دارایيها و منابع ارزشمندشان دستهبندي كرده و آنها را به جریانهایی از آموزش كه ظرفيتشان را رشد دهد هدايت ميكند؛ اما در كنار تواناييهاي دانشآموز بسياري از عوامل ديگر، موفقيتهای وي را تحت تأثیر قرار ميدهند؛ عواملي مانند انواع نابرابريهاي
طبقاتي، نژادي، جنسي و فضایی.
ابعاد نابرابریهای آموزشی
ملاحظه میشود که آموزشوپرورش با انواع نابرابریهای اجتماعی، روابط تعاملی داشته و ضمن تأثیر بر آنها، در بسیاری از موارد نیز میتواند از آنها متأثر شود. از چنین تعاملی بعضا با واژه مستقلی به نام «نابرابریهای آموزشی» یاد میشود. ابعاد نابرابرهای آموزشی میتوان بهصورت خلاصه مورد توجه قرار داد.
• آموزشوپرورش و نابرابری جنسيتي: نابرابري جنسيتي، چهره ديگري از انواع نابرابريهاي اجتماعي است. از همين زاويه جامعهشناسان ميخواهند نشان دهند كه نابرابري و شكاف حاصل از اختلاف بين زن و مرد، ناشي از نقشهاي اجتماعي است كه هر جنس در فرايند جامعهپذيري كسب و دروني ميكند و نه بهواسطه تفاوتهاي صرفا زيستشناختي آنها. مبحث آموزشوپرورش و نابرابريهاي جنسيتي در پی بررسي نقش آموزشوپرورش در توليد، بازتوليد، تشدید یا کاهش نابرابريهاي جنسيتي است.
• آموزشوپرورش و نابرابری فرهنگي: بورديو بهعنوان دانشمندی که این مفهوم را عرضه کرد، مدعی است همانگونه كه گروههاي اجتماعي در سرمايه مادي خود با يكديگر تفاوت دارند در سلايق ارزشمند، مهارتها و مجموعه اطلاعاتي كه براي رمزگذاري و تفسير موقعيتهاي اجتماعي چون تحصيل و كار مورد استفاده قرار ميدهند، نيز متفاوت هستند. این تفاوتها نوعی از دارایی یا سرمایه را مشخص میکند که از آن به نام سرمایه فرهنگی یاد میشود. بهاینترتيب آنهایی كه داراي سرمايه فرهنگي غني هستند در قياس با كساني كه سرمايه فرهنگي زيادي ندارند، از امكانات آموزشي استفاده بهتری کرده و با محيط آموزشي انطباق بالاتري خواهند داشت (ر.ک.دهقان، حسین،1381 الف) و (Crook, 1997, Teese,1994).
• آموزشوپرورش و نابرابری قومي و نژادي: وجه دیگری از نابرابری اجتماعی در شکل نابرابریهای قومی ظاهر میشود که معمولا بهصورت اجتماع قومیتهای یکسان در یک منطقه جغرافیایی واحد است؛ اين نوع از نابرابری، همپوشانی بالایی با نابرابری فضایی پیدا میکند. یافتههای پژوهشی توضیحدهنده نابرابري آموزشي در ابعاد منطقهاي و قومی مانند مناطق دوزبانه، شهري و روستايي، مناطق محروم و مرفه که در ابعاد الف) شانس ورود به نظام آموزشي، ب) برخورداري از منابع درونداد نظام آموزشي و ج) عملكرد يا بازده نظام آموزشي، این نوع از نابرابریها خود را نشان میدهند (دهقان، 1386 و اسماعیلی سرخ، 1386).
• آموزشوپرورش و نابرابری فضایی: توزيع نابرابر فرصتها و مواضع اجتماعي در فضا را میتوان بهصورت مختصر، نابرابري فضايي تعریف کرد. وجه پراهمیت دیگر از نابرابری فضایی اما موضوعی است که در تفاوت مناطق مختلف در دسترسی به امکانات و تسهیلات آموزشی بروز و نمود دارد. در بسیاری از نقاط جهان و ازجمله در ایران چنین تفاوتهایی را میتوان در حرکت از شهر به روستا و همچنین از مناطق مرکزی به نقاط مرزی و حاشیهای ملاحظه کرد.
• آموزشوپرورش و نابرابریهای طبقاتی: نابرابری طبقاتی یکی از مهمترین ابعاد نابرابریهای اجتماعی است که از تاریخ مفهومی و نظریِ قابل توجهی برخوردار است. تأثیر طبقه اجتماعی بر عملکرد تحصیلی در این محدوده موضوعی بهعنوان نمونه توضیح میدهد که چگونه طبقه اجتماعی با تأثیرگذاری بر متغیرهای واسطهای نهایتا موفقیت تحصیلی دانشآموزان را تحت تأثیر قرار میدهد (ر.ک.دهقان، حسین،1381 ب).
رابطه طبقه اجتماعی با پیشرفت تحصیلی کودک
عمده كارهاي انجامشده و مباحث منتشره، ناظر بر تحقيقات وسيع ميداني يا تجربي است كه به ارتباط بين نابرابري با آموزش پرداختهاند. کار كلمن يكي از پژوهشهاي كلاسيك است كه دراينزمينه در دهه 1960 در آمريكا انجام شد. قانون حقوقِ مدني سال 1964، وزير آموزشوپرورش ايالاتمتحده را ملزم كرد كه درباره نابرابريهاي آموزشي ناشي از اختلافات مربوط به زمينههاي قومي، مذهبي و ملي گزارش بدهد؛ بنابراین بهاینمنظور جيمز كلمن كه يك جامعهشناس بود، به سمت مدير برنامه تحقيق منصوب شد. نتايج تحقيقات وي در سال 1966، پس از گستردهترين مطالعات پژوهشي كه تا آن زمان در جامعهشناسي انجام شده بود، حاوي اطلاعاتي درباره نزديك به نيمميليون دانشآموز، منتشر شد (گيدنز، 1373:454). وی كه سمت استادي دانشگاه جان هاپكينز را به عهده داشت در مدتي بيش از دو سال، اطلاعات مذكور را از بيش از 40 هزار مدرسه، 60 هزار معلم و 570 هزار دانشآموز جمعآوري کرد. كلمن و همكاران او كه در پي علل دسترسينداشتن دانشآموزان به فرصتهاي آموزشي بودند نتوانستند
نشان دهند كه به دانشآموزان موفقتر، آموزشي بهتر از بقيه داده ميشود؛ بهعلاوه، آنها به اين نتيجه نيز دست يافتند كه ويژگيهاي مدرسه، اثر مثبت و سنجشپذیری بر پيشرفت تحصيلي دانشآموزان نداشته است. تنها خصوصيتي كه ارتباط پايداري با عملكرد تحصيلي داشت، طبقه اجتماعي دانشآموزان بود؛ يعني كودكان طبقه متوسط و بالاتر موفقتر از كودكان طبقه محروم بودند؛ بهعبارتديگر، طبقه اجتماعي كودك، مهمترين عامل تأثیرگذار در پيشرفت تحصيلي دانشآموزان بود.
اگر در ادامه به رابطه بين دو متغير نابرابریهای طبقاتی و عملکرد تحصیلی بپردازيم، به اين سؤال ميرسيم كه نوع اين رابطه چگونه است؟ مثلا آيا رابطهاي خطي بين دو متغير برقرار است يا خير؟ و سؤال دوم آنكه متغيرهاي بينابيني، كه اثر طبقه اجتماعي را بر عملكرد تحصيلي منتقل ميكنند چه چيزهايي هستند؟ پرسش اول را مطالعات انجامشده تاکنون چنين پاسخ ميدهند كه نوعي ارتباط منحني بين آن دو وجود دارد يعني در طبقه متوسط، موفقيت تحصيلي بالاتري نسبت به دو طبقه ديگر به چشم ميخورد و بهعبارتدیگر نياز به موفقيت در اين طبقه بيشتر است (ر.ك.گي روشه، 1366: 191). خود اين پاسخ، پرسش بعدي را در پي دارد و آن اين است كه چرا چنين رابطهاي برقرار است؟ چراكه اگر ارتباط خطي بود، يعني به ميزاني كه پايگاه طبقاتي فرد افزايش مييافت، عملكرد تحصيلي وي نيز بالا ميرفت، شايد پاسخي قانعكننده مينمود و آن اينكه امكانات و تسهيلات آموزشي بيشتري براي واجدين طبقه بالا نسبت به دانشآموزان طبقه پايين مهیا است. ولي اگر رابطه غيرخطي باشد، پاسخ آن تأمل
بيشتري لازم خواهد داشت. برای یافتن پاسخ در ادامه، نگاه گذرايي به برخي از نظريات مرتبط میتواند تا حدی کارگشا باشد.
خردهفرهنگ طبقات
برخي از محققان ملاحظه كردهاند كه استنباط افراد از موفقيت اجتماعي بهطور ميانگين در رابطه با طبقه اجتماعي كه به آن متعلقاند، تغيير ميكند؛ مثلا در طبقات كمبضاعت، افراد غالبا تصور ميكنند موفقيت بستگي به عواملي دارد كه كنترل آن از اختيار فرد خارج است. موفقيت در اينجا، جز در طبقات بالا غالبا بهعنوان محصول شانس يا سرنوشت ملاحظه ميشود. ازطرفديگر، طبقات كمبضاعت، در بيشتر موارد مفهومي از موفقيت اجتماعي ابراز ميكنند كه ميتوان آن را وجه اقتصادي موفقيت تعريف كرد. براي آنان موفقيت اجتماعي مبتني بر تحصيل مال و ثروت است تا تحقيق آرزوهاي دور و عميق شخصي. حاصل اين بحث آن است كه تمايل به تحصيل در طبقات پايين ضعيفتر است، چراكه فرد طبقه بالا در پي تحقيق آرزوهاي شخصي و ارتقا با تكيه بر توانایي خود است درحاليكه فرد طبقات پايين كه ممكن است فكر كند آيندهاش درهرحال از اختيارش خارج بوده و موفقيت را موضوعی مربوط به قضاوقدر بداند، عنايت كمتري به تحصيل خواهد داشت (بودن، 1364: 216).
در همين جا بايد افزود كه تئوري اِسنادها در روانشناسي نيز توجيه مشابهی دارد و مدعي است اگر شخصي موفقيتها و شكستهاي خود را به عوامل ثابت، مستمر و بيروني نسبت دهد دراينصورت دچار نوعي انفعال در مقابل مسائل خواهد شد. خلاصه اينكه نگرشهاي اينگونه كه از آن به خردهفرهنگ طبقات تعبير ميشود، بيانگر اين موضوع هستند كه طبقات پایین ارزش كمتري براي تحصيل و آموزش قائل خواهند بود.
نظريه قالبهاي زباني برنشتاين
برنشتاين معتقد است كه كودكان طبقات مختلف از قالبهای زباني متفاوت استفاده ميكنند و اين تفاوت در استفاده از شكلهاي نمادين مختلف در زبان باعث تفاوت در توسعه قابليتهاي هوشي آنان شده و همچنين بر عملكرد تحصيلي آنها تأثیر ميگذارد. توجه وي بيشتر به تفاوتهاي انتظاميافته در شيوههاي كاربرد زبان معطوف است، بهويژه در مقايسه بين كودكان فقيرتر و ثروتمندتر. برنشتاين ميگويد گفتار كودكان طبقه پايين يك زبان محدود را نشان ميدهد، شيوهاي در كاربرد زبان كه داراي بسياري پيشفرضهاي بياننشده است كه گويندگان انتظار دارند ديگران بدانند. زبانِ محدود نوعي گفتار است كه با محيط فرهنگي يك اجتماع يا محله طبقه پايين پيوند دارد. بسياري از افراد طبقه پايين در يك فرهنگ نيرومند خانوادگي يا همسايگي، كه در آن ارزشها و هنجارها بديهي و مسلم انگاشته شده و در زبان بيان نميشود، زندگي ميكنند. پدران و مادران طبقه پایين به تربيت اجتماعي فرزندانشان بهطور مستقيم و با استفاده از پاداش يا سرزنش براي تصحيح رفتار گرايش دارند. زبان در يك
قالببندي محدود، بيشتر براي ارتباط پيرامون تجربه عملي مناسب است تا براي بحث درباره انديشهها، فرايندها يا روابط انتزاعيتر.
برعكس، تكامل زباني كودكان طبقه متوسط، ازنظر برنشتاين، متضمن فراگيري يك زبان بسطيافته است؛ يعني شيوه سخنگويي كه در آن معاني واژهها ميتواند فرديت يافته و با وضعيتهاي خاص متناسب شود. شيوههايي كه كودكان طبقه متوسط به كمك آنها كاربرد زبان را ياد ميگيرند، كمتر به زمينههاي خاص محدود ميشود و كودك آسانتر ميتواند انديشههاي انتزاعي را تعميم داده و بيان كند. بدينسان كودكاني كه زبان گفتاري بسطيافته را فراگرفتهاند، به گفته وي، بيشتر از كودكاني كه از قالب زماني محدود استفاده ميكنند، تقاضاهاي آموزشوپرورش رسمي را برآورده ميکنند و آسانتر در محيط مدرسه انطباق پيدا ميكنند.
شواهد و مطالعات بعدي حكايت از تأييد و بعضا رد نظر برنشتاين دارند. بهطوريكه جون تاف، بارباراتيزارد و مارتين هيوز در پژوهشهاي خود، يافتههاي برنشتاين را تأييد كردند. درحاليكه يافتههاي حاصل از تحقيقات بعدی، ادعاي برنشتاين را تأييد نميكنند مانند لابوو در1978. (گيدنز 1373: 258-256) ولي تاآنجایيكه به جامعه ما مربوط است، به نظر ميرسد يافتههاي برنشتاين با قاطعيت قابل تعميم در ايران نباشد. چراكه اصولا زبان و قالبهای زباني بسيار متكي به فرهنگهاي مختلف و محلي بوده و با خود بار فرهنگي و ارزش جوامع زاينده را حمل ميكند و بنابراین يافتههاي مبتني بر آن نيز عموما حوزه شمول منطقهاي دارد تا جهاني.
انتخاب عقلاني
سومين نگاهِ نظری كه ميتواند بهعنوان يك مبناي تئوريك براي توضيح رابطه بين پايگاه طبقاتي و عملكرد تحصيلي قرار گيرد، نظریه انتخاب عقلاني است كه در اصل ريشه در علم اقتصاد دارد ولي در دهه حاضر در حوزه تئوريك جامعهشناسي وارد شده است، بنيان اين نظريه مبتني بر اين واقعيت است كه پديدههاي اجتماعي، حاصل افعال آدميان است و آدميان هم فاعلاني عالم و قاصدند كه كنش آنها مسبوِ به دليل و سنجش عاقلانه است. چنانچه بخواهيم به عناصر اصلي نظريه انتخاب عقلاني اشاره كنيم، بايد از مفاهيم فايده، احتمال و قواعد تصميمگيري نام ببريم كه در آن فرد هنگام دستزدن به كنش خاص، ميزان فايده مترتب بر آن و احتمال دستيابي به سود يا زيان را در نظر گرفته و تصميم خاصي را اتخاذ خواهد كرد.
حال با اين مختصر ميتوان آن را چنين تعريف كرد: كار فاعلاني عاقلانه است كه در چارچوب اعتقاداتشان نسبت به شقوق ممكنه و عواقب محتمله شقوق، شقي را برگزينند كه براي رسيدن به غاياتشان بهترين راه ممكن باشد.
با توجه به تئوري مذكور سعي ميشود پاسخي براي اين پرسش پيدا شود كه چرا دانشآموزان طبقه متوسط يا خانواده آنها تحصيل را ترجيح داده و آموزش را در اولويتهاي خود قرار ميدهند و نسبت به آن انگيزه بيشتري داشته و تصميم به خواندن ميگيرند درحاليكه طبقه پايين احتمالا اينگونه عمل نميكنند يا حداقل با چنين اولويت و شدتي به دنبال تحصيل نيستند. به نظر میرسد احتمالات ممكن را در خصوص رويكرد به تحصيل از سوي فرد و سرمايهگذاري عاطفي، اقتصادي و زماني، خانواده وي را در سه طبقه پايين، متوسط و بالا از ديدگاه نظریه انتخاب عقلاني میتوان تبیین کرد. با درنظرگرفتن اين اصل از نظریه انتخاب عقلاني كه رفتار انسانها هدفدار و سنجيده بوده و در چندراهيها براي رفتن به هرراهي سود و زیان را بر محور خود و خودخواهي محاسبه کرده و آنگاه دست به انتخاب ميزنند (پیشین:66 و64)، اين نتيجهگيري قابل طرح خواهد بود كه از بين افراد سه طبقه، طبقه متوسط بالاترين گرايش و سرمايهگذاري را در موضوع آموزش خواهند كرد و طبقه بالا و پايين نيز به ترتيب در
ردههاي بعدي جاي خواهند گرفت و بنابراین همين ترتيب نيز براي عملكرد تحصيلي سه طبقه قابل تصور و مفرض خواهد بود.
بهاینترتیب ملاحظه میشود که موضوع عدالت آموزشی که در این نوشته بهعنوان دریچهای به توسعه فراگیر و پایدار در نظر گرفته شده است، در روی دیگر، نابرابریهای آموزشی را در خود نهفته دارد. نابرابریهایی که دارای ابعادی متنوع و گاه پیچیده است. شناخت زوایای مختلف نابرابریهای آموزشی گام نخست در برنامهریزی برای رفع آن محسوب میشود. در برخی از موارد مانند نابرابریهای طبقاتی و نسبت آن با آموزشوپرورش، پیچیدگی در حدی است که فقط تهیه و توزیع عادلانه امکانات و تسهیلات آموزشیِ بهتر نمیتواند چاره مشکل باشد. در چنین مواردی، راهحل به مطالعات بایسته و برنامههای درازمدت نیازمند است. امید که نوشتههایی ازایندست آغازی بر این راه مثمر و البته ضروری باشد.
منابع:
اسماعیل سرخ (1386). نابرابریهای آموزشی در بعد قومی و منطقهای «فصلنامه تعليم و تربيت»، سال بیستوسوم، شماره 3، شماره مسلسل 91، پاييز.
دهقان، حسین (1381 الف). فرهنگ و آموزشوپرورش «رشد علوم اجتماعي»، سري جديد، شماره 3.
دهقان، حسین (1381 ب). بازتوليد طبقه اجتماعي در نظام آموزشي «نامه پژوهش فرهنگي»، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سال هفتم، دوره جديد، شماره 4.
دهقان، حسین (1386). فرصتها و تهدیدها برای آموزشوپرورش در مواجهه با نابرابری فضایی «فصلنامه تعليم و تربيت»، سال بیستوسوم، شماره 3، شماره مسلسل 91، پاييز.
روكس برو، يان، (1370)، نظريههاي توسعهنيافتگي، جامعهشناسي توسعه، ترجمه مصطفي ازكيا، تهران، نشر توسعه.
روشه، گي، ترجمه: دكتر منصور وثوقي (1366). تغييرات اجتماعي. چاپ اول، تهران: نشر ني.
كديور، پروين (1372). سبكهاي تبييني درماندگي آموختهشده. پژوهش انجامشده براي شوراي تحقيقات وزارت آموزشوپرورش.
كيامنش، عليرضا (1367). نقد و بررسي يك گزارش تحقيق. «فصلنامه تعليموتربيت»، سال چهارم، شماره 3 و4، پاييز و زمستان.
كندي، پل (1376)، توسعه اقتصادي در جهان تا سال 2025، ترجمه عباس مخبر، تهران، طرح نو.
گيدنز، انتوان، ترجمه منوچهر صبوري كاشاني (1373). جـــامعهشـــناسي. چاپ اول، تهران: نشر ني.
ليتل، دانيل، ترجمه: عبدالكريم سروش (1373). تبيين در عـــلوم اجتماعي (درآمدي به فلسفه علمالاجتماع). چاپ اول، تهران، مؤسسه فرهنگي صراط.
ووگل، راف (1366) ژاپن كشور شماره 1، ترجمه علي اسدي و شهيندخت خوارزمي، شماره1، تهران، نشر فرهنگ.
Coleman, James S. (1990). Foundations of Social Theory. Harvard University Press.
Crook, J. C. (1997). Occupational Returns to Cultural participation in Australia»ANAJS«, Volum 33, No1. March.
Karabel, Jerome & Halsey, A. H (1977) Power And Ideology In Education, Oxford University press. New York.
Rawls, Anne Warield(1992). Can Rational Choice be a Foundation for Social Theory. Theory and kSociety, 21/2: 219 - 241, Printed in the Netherlands.
Teese, R. (1994). Reproduction Theory in International Encyclopedia of Education, 2ed. Pergamon Press.
پینوشت:
1-Sex
2- Gender
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.