|

نابرابری‏های آموزشی، روی دیگر سکه عدالت آموزشی

«نگاهی از زاویه توسعه و بهگشت اجتماعی»

حسین دهقان.دکتری جامعه‌شناسی، عضو هیأت‌رئیسه انجمن جامعه‌شناسی آموزش‏و‌پرورش ایران

در نگاه به نقش آموزش‏وپرورش در جامعه‌پذيري نسل جديد و تبديل نسل نوباوه به انسان‏هاي بالغی كه در‌نهايت مي‌بايست در موقعيت‏ها و پايگاه‏هاي مختلف اجتماعي ايفاي نقش كنند، درمي‌يابيم كه نظام آموزشي مي‌تواند و باید در فرايند توسعه مؤثر باشد. در طي اين اثرگذاري‏ها، آموزش‏وپرورش مطلوب، انسان‏هايي را بايد جامعه‌پذير نمايد كه بتوانند از سویي، ‌توسعه و بازسازي را بپذيرند و از‌سوي‌ديگر در فرايند آن فعالانه حضور يابند و از عهده چنين امري برآيند.
به‌عبارت‌ديگر با هر مفهوم و تعبيري از توسعه -چه مفهوم رشدگرايانه و چه مفاهيم متمايل به توسعه انساني يا توسعه پايدار و...- ناچار از پذيرش اين واقعيت هستيم كه توسعه براي ارتقای زندگي انسان‏ها در ابعاد مختلف و همچنين به‌وسيله خود آنها بايد به فرجام برسد؛ يا به‌اختصار، چنين مي‌توان گفت كه توسعه توسط افراد يك جامعه و با هدف بهگشت اجتماعي در جريان است؛ اما اين امر بايد داراي ويژگي‏هايي باشد كه بخش عمده آن توسط آموزش‏وپرورش در آنان ايجاد مي‌شود. راجرز اين دسته از متغيرهاي فردي را با نظام شخصيتي و ساختار فرهنگي، مرتبط دانسته و تغيير در آنها را جزء تغييرات در انديشه و نظر فرض مي‌كند كه فرد آنها را جديد و نو مي‌پندارد؛ بنابراين انسان‏ها توسط آموزش‏و‏پرورش، براي پذيرش توسعه و نوسازي آماده مي‏شوند (روكس برو، 1370: 53). آموزش‏و‏پرورش كارآمد كه بتواند از عهده چنين نقش خطيري برآيد باید در سطح خرد بتواند دو دسته از كاركردهاي مهم را تحقق بخشد: الف) كاركرد مهارت‌آموزي، انتقال و توليد دانش؛ ب) ايجاد و انتقال هنجارها و ارزش‏هاي پيش‏نياز توسعه.
دسته نخست از كاركردهاي فوق، معطوف به آموزش مهارت‌ها و تخصص‌هاي مختلف به افراد جامعه و انتقال ميراث دانش و علمي بشر است. اين ميراث بايد از نسلي به نسل ديگر منتقل شده و با انباشت آن زمينه‌هاي زايندگي و توليد فزاينده دانش را فراهم کند. تحقق چنين كاركردهایي نيازمند پوشش تحصيلي مناسب و همگاني‌كردن آموزش‌هاي عمومي و تخصصي است. ناگفته پيداست كه آموزش‏و‏پرورش و توسعه كمي آن پايه و مبناي تحقق چنين كاركردي توسط آموزش عالي يا آموزش فني‌و‌حرفه‌اي است.
آموزش‏و‏پرورش، خرده‏نظام بااهمیت جامعه
اگر جامعه را متشکل از خرده‏نظام‏هایی تصور کنیم که هر‌یک در کنش متقابل با سایر زیرنظام‏ها، حیات نظام اجتماعی را میسر ساخته و امکان زندگی جمعی افراد را فراهم می‏کنند، در‌این‌صورت آموزش‏و‏پرورش در شکل موجود آن، یکی از خرده‏نظام‏های بسیار با‌اهمیت است. همان‏گونه که اشاره شد، آموزش‏و‏پرورش در کنار کارکردهای آشکار مانند تولید و انتقال دانش، مهارت‏آموزی و تعبیه و انتقال ارزش‏ها و هنجارهای اجتماعی در نسل جدید، کارکردهای پنهان دیگری نیز دارد که خواسته یا ناخواسته می‏تواند جامعه را از این چشم‏انداز متأثر سازد. یکی از این کارکردهای پنهان تأثیر بر نابرابری‏های اجتماعی است؛ همچنان که در سوی دیگر، نابرابری‏های اجتماعی نیز می‏تواند آموزش‏وپرورش را متأثر سازد و این از ویژگی تعاملات خرده‏نظامی است؛ اما نابرابری اجتماعی نیز همانند بسیاری از مفاهیم موجود در علوم رفتاری، در ورای ظاهری ساده و روشن، از پیچیدگی مفهومی خاص خود برخوردار بوده و ابعاد متنوعی دارد.
تنوع ابعاد نابرابری‏های اجتماعی به‌گونه‌اي است كه گاه در شمار انواع نابرابري‏هاي اجتماعي به كليدواژه‌هايي چون نابرابري طبقاتي، قومي، قشري، نژادي، جنسيتي، فضایي (منطقه‌اي)، ديني، فرهنگي، پايگاهي، اقتصادي، تحصيلي، منزلتي و امثال آن بر‌مي‌خوريم؛ اما واقعيت آن است كه مجموع نابرابري‏هاي پيش‌گفته از يك مبناي واحد براي تعريف و تفكيك محدوده موضوعي برخوردار نيستند. به‌عبارت‌ديگر برخي از اين دسته‏بندی‏ها از نابرابري به تفاوت در منابع ارزشمند ارجاع داده شده و برخی دیگر به ظرف‏هايي اشاره دارند كه مظروف منابع ارزشمند در آنها تعبيه مي‌شوند. به‌بيان‌ديگر، اگر نابرابري‏هاي اجتماعي در قالب مظروف‏هايي مشتمل بر منابع ارزشمند دسته‌بندي شوند، مفاهيمي چون «ثروت»، «قدرت»، «تخصص» و «منزلت» مي‌توانند در اين دسته‌بندي قرار گرفته و بسياري از اشكال نابرابري را پوشش دهند؛ به‌طوري‌كه اين مظروف‏هاي اصلي و بنيادي در هر ظرفي قرار بگيرند، بسته به تنوع ظرف‏هاي مختلف، اشكال متعددي به خود خواهند گرفت. به‌عنوان‌مثال ظرف‏هايي چون نابرابري طبقاتي، نژادي، جنسيتي، فضايي، ديني و امثال آن چيزي جز ميزان‏هاي متفاوت از داشته‌ها و منابع ارزشمند مذكور در خود جاي نداده‌اند. اين منابع به‌صورت تركيبي و تلفيقي در انواع نابرابري‏هاي اجتماعي حضور دارند و معمولا در يك نگاه دوقطبی، هر‌يك از اشكال نابرابري به دو قطبِ برخوردار و غيربرخوردار از منابع ارزشمند قابل تفکیک هستند. هر‌چند كه تفكيك دوقطبي فقط براي ساده‏سازی مفهومي به كار مي‌رود و ممكن است در رتبه‌بندي انواع نابرابري‏ها، طيف‏هاي متعدد و مراتب متنوع از نابرابري قابل تشخيص باشند.
اما تساوی‏گرایی و برابري فرصت‌ها روی دیگر سکه نابرابری‏ها است که نوعي نگاه انسان‌گرايانه و عدالت‌خواهانه را با خود به‌همراه دارد. از این ویژگی غالبا به‌عنوان يك شاخص جامعه توسعه‌يافته یاد می‏شود؛ جامعه‌اي كه در آن مردم در كنار رفاه و آزادي، عدالت و برابري را هم خواهند داشت. در اين تعبير، برابري فرصت‌ها و عدالت‌خواهي يك ارزش محسوب مي‌شود كه آموزش‏و‏پرورش می‏تواند آن را در نظام شخصيتي انسانِ توسعه‌يافته تعبيه كند اما در بُعد خرد، برابري فرصت‌هاي آموزشي ابزار و سازوكاري است كه موجب شكوفاشدن انديشه‌هاي خلاق شده و امكان پرورش قابليت را براي همه به‌طور مساوي تأمين مي‌كند. تساوي فرصت‏هاي آموزشي متضمن عدالت اجتماعي بیشتری است، چرا‌كه نظام آموزشي نوين در بُعد جهاني نقش زیادی در قرار‌دادن افراد در موقعيت‏هاي شغلي گوناگون ايفا مي‌كند. اين نظام، افراد را بر اساس توانایي‌ها، دارایي‌ها و منابع ارزشمندشان دسته‏بندي‌ كرده و آنها را به جریان‌هایی از آموزش كه ظرفيت‏شان را رشد دهد هدايت مي‌كند؛ اما در كنار توانايي‌هاي دانش‌آموز بسياري از عوامل ديگر، موفقيت‏های وي را تحت تأثیر قرار مي‌دهند؛ عواملي مانند انواع نابرابري‌هاي طبقاتي، نژادي، جنسي و فضایی.
ابعاد نابرابری‏های آموزشی
ملاحظه می‏شود که آموزش‏وپرورش با انواع نابرابری‏های اجتماعی، روابط تعاملی داشته و ضمن تأثیر بر آنها، در بسیاری از موارد نیز می‏تواند از آنها متأثر شود. از چنین تعاملی بعضا با واژه مستقلی به نام «نابرابری‏های آموزشی» یاد می‏شود. ابعاد نابرابرهای آموزشی می‏توان به‌صورت خلاصه مورد توجه قرار داد.
• آموزش‏وپرورش و نابرابری جنسيتي: نابرابري جنسيتي، چهره ديگري از انواع نابرابري‏هاي اجتماعي است. از همين زاويه‌ جامعه‏شناسان مي‌خواهند نشان دهند كه نابرابري و شكاف حاصل از اختلاف بين زن و مرد، ناشي از نقش‏هاي اجتماعي است كه هر جنس در فرايند جامعه‏پذيري كسب و دروني مي‌كند و نه به‌واسطه تفاوت‏هاي صرفا زيست‏شناختي آنها. مبحث آموزش‏و‏پرورش و نابرابري‌هاي جنسيتي در پی بررسي نقش آموزش‏وپرورش در توليد، بازتوليد، تشدید یا کاهش نابرابري‌هاي جنسيتي است.
• آموزش‏وپرورش و نابرابری فرهنگي: بورديو به‌عنوان دانشمندی که این مفهوم را عرضه کرد، مدعی است همان‌گونه كه گروه‌هاي اجتماعي در سرمايه مادي خود با يكديگر تفاوت دارند در سلايق ارزشمند، مهارت‌ها و مجموعه اطلاعاتي كه براي رمزگذاري و تفسير موقعيت‏هاي اجتماعي چون تحصيل و كار مورد استفاده قرار مي‌دهند، نيز متفاوت هستند. این تفاوت‏ها نوعی از دارایی یا سرمایه را مشخص می‏کند که از آن به نام سرمایه فرهنگی یاد می‏شود. به‌این‌ترتيب آنهایی كه داراي سرمايه فرهنگي غني هستند در قياس با كساني كه سرمايه فرهنگي زيادي ندارند، از امكانات آموزشي استفاده بهتری کرده و با محيط آموزشي انطباق بالاتري خواهند داشت (ر.ک.دهقان، حسین،1381 الف) و (Crook, 1997, Teese,1994).
• آموزش‏وپرورش و نابرابری قومي و نژادي: وجه دیگری از نابرابری اجتماعی در شکل نابرابری‏های قومی ظاهر می‏شود که معمولا به‌صورت اجتماع قومیت‏های یکسان در یک منطقه جغرافیایی واحد است؛ اين نوع از نابرابری، همپوشانی بالایی با نابرابری فضایی پیدا می‏کند. یافته‏های پژوهشی توضیح‌دهنده نابرابري آموزشي در ابعاد منطقه‌اي و قومی مانند مناطق دو‌زبانه، شهري و روستايي، مناطق محروم و مرفه که در ابعاد الف) شانس ورود به نظام آموزشي، ب) برخورداري از منابع درونداد نظام آموزشي و ج) عملكرد يا بازده نظام آموزشي، این نوع از نابرابری‏ها خود را نشان می‏دهند (دهقان، 1386 و اسماعیلی سرخ، 1386).
• آموزش‏وپرورش و نابرابری فضایی: توزيع نابرابر فرصت‌ها و مواضع اجتماعي در فضا را می‏توان به‌صورت مختصر، نابرابري فضايي تعریف کرد. وجه پراهمیت دیگر از نابرابری فضایی اما موضوعی است که در تفاوت مناطق مختلف در دسترسی به امکانات و تسهیلات آموزشی بروز و نمود دارد. در بسیاری از نقاط جهان و از‌جمله در ایران چنین تفاوت‏هایی را می‏توان در حرکت از شهر به روستا و همچنین از مناطق مرکزی به نقاط مرزی و حاشیه‏ای ملاحظه کرد.
• آموزش‏وپرورش و نابرابری‏های طبقاتی: نابرابری طبقاتی یکی از مهم‌ترین ابعاد نابرابری‏های اجتماعی است که از تاریخ مفهومی و نظریِ قابل توجهی برخوردار است. تأثیر طبقه اجتماعی بر عملکرد تحصیلی در این محدوده موضوعی به‌عنوان نمونه توضیح می‏دهد که چگونه طبقه اجتماعی با تأثیرگذاری بر متغیرهای واسطه‏ای نهایتا موفقیت تحصیلی دانش‏آموزان را تحت تأثیر قرار می‏دهد (ر.ک.دهقان، حسین،1381 ب).
رابطه طبقه اجتماعی با پیشرفت تحصیلی کودک
عمده‌ كارهاي‌ انجام‌شده‌ و مباحث‌ منتشره‌، ناظر بر تحقيقات‌ وسيع‌ ميداني‌ يا تجربي‌ است‌ كه‌ به‌ ارتباط‌ بين‌ نابرابري‌ با آموزش‌ پرداخته‌اند. کار كلمن‌ يكي‌ از پژوهش‏هاي‌ كلاسيك‌ است كه‌ در‌اين‌زمينه‌ در دهه‌ 1960 در آمريكا انجام‌ شد. قانون‌ حقوقِ مدني‌ سال‌ 1964، وزير آموزش‌‏وپرورش‌ ايالات‌‌متحده‌ را ملزم‌ كرد كه‌ درباره‌ نابرابري‏هاي‌ آموزشي‌ ناشي‌ از اختلافات‌ مربوط‌ به‌ زمينه‌هاي‌ قومي‌، مذهبي‌ و ملي‌ گزارش‌ بدهد؛ بنابراین به‌این‌منظور جيمز كلمن‌ كه‌ يك‌ جامعه‌‏شناس‌ بود، به‌ سمت‌ مدير برنامه‌ تحقيق‌ منصوب‌ شد. نتايج‌ تحقيقات‌ وي‌ در سال‌ 1966، پس‌ از گسترده‌ترين‌ مطالعات‌ پژوهشي‌ كه‌ تا آن‌ زمان‌ در جامعه‌‏شناسي‌ انجام‌ شده‌ بود، حاوي‌ اطلاعاتي‌ درباره‌ نزديك‌ به‌ نيم‌ميليون‌ دانش‌‏آموز، منتشر شد (گيدنز، 1373:454). وی‌ كه‌ سمت‌ استادي‌ دانشگاه‌ جان‌ هاپكينز را به‌ عهده‌ داشت‌ در مدتي‌ بيش‌ از دو سال‌، اطلاعات‌ مذكور را از بيش‌ از 40‌ هزار مدرسه‌، 60‌ هزار معلم‌ و 570 هزار دانش‌‏آموز جمع‌‏آوري‌ کرد. كلمن‌ و همكاران‌ او‌ كه‌ در پي‌ علل‌ دسترسي‌نداشتن‌ دانش‌‏آموزان‌ به‌ فرصت‏هاي‌ آموزشي‌ بودند نتوانستند نشان‌ دهند كه‌ به‌ دانش‌‏آموزان‌ موفق‏تر، آموزشي‌ بهتر از بقيه‌ داده‌ مي‌شود؛ به‌علاوه‌، آنها به‌ اين‌ نتيجه‌ نيز دست‌ يافتند كه‌ ويژگي‏هاي‌ مدرسه‌، اثر مثبت‌ و سنجش‌پذیری‌ بر پيشرفت‌ تحصيلي‌ دانش‌آموزان‌ نداشته‌ است‌. تنها خصوصيتي‌ كه‌ ارتباط‌ پايداري‌ با عملكرد تحصيلي‌ داشت‌، طبقه‌ اجتماعي‌ دانش‌آموزان‌ بود؛ يعني‌ كودكان‌ طبقه‌ متوسط‌ و بالاتر موفق‏تر از كودكان‌ طبقه‌ محروم‌ بودند؛ به‌‌عبارت‌ديگر، طبقه‌ اجتماعي‌ كودك‌، مهم‌ترين‌ عامل‌ تأثیر‏گذار در پيشرفت‌ تحصيلي‌ دانش‌‏آموزان‌ بود.
اگر در ادامه به رابطه‌ بين‌ دو متغير نابرابری‏های طبقاتی و عملکرد تحصیلی بپردازيم، به اين سؤال مي‌رسيم كه‌ نوع‌ اين‌ رابطه‌ چگونه‌ است‌؟ مثلا آيا رابطه‌اي‌ خطي‌ بين‌ دو متغير برقرار است‌ يا خير؟ و سؤال‌ دوم‌ آنكه‌ متغيرهاي‌ بينابيني‌، كه‌ اثر طبقه‌ اجتماعي‌ را بر عملكرد تحصيلي‌ منتقل‌ مي‌كنند چه‌ چيزهايي‌ هستند؟ پرسش‌ اول‌ را مطالعات‌ انجام‌شده‌ تاکنون‌ چنين‌ پاسخ‌ مي‌دهند كه‌ نوعي‌ ارتباط‌ منحني‌ بين‌ آن دو وجود دارد يعني‌ در طبقه‌ متوسط‌، موفقيت‌ تحصيلي‌ بالاتري‌ نسبت‌ به‌ دو طبقه‌ ديگر به‌ چشم‌ مي‌خورد و به‌عبارت‌دیگر نياز به‌ موفقيت‌ در اين‌ طبقه‌ بيشتر است‌ (ر.ك‌.گي‌ روشه‌، 1366: 191). خود اين‌ پاسخ‌، پرسش‌ بعدي‌ را در پي‌ دارد و آن‌ اين است‌ كه‌ چرا چنين‌ رابطه‌اي‌ برقرار است‌؟ چراكه‌ اگر ارتباط‌ خطي‌ بود، يعني‌ به‌ ميزاني‌ كه‌ پايگاه‌ طبقاتي‌ فرد افزايش‌ مي‌يافت‌، عملكرد تحصيلي‌ وي‌ نيز بالا مي‌رفت‌، شايد پاسخي‌ قانع‌‏كننده‌ مي‌نمود و آن‌ اينكه‌ امكانات‌ و تسهيلات‌ آموزشي‌ بيشتري‌ براي‌ واجدين‌ طبقه‌ بالا نسبت به دانش‏آموزان طبقه‌ پايين‌ مهیا است. ولي‌ اگر رابطه‌ غير‌خطي‌ باشد، پاسخ‌ آن‌ تأمل‌ بيشتري‌ لازم‌ خواهد داشت‌. برای یافتن پاسخ در ادامه، نگاه‌ گذرايي‌ به‌ برخي‌ از نظريات‌ مرتبط می‏تواند تا حدی کار‏گشا باشد.
خرده‌‌فرهنگ‌ طبقات‌
برخي‌ از محققان‌ ملاحظه‌ كرده‌اند كه‌ استنباط‌ افراد از موفقيت‌ اجتماعي‌ به‌طور ميانگين‌ در رابطه‌ با طبقه‌ اجتماعي‌ كه‌ به‌ آن‌ متعلق‌اند، تغيير مي‌كند؛ مثلا در طبقات‌ كم‌‏بضاعت‌، افراد غالبا تصور مي‌كنند موفقيت‌ بستگي‌ به‌ عواملي‌ دارد كه‌ كنترل‌ آن‌ از اختيار فرد خارج‌ است‌. موفقيت‌ در اينجا، جز در طبقات‌ بالا غالبا به‌عنوان‌ محصول‌ شانس‌ يا سرنوشت‌ ملاحظه‌ مي‌شود. از‌طرف‌‌ديگر، طبقات‌ كم‌‏بضاعت‌، در بيشتر موارد مفهومي‌ از موفقيت‌ اجتماعي‌ ابراز مي‌كنند كه‌ مي‌توان‌ آن‌ را وجه‌ اقتصادي‌ موفقيت‌ تعريف‌ كرد. براي‌ آنان‌ موفقيت‌ اجتماعي‌ مبتني‌ بر تحصيل‌ مال‌ و ثروت‌ است‌ تا تحقيق‌ آرزوهاي‌ دور و عميق‌ شخصي‌. حاصل‌ اين‌ بحث‌ آن است‌ كه‌ تمايل‌ به‌ تحصيل‌ در طبقات‌ پايين‌ ضعيف‏تر است‌، چرا‌كه‌ فرد طبقه‌ بالا در پي‌ تحقيق‌ آرزوهاي‌ شخصي‌ و ارتقا با تكيه‌ بر توانایي‌ خود است‌ درحالي‌كه‌ فرد طبقات‌ پايين‌ كه‌ ممكن‌ است‌ فكر كند آينده‌اش‌ در‌هر‌حال‌ از اختيارش‌ خارج‌ بوده‌ و موفقيت‌ را موضوعی‌ مربوط‌ به‌ قضا‌و‌قدر بداند، عنايت‌ كمتري‌ به‌ تحصيل‌ خواهد داشت‌ (بودن‌، 1364: 216).
در همين‌ جا بايد افزود كه‌ تئوري‌ اِسنادها در روانشناسي‌ نيز توجيه‌ مشابهی‌ دارد و مدعي‌ است‌ اگر شخصي‌ موفقيت‏ها و شكست‏هاي خود‌ را به‌ عوامل‌ ثابت‌، مستمر و بيروني‌ نسبت‌ دهد در‌اين‌‌صورت‌ دچار نوعي‌ انفعال‌ در مقابل‌ مسائل‌ خواهد شد. خلاصه‌ اينكه‌ نگرش‏هاي‌ اين‌گونه‌ كه‌ از آن‌ به‌ خرده‌‌فرهنگ‌ طبقات‌ تعبير مي‌شود، بيانگر اين‌ موضوع‌ هستند كه‌ طبقات‌ پایین‌ ارزش‌ كمتري‌ براي‌ تحصيل‌ و آموزش‌ قائل‌ خواهند بود.
نظريه‌ قالب‏هاي‌ زباني‌ برنشتاين‌
برنشتاين‌ معتقد است‌ كه‌ كودكان‌ طبقات‌ مختلف‌ از قالب‌‏های زباني‌ متفاوت‌ استفاده‌ مي‌كنند و اين‌ تفاوت‌ در استفاده‌ از شكل‏هاي‌ نمادين‌ مختلف‌ در زبان‌ باعث‌ تفاوت‌ در توسعه‌ قابليت‏هاي‌ هوشي‌ آنان‌ شده‌ و همچنين‌ بر عملكرد تحصيلي‌ آنها تأثیر مي‌گذارد. توجه‌ وي‌ بيشتر به‌ تفاوت‏هاي‌ انتظام‌يافته‌ در شيوه‌هاي‌ كاربرد زبان‌ معطوف‌ است‌، به‌ويژه‌ در مقايسه‌ بين‌ كودكان‌ فقيرتر و ثروتمندتر. برنشتاين‌ مي‌گويد گفتار كودكان‌ طبقه‌ پايين‌ يك‌ زبان‌ محدود را نشان‌ مي‌دهد، شيوه‌اي‌ در كاربرد زبان‌ كه‌ داراي‌ بسياري‌ پيش‌‏فرض‏هاي‌ بيان‌نشده‌ است‌ كه‌ گويندگان‌ انتظار دارند ديگران‌ بدانند. زبان‌ِ محدود نوعي‌ گفتار است‌ كه‌ با محيط‌ فرهنگي‌ يك‌ اجتماع‌ يا محله‌ طبقه‌ پايين‌ پيوند دارد. بسياري‌ از افراد طبقه‌ پايين‌ در يك‌ فرهنگ‌ نيرومند خانوادگي‌ يا همسايگي‌، كه‌ در آن‌ ارزش‏ها و هنجارها بديهي‌ و مسلم‌ انگاشته‌ شده‌ و در زبان‌ بيان‌ نمي‌شود، زندگي‌ مي‌كنند. پدران و مادران‌ طبقه‌ پایين‌ به‌ تربيت‌ اجتماعي‌ فرزندان‏شان‌ به‌‌طور مستقيم‌ و با استفاده‌ از پاداش‌ يا سرزنش‌ براي‌ تصحيح‌ رفتار گرايش‌ دارند. زبان‌ در يك‌ قالب‌‏بندي‌ محدود، بيشتر براي‌ ارتباط‌ پيرامون‌ تجربه‌ عملي‌ مناسب‌ است‌ تا براي‌ بحث‌ درباره انديشه‌ها، فرايندها يا روابط‌ انتزاعي‌تر.
برعكس‌، تكامل‌ زباني‌ كودكان‌ طبقه‌ متوسط‌، از‌نظر برنشتاين‌، متضمن‌ فراگيري‌ يك‌ زبان‌ بسط‌‌يافته‌ است؛‌ يعني‌ شيوه سخنگويي‌ كه‌ در آن‌ معاني‌ واژه‌ها مي‌تواند فرديت‌ يافته‌ و با وضعيت‏هاي‌ خاص‌ متناسب‌ شود. شيوه‌هايي‌ كه‌ كودكان‌ طبقه‌ متوسط‌ به‌ كمك‌ آنها كاربرد زبان‌ را ياد مي‌گيرند، كمتر به‌ زمينه‌هاي‌ خاص‌ محدود مي‌شود و كودك‌ آسان‌تر مي‌تواند انديشه‌هاي‌ انتزاعي‌ را تعميم‌ داده‌ و بيان‌ كند. بدين‌‏سان‌ كودكاني‌ كه‌ زبان‌ گفتاري‌ بسط‌‏يافته‌ را فراگرفته‌اند، به‌ گفته‌ وي‌، بيشتر از كودكاني‌ كه‌ از قالب‌ زماني‌ محدود استفاده‌ مي‌كنند، تقاضاهاي‌ آموزش‌‏و‏پرورش‌ رسمي‌ را برآورده‌ مي‌کنند و آسان‌تر در محيط‌ مدرسه‌ انطباق پيدا مي‌كنند.
شواهد و مطالعات‌ بعدي‌ حكايت‌ از تأييد و بعضا رد نظر برنشتاين‌ دارند. به‌طوري‌كه‌ جون‌ تاف‌، بارباراتيزارد و مارتين‌ هيوز در پژوهش‏هاي‌ خود، يافته‌هاي‌ برنشتاين‌ را تأييد كردند. درحالي‌كه‌ يافته‌هاي‌ حاصل‌ از تحقيقات‌ بعدی، ادعاي‌ برنشتاين‌ را تأييد نمي‌كنند مانند لابوو در1978. (گيدنز 1373: 258-256) ولي‌ تا‌آنجایي‌‌كه‌ به‌ جامعه‌ ما مربوط‌ است،‌ به نظر مي‌رسد يافته‌هاي‌ برنشتاين‌ با قاطعيت‌ قابل‌ تعميم‌ در ايران‌ نباشد. چرا‌كه‌ اصولا زبان‌ و قالب‏های زباني‌ بسيار متكي‌ به‌ فرهنگ‏هاي‌ مختلف‌ و محلي‌ بوده‌ و با خود بار فرهنگي‌ و ارزش‌ جوامع‌ زاينده‌ را حمل‌ مي‌كند و بنابراین يافته‌هاي‌ مبتني‌ بر آن‌ نيز عموما حوزه‌ شمول‌ منطقه‌‏اي‌ دارد تا جهاني‌.
انتخاب‌ عقلاني‌
سومين‌ نگاهِ نظری كه‌ مي‌تواند به‌عنوان‌ يك‌ مبناي‌ تئوريك‌ براي‌ توضيح‌ رابطه‌ بين‌ پايگاه‌ طبقاتي‌ و عملكرد تحصيلي‌ قرار گيرد، نظریه انتخاب‌ عقلاني‌ است‌ كه‌ در اصل‌ ريشه‌ در علم‌ اقتصاد دارد ولي‌ در دهه‌ حاضر در حوزه‌ تئوريك‌ جامعه‌شناسي‌ وارد شده‌ است‌، بنيان‌ اين‌ نظريه‌ مبتني‌ بر اين‌ واقعيت‌ است‌ كه‌ پديده‌هاي‌ اجتماعي،‌ حاصل‌ افعال‌ آدميان‌ است‌ و آدميان‌ هم‌ فاعلاني‌ عالم‌ و قاصدند كه‌ كنش‌ آنها مسبوِ به‌ دليل‌ و سنجش‌ عاقلانه‌ است‌. چنانچه‌ بخواهيم‌ به‌ عناصر اصلي‌ نظريه‌ انتخاب‌ عقلاني‌ اشاره‌ كنيم‌، بايد از مفاهيم‌ فايده‌، احتمال‌ و قواعد تصميم‌گيري‌ نام‌ ببريم‌ كه‌ در آن‌ فرد هنگام‌ دست‌‌زدن‌ به‌ كنش‌ خاص‌، ميزان‌ فايده‌ مترتب‌ بر آن‌ و احتمال‌ دستيابي‌ به‌ سود يا زيان‌ را در نظر گرفته‌ و تصميم‌ خاصي‌ را اتخاذ خواهد كرد.
حال‌ با اين‌ مختصر مي‌توان‌ آن را چنين‌ تعريف‌ كرد: كار فاعلاني‌ عاقلانه‌ است‌ كه‌ در چارچوب‌ اعتقادات‏شان‌ نسبت‌ به‌ شقوق ممكنه‌ و عواقب‌ محتمله‌ شقوق، شقي‌ را برگزينند كه‌ براي‌ رسيدن‌ به‌ غاياتشان‌ بهترين‌ راه‌ ممكن‌ باشد.
با توجه‌ به‌ تئوري‌ مذكور سعي‌ مي‌شود پاسخي‌ براي‌ اين‌ پرسش‌ پيدا شود كه‌ چرا دانش‌آموزان‌ طبقه‌ متوسط‌ يا خانواده‌ آنها تحصيل‌ را ترجيح‌ داده‌ و آموزش‌ را در اولويت‌هاي‌ خود قرار مي‌دهند و نسبت‌ به‌ آن‌ انگيزه‌ بيشتري‌ داشته‌ و تصميم‌ به‌ خواندن‌ مي‌گيرند در‌حالي‌كه‌ طبقه‌ پايين‌ احتمالا اين‌گونه‌ عمل‌ نمي‌كنند يا حداقل‌ با چنين‌ اولويت‌ و شدتي‌ به دنبال‌ تحصيل‌ نيستند. به نظر می‏رسد احتمالات‌ ممكن‌ را در خصوص‌ رويكرد به‌ تحصيل‌ از سوي‌ فرد و سرمايه‌‏گذاري‌ عاطفي‌، اقتصادي‌ و زماني‌، خانواده‌ وي‌ را در سه‌ طبقه‌ پايين‌، متوسط‌ و بالا از ديدگاه‌ نظریه انتخاب‌ عقلاني‌ می‏توان تبیین کرد. با در‌نظر‌گرفتن‌ اين‌ اصل‌ از نظریه انتخاب‌ عقلاني‌ كه‌ رفتار انسان‏ها هدفدار و سنجيده‌ بوده‌ و در چند‌راهي‏ها براي‌ رفتن‌ به‌ هر‌راهي‌ سود و زیان را بر محور خود و خودخواهي‌ محاسبه‌ کرده‌ و آن‌گاه‌ دست‌ به‌ انتخاب‌ مي‌زنند (پیشین:66 و64)، اين‌ نتيجه‌گيري‌ قابل‌ طرح‌ خواهد بود كه‌ از بين‌ افراد سه‌ طبقه‌، طبقه‌ متوسط‌ بالاترين‌ گرايش‌ و سرمايه‌گذاري‌ را در موضوع آموزش‌ خواهند كرد و طبقه‌ بالا و پايين‌ نيز به‌ ترتيب‌ در رده‌هاي‌ بعدي‌ جاي‌ خواهند گرفت‌ و بنابراین همين‌ ترتيب‌ نيز براي‌ عملكرد تحصيلي‌ سه‌ طبقه‌ قابل‌ تصور و مفرض‌ خواهد بود.
به‌این‌ترتیب ملاحظه می‏شود که موضوع عدالت آموزشی که در این نوشته به‌عنوان دریچه‏ای به توسعه فراگیر و پایدار در نظر گرفته شده است، در روی دیگر، نابرابری‏های آموزشی را در خود نهفته دارد. نابرابری‏هایی که دارای ابعادی متنوع و گاه پیچیده است. شناخت زوایای مختلف نابرابری‏های آموزشی گام نخست در برنامه‏ریزی برای رفع آن محسوب می‏شود. در برخی از موارد مانند نابرابری‏های طبقاتی و نسبت آن با آموزش‏و‏پرورش، پیچیدگی در حدی است که فقط تهیه و توزیع عادلانه امکانات و تسهیلات آموزشیِ بهتر نمی‏تواند چاره مشکل باشد. در چنین مواردی، راه‌حل به مطالعات بایسته و برنامه‏های دراز‌مدت نیازمند است. امید که نوشته‏هایی از‌این‌دست آغازی بر این راه مثمر و البته ضروری باشد.

منابع:
اسماعیل سرخ (1386). نابرابری‌های آموزشی در بعد قومی و منطقه‌ای «فصلنامه‌ تعليم‌ و تربيت»، سال‌ بیست‌و‌سوم، شماره‌ 3، شماره مسلسل 91، پاييز.
دهقان، حسین (1381 الف). فرهنگ و آموزش‌وپرورش «رشد علوم اجتماعي»، سري جديد، شماره 3.
دهقان، حسین (1381 ب). بازتوليد طبقه اجتماعي در نظام آموزشي «نامه پژوهش فرهنگي»، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سال هفتم، دوره جديد، شماره 4.
دهقان، حسین (1386). فرصت‌ها و تهدیدها برای آموزش‌وپرورش در مواجهه با نابرابری فضایی «فصلنامه‌ تعليم‌ و تربيت»، سال‌ بیست‌و‌سوم، شماره‌ 3، شماره مسلسل 91، پاييز.
روكس برو، يان، (1370)، نظريه‌هاي توسعه‌نيافتگي، جامعه‌شناسي توسعه، ترجمه مصطفي ازكيا، تهران، نشر توسعه.
روشه‌، گي‌، ترجمه‌: دكتر منصور وثوقي‌ (1366). تغييرات‌ اجتماعي‌. چاپ‌ اول‌، تهران‌: نشر ني‌.
كديور، پروين‌ (1372). سبك‌هاي‌ تبييني‌ درماندگي‌ آموخته‌شده‌. پژوهش‌ انجام‌‌شده‌ براي‌ شوراي‌ تحقيقات‌ وزارت‌ آموزش‌وپرورش‌.
كيامنش‌، عليرضا (1367). نقد و بررسي‌ يك‌ گزارش‌ تحقيق‌. «فصلنامه‌ تعليم‌‌و‌تربيت»، سال‌ چهارم‌، شماره‌ 3 و4، پاييز و زمستان‌.
كندي، پل (1376)، توسعه اقتصادي در جهان تا سال 2025، ترجمه عباس مخبر، تهران، طرح نو.
گيدنز، انتوان‌، ترجمه‌ منوچهر صبوري‌ كاشاني‌ (1373). جـــامعه‌‌شـــناسي‌. چاپ‌ اول‌، تهران‌: نشر ني.‌
ليتل‌، دانيل‌، ترجمه‌: عبدالكريم‌ سروش‌ (1373). تبيين‌ در عـــلوم‌ اجتماعي‌ (درآمدي‌ به‌ فلسفه‌ علم‌الاجتماع‌). چاپ‌ اول‌، تهران‌، مؤسسه‌ فرهنگي‌ صراط‌.
ووگل، راف (1366) ژاپن كشور شماره 1، ترجمه علي اسدي و شهيندخت خوارزمي، شماره1، تهران، نشر فرهنگ.
Coleman, James S. (1990). Foundations of Social Theory. Harvard University Press.
Crook, J. C. (1997). Occupational Returns to Cultural participation in Australia»ANAJS«, Volum 33, No1. March.
Karabel, Jerome & Halsey, A. H (1977) Power And Ideology In Education, Oxford University press. New York.
Rawls, Anne Warield(1992). Can Rational Choice be a Foundation for Social Theory. Theory and kSociety, 21/2: 219 - 241, Printed in the Netherlands.
Teese, R. (1994). Reproduction Theory in International Encyclopedia of Education, 2ed. Pergamon Press.
پی‌نوشت:
1-Sex
2- Gender

در نگاه به نقش آموزش‏وپرورش در جامعه‌پذيري نسل جديد و تبديل نسل نوباوه به انسان‏هاي بالغی كه در‌نهايت مي‌بايست در موقعيت‏ها و پايگاه‏هاي مختلف اجتماعي ايفاي نقش كنند، درمي‌يابيم كه نظام آموزشي مي‌تواند و باید در فرايند توسعه مؤثر باشد. در طي اين اثرگذاري‏ها، آموزش‏وپرورش مطلوب، انسان‏هايي را بايد جامعه‌پذير نمايد كه بتوانند از سویي، ‌توسعه و بازسازي را بپذيرند و از‌سوي‌ديگر در فرايند آن فعالانه حضور يابند و از عهده چنين امري برآيند.
به‌عبارت‌ديگر با هر مفهوم و تعبيري از توسعه -چه مفهوم رشدگرايانه و چه مفاهيم متمايل به توسعه انساني يا توسعه پايدار و...- ناچار از پذيرش اين واقعيت هستيم كه توسعه براي ارتقای زندگي انسان‏ها در ابعاد مختلف و همچنين به‌وسيله خود آنها بايد به فرجام برسد؛ يا به‌اختصار، چنين مي‌توان گفت كه توسعه توسط افراد يك جامعه و با هدف بهگشت اجتماعي در جريان است؛ اما اين امر بايد داراي ويژگي‏هايي باشد كه بخش عمده آن توسط آموزش‏وپرورش در آنان ايجاد مي‌شود. راجرز اين دسته از متغيرهاي فردي را با نظام شخصيتي و ساختار فرهنگي، مرتبط دانسته و تغيير در آنها را جزء تغييرات در انديشه و نظر فرض مي‌كند كه فرد آنها را جديد و نو مي‌پندارد؛ بنابراين انسان‏ها توسط آموزش‏و‏پرورش، براي پذيرش توسعه و نوسازي آماده مي‏شوند (روكس برو، 1370: 53). آموزش‏و‏پرورش كارآمد كه بتواند از عهده چنين نقش خطيري برآيد باید در سطح خرد بتواند دو دسته از كاركردهاي مهم را تحقق بخشد: الف) كاركرد مهارت‌آموزي، انتقال و توليد دانش؛ ب) ايجاد و انتقال هنجارها و ارزش‏هاي پيش‏نياز توسعه.
دسته نخست از كاركردهاي فوق، معطوف به آموزش مهارت‌ها و تخصص‌هاي مختلف به افراد جامعه و انتقال ميراث دانش و علمي بشر است. اين ميراث بايد از نسلي به نسل ديگر منتقل شده و با انباشت آن زمينه‌هاي زايندگي و توليد فزاينده دانش را فراهم کند. تحقق چنين كاركردهایي نيازمند پوشش تحصيلي مناسب و همگاني‌كردن آموزش‌هاي عمومي و تخصصي است. ناگفته پيداست كه آموزش‏و‏پرورش و توسعه كمي آن پايه و مبناي تحقق چنين كاركردي توسط آموزش عالي يا آموزش فني‌و‌حرفه‌اي است.
آموزش‏و‏پرورش، خرده‏نظام بااهمیت جامعه
اگر جامعه را متشکل از خرده‏نظام‏هایی تصور کنیم که هر‌یک در کنش متقابل با سایر زیرنظام‏ها، حیات نظام اجتماعی را میسر ساخته و امکان زندگی جمعی افراد را فراهم می‏کنند، در‌این‌صورت آموزش‏و‏پرورش در شکل موجود آن، یکی از خرده‏نظام‏های بسیار با‌اهمیت است. همان‏گونه که اشاره شد، آموزش‏و‏پرورش در کنار کارکردهای آشکار مانند تولید و انتقال دانش، مهارت‏آموزی و تعبیه و انتقال ارزش‏ها و هنجارهای اجتماعی در نسل جدید، کارکردهای پنهان دیگری نیز دارد که خواسته یا ناخواسته می‏تواند جامعه را از این چشم‏انداز متأثر سازد. یکی از این کارکردهای پنهان تأثیر بر نابرابری‏های اجتماعی است؛ همچنان که در سوی دیگر، نابرابری‏های اجتماعی نیز می‏تواند آموزش‏وپرورش را متأثر سازد و این از ویژگی تعاملات خرده‏نظامی است؛ اما نابرابری اجتماعی نیز همانند بسیاری از مفاهیم موجود در علوم رفتاری، در ورای ظاهری ساده و روشن، از پیچیدگی مفهومی خاص خود برخوردار بوده و ابعاد متنوعی دارد.
تنوع ابعاد نابرابری‏های اجتماعی به‌گونه‌اي است كه گاه در شمار انواع نابرابري‏هاي اجتماعي به كليدواژه‌هايي چون نابرابري طبقاتي، قومي، قشري، نژادي، جنسيتي، فضایي (منطقه‌اي)، ديني، فرهنگي، پايگاهي، اقتصادي، تحصيلي، منزلتي و امثال آن بر‌مي‌خوريم؛ اما واقعيت آن است كه مجموع نابرابري‏هاي پيش‌گفته از يك مبناي واحد براي تعريف و تفكيك محدوده موضوعي برخوردار نيستند. به‌عبارت‌ديگر برخي از اين دسته‏بندی‏ها از نابرابري به تفاوت در منابع ارزشمند ارجاع داده شده و برخی دیگر به ظرف‏هايي اشاره دارند كه مظروف منابع ارزشمند در آنها تعبيه مي‌شوند. به‌بيان‌ديگر، اگر نابرابري‏هاي اجتماعي در قالب مظروف‏هايي مشتمل بر منابع ارزشمند دسته‌بندي شوند، مفاهيمي چون «ثروت»، «قدرت»، «تخصص» و «منزلت» مي‌توانند در اين دسته‌بندي قرار گرفته و بسياري از اشكال نابرابري را پوشش دهند؛ به‌طوري‌كه اين مظروف‏هاي اصلي و بنيادي در هر ظرفي قرار بگيرند، بسته به تنوع ظرف‏هاي مختلف، اشكال متعددي به خود خواهند گرفت. به‌عنوان‌مثال ظرف‏هايي چون نابرابري طبقاتي، نژادي، جنسيتي، فضايي، ديني و امثال آن چيزي جز ميزان‏هاي متفاوت از داشته‌ها و منابع ارزشمند مذكور در خود جاي نداده‌اند. اين منابع به‌صورت تركيبي و تلفيقي در انواع نابرابري‏هاي اجتماعي حضور دارند و معمولا در يك نگاه دوقطبی، هر‌يك از اشكال نابرابري به دو قطبِ برخوردار و غيربرخوردار از منابع ارزشمند قابل تفکیک هستند. هر‌چند كه تفكيك دوقطبي فقط براي ساده‏سازی مفهومي به كار مي‌رود و ممكن است در رتبه‌بندي انواع نابرابري‏ها، طيف‏هاي متعدد و مراتب متنوع از نابرابري قابل تشخيص باشند.
اما تساوی‏گرایی و برابري فرصت‌ها روی دیگر سکه نابرابری‏ها است که نوعي نگاه انسان‌گرايانه و عدالت‌خواهانه را با خود به‌همراه دارد. از این ویژگی غالبا به‌عنوان يك شاخص جامعه توسعه‌يافته یاد می‏شود؛ جامعه‌اي كه در آن مردم در كنار رفاه و آزادي، عدالت و برابري را هم خواهند داشت. در اين تعبير، برابري فرصت‌ها و عدالت‌خواهي يك ارزش محسوب مي‌شود كه آموزش‏و‏پرورش می‏تواند آن را در نظام شخصيتي انسانِ توسعه‌يافته تعبيه كند اما در بُعد خرد، برابري فرصت‌هاي آموزشي ابزار و سازوكاري است كه موجب شكوفاشدن انديشه‌هاي خلاق شده و امكان پرورش قابليت را براي همه به‌طور مساوي تأمين مي‌كند. تساوي فرصت‏هاي آموزشي متضمن عدالت اجتماعي بیشتری است، چرا‌كه نظام آموزشي نوين در بُعد جهاني نقش زیادی در قرار‌دادن افراد در موقعيت‏هاي شغلي گوناگون ايفا مي‌كند. اين نظام، افراد را بر اساس توانایي‌ها، دارایي‌ها و منابع ارزشمندشان دسته‏بندي‌ كرده و آنها را به جریان‌هایی از آموزش كه ظرفيت‏شان را رشد دهد هدايت مي‌كند؛ اما در كنار توانايي‌هاي دانش‌آموز بسياري از عوامل ديگر، موفقيت‏های وي را تحت تأثیر قرار مي‌دهند؛ عواملي مانند انواع نابرابري‌هاي طبقاتي، نژادي، جنسي و فضایی.
ابعاد نابرابری‏های آموزشی
ملاحظه می‏شود که آموزش‏وپرورش با انواع نابرابری‏های اجتماعی، روابط تعاملی داشته و ضمن تأثیر بر آنها، در بسیاری از موارد نیز می‏تواند از آنها متأثر شود. از چنین تعاملی بعضا با واژه مستقلی به نام «نابرابری‏های آموزشی» یاد می‏شود. ابعاد نابرابرهای آموزشی می‏توان به‌صورت خلاصه مورد توجه قرار داد.
• آموزش‏وپرورش و نابرابری جنسيتي: نابرابري جنسيتي، چهره ديگري از انواع نابرابري‏هاي اجتماعي است. از همين زاويه‌ جامعه‏شناسان مي‌خواهند نشان دهند كه نابرابري و شكاف حاصل از اختلاف بين زن و مرد، ناشي از نقش‏هاي اجتماعي است كه هر جنس در فرايند جامعه‏پذيري كسب و دروني مي‌كند و نه به‌واسطه تفاوت‏هاي صرفا زيست‏شناختي آنها. مبحث آموزش‏و‏پرورش و نابرابري‌هاي جنسيتي در پی بررسي نقش آموزش‏وپرورش در توليد، بازتوليد، تشدید یا کاهش نابرابري‌هاي جنسيتي است.
• آموزش‏وپرورش و نابرابری فرهنگي: بورديو به‌عنوان دانشمندی که این مفهوم را عرضه کرد، مدعی است همان‌گونه كه گروه‌هاي اجتماعي در سرمايه مادي خود با يكديگر تفاوت دارند در سلايق ارزشمند، مهارت‌ها و مجموعه اطلاعاتي كه براي رمزگذاري و تفسير موقعيت‏هاي اجتماعي چون تحصيل و كار مورد استفاده قرار مي‌دهند، نيز متفاوت هستند. این تفاوت‏ها نوعی از دارایی یا سرمایه را مشخص می‏کند که از آن به نام سرمایه فرهنگی یاد می‏شود. به‌این‌ترتيب آنهایی كه داراي سرمايه فرهنگي غني هستند در قياس با كساني كه سرمايه فرهنگي زيادي ندارند، از امكانات آموزشي استفاده بهتری کرده و با محيط آموزشي انطباق بالاتري خواهند داشت (ر.ک.دهقان، حسین،1381 الف) و (Crook, 1997, Teese,1994).
• آموزش‏وپرورش و نابرابری قومي و نژادي: وجه دیگری از نابرابری اجتماعی در شکل نابرابری‏های قومی ظاهر می‏شود که معمولا به‌صورت اجتماع قومیت‏های یکسان در یک منطقه جغرافیایی واحد است؛ اين نوع از نابرابری، همپوشانی بالایی با نابرابری فضایی پیدا می‏کند. یافته‏های پژوهشی توضیح‌دهنده نابرابري آموزشي در ابعاد منطقه‌اي و قومی مانند مناطق دو‌زبانه، شهري و روستايي، مناطق محروم و مرفه که در ابعاد الف) شانس ورود به نظام آموزشي، ب) برخورداري از منابع درونداد نظام آموزشي و ج) عملكرد يا بازده نظام آموزشي، این نوع از نابرابری‏ها خود را نشان می‏دهند (دهقان، 1386 و اسماعیلی سرخ، 1386).
• آموزش‏وپرورش و نابرابری فضایی: توزيع نابرابر فرصت‌ها و مواضع اجتماعي در فضا را می‏توان به‌صورت مختصر، نابرابري فضايي تعریف کرد. وجه پراهمیت دیگر از نابرابری فضایی اما موضوعی است که در تفاوت مناطق مختلف در دسترسی به امکانات و تسهیلات آموزشی بروز و نمود دارد. در بسیاری از نقاط جهان و از‌جمله در ایران چنین تفاوت‏هایی را می‏توان در حرکت از شهر به روستا و همچنین از مناطق مرکزی به نقاط مرزی و حاشیه‏ای ملاحظه کرد.
• آموزش‏وپرورش و نابرابری‏های طبقاتی: نابرابری طبقاتی یکی از مهم‌ترین ابعاد نابرابری‏های اجتماعی است که از تاریخ مفهومی و نظریِ قابل توجهی برخوردار است. تأثیر طبقه اجتماعی بر عملکرد تحصیلی در این محدوده موضوعی به‌عنوان نمونه توضیح می‏دهد که چگونه طبقه اجتماعی با تأثیرگذاری بر متغیرهای واسطه‏ای نهایتا موفقیت تحصیلی دانش‏آموزان را تحت تأثیر قرار می‏دهد (ر.ک.دهقان، حسین،1381 ب).
رابطه طبقه اجتماعی با پیشرفت تحصیلی کودک
عمده‌ كارهاي‌ انجام‌شده‌ و مباحث‌ منتشره‌، ناظر بر تحقيقات‌ وسيع‌ ميداني‌ يا تجربي‌ است‌ كه‌ به‌ ارتباط‌ بين‌ نابرابري‌ با آموزش‌ پرداخته‌اند. کار كلمن‌ يكي‌ از پژوهش‏هاي‌ كلاسيك‌ است كه‌ در‌اين‌زمينه‌ در دهه‌ 1960 در آمريكا انجام‌ شد. قانون‌ حقوقِ مدني‌ سال‌ 1964، وزير آموزش‌‏وپرورش‌ ايالات‌‌متحده‌ را ملزم‌ كرد كه‌ درباره‌ نابرابري‏هاي‌ آموزشي‌ ناشي‌ از اختلافات‌ مربوط‌ به‌ زمينه‌هاي‌ قومي‌، مذهبي‌ و ملي‌ گزارش‌ بدهد؛ بنابراین به‌این‌منظور جيمز كلمن‌ كه‌ يك‌ جامعه‌‏شناس‌ بود، به‌ سمت‌ مدير برنامه‌ تحقيق‌ منصوب‌ شد. نتايج‌ تحقيقات‌ وي‌ در سال‌ 1966، پس‌ از گسترده‌ترين‌ مطالعات‌ پژوهشي‌ كه‌ تا آن‌ زمان‌ در جامعه‌‏شناسي‌ انجام‌ شده‌ بود، حاوي‌ اطلاعاتي‌ درباره‌ نزديك‌ به‌ نيم‌ميليون‌ دانش‌‏آموز، منتشر شد (گيدنز، 1373:454). وی‌ كه‌ سمت‌ استادي‌ دانشگاه‌ جان‌ هاپكينز را به‌ عهده‌ داشت‌ در مدتي‌ بيش‌ از دو سال‌، اطلاعات‌ مذكور را از بيش‌ از 40‌ هزار مدرسه‌، 60‌ هزار معلم‌ و 570 هزار دانش‌‏آموز جمع‌‏آوري‌ کرد. كلمن‌ و همكاران‌ او‌ كه‌ در پي‌ علل‌ دسترسي‌نداشتن‌ دانش‌‏آموزان‌ به‌ فرصت‏هاي‌ آموزشي‌ بودند نتوانستند نشان‌ دهند كه‌ به‌ دانش‌‏آموزان‌ موفق‏تر، آموزشي‌ بهتر از بقيه‌ داده‌ مي‌شود؛ به‌علاوه‌، آنها به‌ اين‌ نتيجه‌ نيز دست‌ يافتند كه‌ ويژگي‏هاي‌ مدرسه‌، اثر مثبت‌ و سنجش‌پذیری‌ بر پيشرفت‌ تحصيلي‌ دانش‌آموزان‌ نداشته‌ است‌. تنها خصوصيتي‌ كه‌ ارتباط‌ پايداري‌ با عملكرد تحصيلي‌ داشت‌، طبقه‌ اجتماعي‌ دانش‌آموزان‌ بود؛ يعني‌ كودكان‌ طبقه‌ متوسط‌ و بالاتر موفق‏تر از كودكان‌ طبقه‌ محروم‌ بودند؛ به‌‌عبارت‌ديگر، طبقه‌ اجتماعي‌ كودك‌، مهم‌ترين‌ عامل‌ تأثیر‏گذار در پيشرفت‌ تحصيلي‌ دانش‌‏آموزان‌ بود.
اگر در ادامه به رابطه‌ بين‌ دو متغير نابرابری‏های طبقاتی و عملکرد تحصیلی بپردازيم، به اين سؤال مي‌رسيم كه‌ نوع‌ اين‌ رابطه‌ چگونه‌ است‌؟ مثلا آيا رابطه‌اي‌ خطي‌ بين‌ دو متغير برقرار است‌ يا خير؟ و سؤال‌ دوم‌ آنكه‌ متغيرهاي‌ بينابيني‌، كه‌ اثر طبقه‌ اجتماعي‌ را بر عملكرد تحصيلي‌ منتقل‌ مي‌كنند چه‌ چيزهايي‌ هستند؟ پرسش‌ اول‌ را مطالعات‌ انجام‌شده‌ تاکنون‌ چنين‌ پاسخ‌ مي‌دهند كه‌ نوعي‌ ارتباط‌ منحني‌ بين‌ آن دو وجود دارد يعني‌ در طبقه‌ متوسط‌، موفقيت‌ تحصيلي‌ بالاتري‌ نسبت‌ به‌ دو طبقه‌ ديگر به‌ چشم‌ مي‌خورد و به‌عبارت‌دیگر نياز به‌ موفقيت‌ در اين‌ طبقه‌ بيشتر است‌ (ر.ك‌.گي‌ روشه‌، 1366: 191). خود اين‌ پاسخ‌، پرسش‌ بعدي‌ را در پي‌ دارد و آن‌ اين است‌ كه‌ چرا چنين‌ رابطه‌اي‌ برقرار است‌؟ چراكه‌ اگر ارتباط‌ خطي‌ بود، يعني‌ به‌ ميزاني‌ كه‌ پايگاه‌ طبقاتي‌ فرد افزايش‌ مي‌يافت‌، عملكرد تحصيلي‌ وي‌ نيز بالا مي‌رفت‌، شايد پاسخي‌ قانع‌‏كننده‌ مي‌نمود و آن‌ اينكه‌ امكانات‌ و تسهيلات‌ آموزشي‌ بيشتري‌ براي‌ واجدين‌ طبقه‌ بالا نسبت به دانش‏آموزان طبقه‌ پايين‌ مهیا است. ولي‌ اگر رابطه‌ غير‌خطي‌ باشد، پاسخ‌ آن‌ تأمل‌ بيشتري‌ لازم‌ خواهد داشت‌. برای یافتن پاسخ در ادامه، نگاه‌ گذرايي‌ به‌ برخي‌ از نظريات‌ مرتبط می‏تواند تا حدی کار‏گشا باشد.
خرده‌‌فرهنگ‌ طبقات‌
برخي‌ از محققان‌ ملاحظه‌ كرده‌اند كه‌ استنباط‌ افراد از موفقيت‌ اجتماعي‌ به‌طور ميانگين‌ در رابطه‌ با طبقه‌ اجتماعي‌ كه‌ به‌ آن‌ متعلق‌اند، تغيير مي‌كند؛ مثلا در طبقات‌ كم‌‏بضاعت‌، افراد غالبا تصور مي‌كنند موفقيت‌ بستگي‌ به‌ عواملي‌ دارد كه‌ كنترل‌ آن‌ از اختيار فرد خارج‌ است‌. موفقيت‌ در اينجا، جز در طبقات‌ بالا غالبا به‌عنوان‌ محصول‌ شانس‌ يا سرنوشت‌ ملاحظه‌ مي‌شود. از‌طرف‌‌ديگر، طبقات‌ كم‌‏بضاعت‌، در بيشتر موارد مفهومي‌ از موفقيت‌ اجتماعي‌ ابراز مي‌كنند كه‌ مي‌توان‌ آن‌ را وجه‌ اقتصادي‌ موفقيت‌ تعريف‌ كرد. براي‌ آنان‌ موفقيت‌ اجتماعي‌ مبتني‌ بر تحصيل‌ مال‌ و ثروت‌ است‌ تا تحقيق‌ آرزوهاي‌ دور و عميق‌ شخصي‌. حاصل‌ اين‌ بحث‌ آن است‌ كه‌ تمايل‌ به‌ تحصيل‌ در طبقات‌ پايين‌ ضعيف‏تر است‌، چرا‌كه‌ فرد طبقه‌ بالا در پي‌ تحقيق‌ آرزوهاي‌ شخصي‌ و ارتقا با تكيه‌ بر توانایي‌ خود است‌ درحالي‌كه‌ فرد طبقات‌ پايين‌ كه‌ ممكن‌ است‌ فكر كند آينده‌اش‌ در‌هر‌حال‌ از اختيارش‌ خارج‌ بوده‌ و موفقيت‌ را موضوعی‌ مربوط‌ به‌ قضا‌و‌قدر بداند، عنايت‌ كمتري‌ به‌ تحصيل‌ خواهد داشت‌ (بودن‌، 1364: 216).
در همين‌ جا بايد افزود كه‌ تئوري‌ اِسنادها در روانشناسي‌ نيز توجيه‌ مشابهی‌ دارد و مدعي‌ است‌ اگر شخصي‌ موفقيت‏ها و شكست‏هاي خود‌ را به‌ عوامل‌ ثابت‌، مستمر و بيروني‌ نسبت‌ دهد در‌اين‌‌صورت‌ دچار نوعي‌ انفعال‌ در مقابل‌ مسائل‌ خواهد شد. خلاصه‌ اينكه‌ نگرش‏هاي‌ اين‌گونه‌ كه‌ از آن‌ به‌ خرده‌‌فرهنگ‌ طبقات‌ تعبير مي‌شود، بيانگر اين‌ موضوع‌ هستند كه‌ طبقات‌ پایین‌ ارزش‌ كمتري‌ براي‌ تحصيل‌ و آموزش‌ قائل‌ خواهند بود.
نظريه‌ قالب‏هاي‌ زباني‌ برنشتاين‌
برنشتاين‌ معتقد است‌ كه‌ كودكان‌ طبقات‌ مختلف‌ از قالب‌‏های زباني‌ متفاوت‌ استفاده‌ مي‌كنند و اين‌ تفاوت‌ در استفاده‌ از شكل‏هاي‌ نمادين‌ مختلف‌ در زبان‌ باعث‌ تفاوت‌ در توسعه‌ قابليت‏هاي‌ هوشي‌ آنان‌ شده‌ و همچنين‌ بر عملكرد تحصيلي‌ آنها تأثیر مي‌گذارد. توجه‌ وي‌ بيشتر به‌ تفاوت‏هاي‌ انتظام‌يافته‌ در شيوه‌هاي‌ كاربرد زبان‌ معطوف‌ است‌، به‌ويژه‌ در مقايسه‌ بين‌ كودكان‌ فقيرتر و ثروتمندتر. برنشتاين‌ مي‌گويد گفتار كودكان‌ طبقه‌ پايين‌ يك‌ زبان‌ محدود را نشان‌ مي‌دهد، شيوه‌اي‌ در كاربرد زبان‌ كه‌ داراي‌ بسياري‌ پيش‌‏فرض‏هاي‌ بيان‌نشده‌ است‌ كه‌ گويندگان‌ انتظار دارند ديگران‌ بدانند. زبان‌ِ محدود نوعي‌ گفتار است‌ كه‌ با محيط‌ فرهنگي‌ يك‌ اجتماع‌ يا محله‌ طبقه‌ پايين‌ پيوند دارد. بسياري‌ از افراد طبقه‌ پايين‌ در يك‌ فرهنگ‌ نيرومند خانوادگي‌ يا همسايگي‌، كه‌ در آن‌ ارزش‏ها و هنجارها بديهي‌ و مسلم‌ انگاشته‌ شده‌ و در زبان‌ بيان‌ نمي‌شود، زندگي‌ مي‌كنند. پدران و مادران‌ طبقه‌ پایين‌ به‌ تربيت‌ اجتماعي‌ فرزندان‏شان‌ به‌‌طور مستقيم‌ و با استفاده‌ از پاداش‌ يا سرزنش‌ براي‌ تصحيح‌ رفتار گرايش‌ دارند. زبان‌ در يك‌ قالب‌‏بندي‌ محدود، بيشتر براي‌ ارتباط‌ پيرامون‌ تجربه‌ عملي‌ مناسب‌ است‌ تا براي‌ بحث‌ درباره انديشه‌ها، فرايندها يا روابط‌ انتزاعي‌تر.
برعكس‌، تكامل‌ زباني‌ كودكان‌ طبقه‌ متوسط‌، از‌نظر برنشتاين‌، متضمن‌ فراگيري‌ يك‌ زبان‌ بسط‌‌يافته‌ است؛‌ يعني‌ شيوه سخنگويي‌ كه‌ در آن‌ معاني‌ واژه‌ها مي‌تواند فرديت‌ يافته‌ و با وضعيت‏هاي‌ خاص‌ متناسب‌ شود. شيوه‌هايي‌ كه‌ كودكان‌ طبقه‌ متوسط‌ به‌ كمك‌ آنها كاربرد زبان‌ را ياد مي‌گيرند، كمتر به‌ زمينه‌هاي‌ خاص‌ محدود مي‌شود و كودك‌ آسان‌تر مي‌تواند انديشه‌هاي‌ انتزاعي‌ را تعميم‌ داده‌ و بيان‌ كند. بدين‌‏سان‌ كودكاني‌ كه‌ زبان‌ گفتاري‌ بسط‌‏يافته‌ را فراگرفته‌اند، به‌ گفته‌ وي‌، بيشتر از كودكاني‌ كه‌ از قالب‌ زماني‌ محدود استفاده‌ مي‌كنند، تقاضاهاي‌ آموزش‌‏و‏پرورش‌ رسمي‌ را برآورده‌ مي‌کنند و آسان‌تر در محيط‌ مدرسه‌ انطباق پيدا مي‌كنند.
شواهد و مطالعات‌ بعدي‌ حكايت‌ از تأييد و بعضا رد نظر برنشتاين‌ دارند. به‌طوري‌كه‌ جون‌ تاف‌، بارباراتيزارد و مارتين‌ هيوز در پژوهش‏هاي‌ خود، يافته‌هاي‌ برنشتاين‌ را تأييد كردند. درحالي‌كه‌ يافته‌هاي‌ حاصل‌ از تحقيقات‌ بعدی، ادعاي‌ برنشتاين‌ را تأييد نمي‌كنند مانند لابوو در1978. (گيدنز 1373: 258-256) ولي‌ تا‌آنجایي‌‌كه‌ به‌ جامعه‌ ما مربوط‌ است،‌ به نظر مي‌رسد يافته‌هاي‌ برنشتاين‌ با قاطعيت‌ قابل‌ تعميم‌ در ايران‌ نباشد. چرا‌كه‌ اصولا زبان‌ و قالب‏های زباني‌ بسيار متكي‌ به‌ فرهنگ‏هاي‌ مختلف‌ و محلي‌ بوده‌ و با خود بار فرهنگي‌ و ارزش‌ جوامع‌ زاينده‌ را حمل‌ مي‌كند و بنابراین يافته‌هاي‌ مبتني‌ بر آن‌ نيز عموما حوزه‌ شمول‌ منطقه‌‏اي‌ دارد تا جهاني‌.
انتخاب‌ عقلاني‌
سومين‌ نگاهِ نظری كه‌ مي‌تواند به‌عنوان‌ يك‌ مبناي‌ تئوريك‌ براي‌ توضيح‌ رابطه‌ بين‌ پايگاه‌ طبقاتي‌ و عملكرد تحصيلي‌ قرار گيرد، نظریه انتخاب‌ عقلاني‌ است‌ كه‌ در اصل‌ ريشه‌ در علم‌ اقتصاد دارد ولي‌ در دهه‌ حاضر در حوزه‌ تئوريك‌ جامعه‌شناسي‌ وارد شده‌ است‌، بنيان‌ اين‌ نظريه‌ مبتني‌ بر اين‌ واقعيت‌ است‌ كه‌ پديده‌هاي‌ اجتماعي،‌ حاصل‌ افعال‌ آدميان‌ است‌ و آدميان‌ هم‌ فاعلاني‌ عالم‌ و قاصدند كه‌ كنش‌ آنها مسبوِ به‌ دليل‌ و سنجش‌ عاقلانه‌ است‌. چنانچه‌ بخواهيم‌ به‌ عناصر اصلي‌ نظريه‌ انتخاب‌ عقلاني‌ اشاره‌ كنيم‌، بايد از مفاهيم‌ فايده‌، احتمال‌ و قواعد تصميم‌گيري‌ نام‌ ببريم‌ كه‌ در آن‌ فرد هنگام‌ دست‌‌زدن‌ به‌ كنش‌ خاص‌، ميزان‌ فايده‌ مترتب‌ بر آن‌ و احتمال‌ دستيابي‌ به‌ سود يا زيان‌ را در نظر گرفته‌ و تصميم‌ خاصي‌ را اتخاذ خواهد كرد.
حال‌ با اين‌ مختصر مي‌توان‌ آن را چنين‌ تعريف‌ كرد: كار فاعلاني‌ عاقلانه‌ است‌ كه‌ در چارچوب‌ اعتقادات‏شان‌ نسبت‌ به‌ شقوق ممكنه‌ و عواقب‌ محتمله‌ شقوق، شقي‌ را برگزينند كه‌ براي‌ رسيدن‌ به‌ غاياتشان‌ بهترين‌ راه‌ ممكن‌ باشد.
با توجه‌ به‌ تئوري‌ مذكور سعي‌ مي‌شود پاسخي‌ براي‌ اين‌ پرسش‌ پيدا شود كه‌ چرا دانش‌آموزان‌ طبقه‌ متوسط‌ يا خانواده‌ آنها تحصيل‌ را ترجيح‌ داده‌ و آموزش‌ را در اولويت‌هاي‌ خود قرار مي‌دهند و نسبت‌ به‌ آن‌ انگيزه‌ بيشتري‌ داشته‌ و تصميم‌ به‌ خواندن‌ مي‌گيرند در‌حالي‌كه‌ طبقه‌ پايين‌ احتمالا اين‌گونه‌ عمل‌ نمي‌كنند يا حداقل‌ با چنين‌ اولويت‌ و شدتي‌ به دنبال‌ تحصيل‌ نيستند. به نظر می‏رسد احتمالات‌ ممكن‌ را در خصوص‌ رويكرد به‌ تحصيل‌ از سوي‌ فرد و سرمايه‌‏گذاري‌ عاطفي‌، اقتصادي‌ و زماني‌، خانواده‌ وي‌ را در سه‌ طبقه‌ پايين‌، متوسط‌ و بالا از ديدگاه‌ نظریه انتخاب‌ عقلاني‌ می‏توان تبیین کرد. با در‌نظر‌گرفتن‌ اين‌ اصل‌ از نظریه انتخاب‌ عقلاني‌ كه‌ رفتار انسان‏ها هدفدار و سنجيده‌ بوده‌ و در چند‌راهي‏ها براي‌ رفتن‌ به‌ هر‌راهي‌ سود و زیان را بر محور خود و خودخواهي‌ محاسبه‌ کرده‌ و آن‌گاه‌ دست‌ به‌ انتخاب‌ مي‌زنند (پیشین:66 و64)، اين‌ نتيجه‌گيري‌ قابل‌ طرح‌ خواهد بود كه‌ از بين‌ افراد سه‌ طبقه‌، طبقه‌ متوسط‌ بالاترين‌ گرايش‌ و سرمايه‌گذاري‌ را در موضوع آموزش‌ خواهند كرد و طبقه‌ بالا و پايين‌ نيز به‌ ترتيب‌ در رده‌هاي‌ بعدي‌ جاي‌ خواهند گرفت‌ و بنابراین همين‌ ترتيب‌ نيز براي‌ عملكرد تحصيلي‌ سه‌ طبقه‌ قابل‌ تصور و مفرض‌ خواهد بود.
به‌این‌ترتیب ملاحظه می‏شود که موضوع عدالت آموزشی که در این نوشته به‌عنوان دریچه‏ای به توسعه فراگیر و پایدار در نظر گرفته شده است، در روی دیگر، نابرابری‏های آموزشی را در خود نهفته دارد. نابرابری‏هایی که دارای ابعادی متنوع و گاه پیچیده است. شناخت زوایای مختلف نابرابری‏های آموزشی گام نخست در برنامه‏ریزی برای رفع آن محسوب می‏شود. در برخی از موارد مانند نابرابری‏های طبقاتی و نسبت آن با آموزش‏و‏پرورش، پیچیدگی در حدی است که فقط تهیه و توزیع عادلانه امکانات و تسهیلات آموزشیِ بهتر نمی‏تواند چاره مشکل باشد. در چنین مواردی، راه‌حل به مطالعات بایسته و برنامه‏های دراز‌مدت نیازمند است. امید که نوشته‏هایی از‌این‌دست آغازی بر این راه مثمر و البته ضروری باشد.

منابع:
اسماعیل سرخ (1386). نابرابری‌های آموزشی در بعد قومی و منطقه‌ای «فصلنامه‌ تعليم‌ و تربيت»، سال‌ بیست‌و‌سوم، شماره‌ 3، شماره مسلسل 91، پاييز.
دهقان، حسین (1381 الف). فرهنگ و آموزش‌وپرورش «رشد علوم اجتماعي»، سري جديد، شماره 3.
دهقان، حسین (1381 ب). بازتوليد طبقه اجتماعي در نظام آموزشي «نامه پژوهش فرهنگي»، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سال هفتم، دوره جديد، شماره 4.
دهقان، حسین (1386). فرصت‌ها و تهدیدها برای آموزش‌وپرورش در مواجهه با نابرابری فضایی «فصلنامه‌ تعليم‌ و تربيت»، سال‌ بیست‌و‌سوم، شماره‌ 3، شماره مسلسل 91، پاييز.
روكس برو، يان، (1370)، نظريه‌هاي توسعه‌نيافتگي، جامعه‌شناسي توسعه، ترجمه مصطفي ازكيا، تهران، نشر توسعه.
روشه‌، گي‌، ترجمه‌: دكتر منصور وثوقي‌ (1366). تغييرات‌ اجتماعي‌. چاپ‌ اول‌، تهران‌: نشر ني‌.
كديور، پروين‌ (1372). سبك‌هاي‌ تبييني‌ درماندگي‌ آموخته‌شده‌. پژوهش‌ انجام‌‌شده‌ براي‌ شوراي‌ تحقيقات‌ وزارت‌ آموزش‌وپرورش‌.
كيامنش‌، عليرضا (1367). نقد و بررسي‌ يك‌ گزارش‌ تحقيق‌. «فصلنامه‌ تعليم‌‌و‌تربيت»، سال‌ چهارم‌، شماره‌ 3 و4، پاييز و زمستان‌.
كندي، پل (1376)، توسعه اقتصادي در جهان تا سال 2025، ترجمه عباس مخبر، تهران، طرح نو.
گيدنز، انتوان‌، ترجمه‌ منوچهر صبوري‌ كاشاني‌ (1373). جـــامعه‌‌شـــناسي‌. چاپ‌ اول‌، تهران‌: نشر ني.‌
ليتل‌، دانيل‌، ترجمه‌: عبدالكريم‌ سروش‌ (1373). تبيين‌ در عـــلوم‌ اجتماعي‌ (درآمدي‌ به‌ فلسفه‌ علم‌الاجتماع‌). چاپ‌ اول‌، تهران‌، مؤسسه‌ فرهنگي‌ صراط‌.
ووگل، راف (1366) ژاپن كشور شماره 1، ترجمه علي اسدي و شهيندخت خوارزمي، شماره1، تهران، نشر فرهنگ.
Coleman, James S. (1990). Foundations of Social Theory. Harvard University Press.
Crook, J. C. (1997). Occupational Returns to Cultural participation in Australia»ANAJS«, Volum 33, No1. March.
Karabel, Jerome & Halsey, A. H (1977) Power And Ideology In Education, Oxford University press. New York.
Rawls, Anne Warield(1992). Can Rational Choice be a Foundation for Social Theory. Theory and kSociety, 21/2: 219 - 241, Printed in the Netherlands.
Teese, R. (1994). Reproduction Theory in International Encyclopedia of Education, 2ed. Pergamon Press.
پی‌نوشت:
1-Sex
2- Gender

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.