حسین عبدهتبریزی در گفتوگو با ويژهنامه اقتصادی «شرق»
بودجه مدرسهمحور؛ تمرکززدایی در امر آموزش
اعظم پویان: در سالهای اخیر یکی از دغدغههای اساسی برنامهریزان آموزشی، تمرکززدایی از نظام آموزشوپرورش است. در شرایطی که بخش عمدهای از تصمیمگیریها بر عهده وزارت آموزشوپرورش است بحثهای بسیار زیادی درزمینه تعیین سطح تفویض، برای واگذاری اختیار تصمیمگیری به عناصر غیردولتی وجود دارد. این موضوع نهتنها منجر به کنترل و نظارت بیشتر خواهد شد بلکه زمینه افزایش کارایی نظام آموزشی و پرورشی کشور را فراهم میکند. در همین راستا یکی از سیاستهای اعلامشده از سوی وزارت آموزشوپرورش دولت یازدهم برای تمرکززدایی، واگذاری اختیار بیشتر در حوزه امور مالی و بودجه به مدیران مدارس است. اگرچه پیادهسازی چنین سیاستی منجر به برداشتن گام بزرگی جهت پرکردن جای خالی «مدرسهمحوری» در سیستم مدیریتی آموزشوپرورش است اما این موضوع نیازمند شناخت صحیح از اصول و الزامات مربوطه است. حسین عبدهتبریزی، مشاور مدیریت و تأمین مالی عباس آخوندی، وزیر راهوشهرسازی در گفتوگو با ماهنامه اقتصادی «شرق» با تأکید بر واگذاری تصمیمها به عناصر مردمی خطری جدی را نیز گوشزد میکند. وی پیشنهاد میکند برای بالابردن کارایی مدرسه باید انجمنی از اولیا و چند معتمد محل که سابقه کار فرهنگی داشتهاند بر کار بودجهای مدارس نظارت داشته باشند و مدیران مدارس، خود را موظف بدانند که به این افراد گزارش کار ارائه کنند. درواقع بزرگبودن وزارت آموزشوپرورش مانع بزرگی است برای داشتن نظارت دقیق و صحیح بر امور بودجهریزی که توسط مدیران مدارس انجام میشود. عبدهتبریزی فعالکردن شورای شهر برای حضور در برنامهریزیهای آموزشی را بهعنوان یک راهکار عملیاتی برای تمرکززدایی پیشنهاد میکند.
شما جایگاه تمرکز آموزشی در سیستم آموزشوپرورش را تا چه حد در راستای عدالت آموزشی ارزیابی میکنید؟
اگر تمرکززدایی برای بالابردن بهرهوری و افزایش کیفیت و سطح توان آموزشی در کل کشور باشد قطعا در بهحرکتدرآوردن نیروی دانشآموزی به سمت هدفهایی که در جامعه در نظر گرفته خواهد شد موفق عمل خواهد کرد و درنتیجه به سمت عدالت آموزشی حرکت خواهیم کرد؛ بنابراین عنصر اساسی کیفیت است و ارتقای کیفیت ناخودآگاه امر آموزش را به سمتِ نبودِ تمرکز هدایت میکند. ناگفته نماند که ظرفیتهای فیزیکی هم باید مساوی تقسیم شود زیرا در یک کار مشارکتی ارزشهای بهتری خلق شده و مردم خودشان بهتر کمک میکنند. من فکر میکنم دراینصورت ظرفیتهای آموزشی هم بهتر تقسیم میشود. درواقع وقتی کیفیت بالا میرود خودش به عدالت کمک میکند و ازایننظر در همه حوزههایی که ما از عدالت صحبت میکنیم میتوانیم تقسیمبندیهایی انجام دهیم که ببینیم تمرکز چگونه به این داستان کمک میکند. پس موضوع اصلی تمرکززدایی برای محققشدن عدالت آموزشی کیفیت است.
وضعیت تمرکز آموزشی در ایران تا چه حد به استانداردهای بینالمللی نزدیک است؟
طبیعی است که آنچه در موضوع تمرکز باید به آن توجه شود بحث اخذ تصمیم است؛ یعنی چه تصمیماتی باقی میماند برای دولت و برای مرکز و چه تصمیماتی توزیع میشود. در ساختار سیاسی ما علیالاصول این تصمیمات باید به شوراهای شهر توزیع شود و از آنجا به مناطق آموزشوپرورش گسترش یابد؛ برای مثال، نظام آموزشی کشور سوئیس اینگونه اداره میشود که ازنظر آموزش به شش منطقه تقسیم شده است. در این شش منطقه تصمیماتی به آنها واگذار شده است. در کشور ایران نیز میتوان اینگونه تقسیمبندی انجام داد. برای مثال میتوان گفت بهجای 32 منطقه، هفت منطقه داشته باشیم زیرا میخواهیم نظام کنترلی را سادهتر کنیم. درنتیجه مناطقی را که شبیه هم هستند در کنار هم قرار دهیم. دراینصورت این تقسیمبندی کمک میکند تا تندروی نشود و کسی نیاید یک منطقه را محور قرار دهد و کل ایران به فراموشی سپرده شود. البته این مسئله بحثهای سیاسی دارد و من دانش سیاسی آن را ندارم و افرادی که این دانش را دارند باید روی این مسئله کار کنند؛ اما مهم این است که بالاخره یک تقسیمبندی مدیریت شود تا شش یا هفت حوزه تقسیمشده داشته باشیم و بعد نقش وزیر، کنترل آن چند حوزه باشد. خود
وزارتخانه هم ممکن است نیروهای ستادی خود را تقسیم کرده و بخشی را در این حوزهها توزیع کند و در مرکز، برخی از نیروهای فکری را نگه دارد. نیروهایی که قرار است محتوا را حفظ کنند و قدرت را نگه دارند؛ برای مثال روی برخی از امتحانات مرکزی مایل باشند قدرت را حفظ کنند و ارزشیابی را تمرکز بدهند. باید توجه کرد که این تقسیمبندی که اتفاق میافتد نهایت کار نیست. مهم این است که از اینجا به بعد چه تقسیمی باید صورت بگیرد. چه تقسیمهایی در سطح منطقه باید گرفته شود و بعد از سطح منطقه به مدرسه چه تصمیمهایی گرفته شود. بههرحال مشارکت در اداره مدرسه بسیار مهم است و محور این موضوع، باید بودجه مدرسه باشد. بودجه مدرسه باید بهطور مشخص در مدرسه تصمیم گرفته شود. آن بخشی از بودجه که مربوط به مدرسه است میتواند به مجمع عمومی گزارش داده شود. مجمع عمومی ترکیبی از اولیا و معتمدین محل است. همچنین آن بخشی که کمک مردمی به بودجه است باید صددرصد آن توسط اولیا تصمیمگیری شود. درواقع مدرسه باید در قبال پولی که از دولت و مردم میگیرد در یک مجمعی پاسخگو باشد و بهترین جای آن مجمع اولیاست. حتی دولت میتواند برای مجموعه اداری که برای مدیریت
مدرسه انتخاب میکند از مجمع متشکل از اولیا کمک بگیرد. البته چند معتمد محل که سابقه فرهنگی دارند در این مجمع حضور داشته باشند تا نوعی پایداری در آن دیده شود. این افراد قرار است سالها در مدرسه حضور داشته باشند پس باید بودجه مدرسه با محوریت این افراد برنامهریزی شود؛ زیرا در سطح مرکزی فرصت بررسی این بودجه وجود ندارد. در این جریان پاسخگویی اتفاق میافتد که منجر به تمرکززدایی در موضوع آموزشوپرورش خواهد شد.
درحالیکه ساختار دولت بهگونهای است که در آن بهشدت تمرکزگرایی دیده میشود، چگونه در بحث تخصیص بودجه از سوی دولت میتوان انتظار تمرکززدایی داشت؟
یک بخشی از این تمرکززدایی در اختصاص بودجه به وزارتخانههای مختلف اجبار است. درواقع در شرایط کنونی بودجههای کشور ایران کاهش یافته است پس درنتیجه از ضیافتهای اقتصادی ما کم شده است. دراینصورت همه ما باید خود را برای کار بیشتر آماده کنیم. مسئله مهم این است که ما نمیتوانیم با کارایی که یکدوم کشور ترکیه است همان ارزشی را خلق کنیم که آن کشور برای خود خلق کرده است. درواقع اصلا امکان ندارد چنین اتفاقی بیفتد پس مجبور هستیم در همه حوزهها به سمت کارایی بیشتر حرکت کنیم. کارایی بیشتر نیز در گرو برنامهریزی با نگاه تمرکززدایی در امر بودجهگذاریها است.
تمرکز، سطوح مختلفی دارد. اگر در سطوح مختلف به بحث تمرکززدایی نگاه کنیم مانند مناطق نواحی و مدارس آیا ممکن است تمرکزگرایی در بخشهایی، تأثیرگذاری بیشتری داشته باشد؟
این سطحبندی که شما میگویید دولتی است و ما باید به دنبال تعریف عناصر مردمی در سطوح مختلف باشیم. برای مثال وقتی میگویم شورای شهر، در آن تقسیمبندی صورت گرفته و یک انتخابی رخ داده است؛ همانطور که دولت انتخاب شده است. اگر بخواهیم تقسیمبندی استانی داشته باشیم بسیار خوب است که آن افراد نیز انتخابی باشند. برای مثال رئیس آموزشوپرورش منطقه غرب در آن شش یا هفت منطقهای که تقسیمبندی را انجام دادهایم باید با رأی مردمی انتخاب شود. در اینجاست که حضور شورای شهر برای انتخاب این افراد اهمیت خاصی پیدا میکند.
با تأسیس مدارس غیرانتفاعی که بهصورت هیأتامنایی اداره میشوند آموزشوپرورش سعی کرده است بهنوعی مردمیتر، موضوع آموزش را پیش ببرد. این میتواند مصداقی از تمرکززدایی در سیستم آموزشوپرورش باشد.
این درست نیست. حتی اگر مدارس ما هیأتامنایی اداره شوند اما باز هم باید دید برنامه از کجا گرفته میشود. همچنین منشأ مقررات از کجاست. قطعا همه اینها مرکزی است؛ یعنی عمده تصمیمات به وزارتخانه برمیگردد و باید این شکسته شود؛ یعنی وزیر نباید درگیر حداقل 90 درصد اینگونه تصمیمها باشد. فقط 10 درصد از اینگونه امور مدارس باید به سطح وزارتخانه بیاید. آن هم مسائلی که ازنظر امنیتی، اجتماعی و تعادلهای حکومتداری مورد علاقه حاکمیت است باید در سطح وزارتخانه مطرح شود. در ادامه 20 درصد آن برود در سطح حوزههایی که تقسیم شده است و عنصر مردمی در مواردی از آن دیده میشود. بعد از آن پایینتر رفته و در سطح منطقه مطرح شود. درواقع باید بهگونهای برنامهریزی شود که مدارس در انتخاب مناطق نقش داشته باشند نه اینکه دوباره اینها از طرف مرکز تصمیمگیری شده باشد. پس میتوانیم عناصر مشارکتی و انتخابی در این چارچوب تعریف کنیم. ما تجربیات جهانی داریم که چگونه این قدرت توزیع میشود. مسئله قابل تأمل این است که ما عنصر مشارکت را داریم؛ زیرا والدین علاقهمند هستند بهخاطر سرمایه اصلی زندگیشان در این فرایند مشارکت داشته باشند. پس باید
راههای مشارکت را پیدا کنیم. راه سادهاش این است که 90 درصد کار به دست شورای شهر باشد. حال اینکه عملکرد شورای شهر خوب است یا بد باید در جای دیگری بررسی شود. حتی ممکن است با این واگذاری وظایف به شورای شهر آن حالت کاسبکارانه كه صرفا به دنبال ساختمانسازی و مجوزدادن باشند کاهش پیدا کند. دراینصورت شوراهای شهر به وظایف آموزشی خود نیز فکر میکنند و درنتیجه عناصری که مردم برای شورای شهر انتخاب میکنند اصلاح خواهند شد. همچنین در قانون، تقسیم کاری اتفاق میافتد که چند نفر در شورای شهر مسئول کار مهندسی باشند و چند نفر مسئول کار فرهنگی و همه اینها باید در قانون مشخص شود پس عملکرد بد شورای شهر این تئوری را به خطر نمیاندازد.
در این شرایط 10 درصدی از تصمیمات که آثار ملی دارد و در تعادلهای سیاسی و امنیتی کشور مؤثر هستند یا جنبههای ارزشي برای انقلاب دارد طبعا آنها را میتوانیم در مرکز حفظ کنیم اما قطعا درصدی از تصمیمات را میتوانیم به پایینتر از دولت ارجاع دهیم؛ برای مثال در توزیع و تأمین فضای فیزیکی یا انتخاب و گزینش و چیزهایی ازایندست دلیل ندارد دولت در آن دخالت کند و یک نهادی کارفرمای یک جمعیت میلیونی باشد. این سیستم در هیچکجای دنیا جواب نداده است؛ بنابراین میتوانیم این بحثها را داخل سیستم توزیع کنیم و این تصمیمها تا پایین برود و دیگر وزارتخانه درگیر این تصمیمها نباشد. همچنین میتوان در داخل مدارس برنامههای ویژهای داشت و زبانهای محلی را تدریس کرد یا مسئله کتابهای درسی و تعطیلات را میتوان در مرکز نگه داشت و مابقی را توزیع کرد.
جایگاه معلمها در بحث عدالت آموزشی در کجا قرار دارد. آیا تمرکززدایی در سطح مدارس میتواند به توانمندشدن معلمان و افزایش سهم و قدرت آنها کمک کند؟
در اینجا باید دو بحث را مد نظر داشت. یکی افرادی هستند که بهعنوان معلم قرار است در کار تدریس و آموزش توانمند باشند و دیگری معلمانی هستند که در نظام اداری آموزشوپرورش کار میکنند. درباره بحث اول متأسفانه به دلیل نوع حقوقی که به معلمان ما پرداخت میشود درحالحاضر ما ضعیفترینها را در سیستم آموزشوپرورش داریم؛ یعنی وقتی به کنکور نگاه میکنید ممکن است حتی یک نفر هم نرود معلم شود و این ضعف نظام آموزشی است. گفتوگویی با آقای مسجدجامعی داشتم و ایشان عضو هیأتامنای مجموعه تربیتمعلم بودند و میگفتند «همین که گفتند عنوان تربیتمعلم را باید تغییر داد به نام خوارزمی، این نشاندهنده این است که جایگاه اجتماعی آن از بین رفته است که ما دست به این نوع تغییرات میزنیم». درواقع این بسیار بد است که ما به جایی رسیدهایم که خود دستگاه آموزشوپرورش حاضر نیست از اسم معلم استفاده کند و این نشان میدهد که ما شأن این کار را کاهش دادهایم؛ بنابراین ما باید پرداختیها به معلمان را تقویت کنیم. همچنین سعی شود کسانی که وارد آموزشوپرورش میشوند نیروهای قویتری بهلحاظ هوش و استعداد باشند تا کسانی که همینجوری به استخدام آموزشوپرورش
درمیآیند. بحث آموزش هم مهم است؛ یعنی آموزش در حین خدمت باید تقویت شود و این نوع مقررات را میتوان در مرکز، تنظیم و تعیین و مشخص كرد. مهم است که معلم تا چه حد باید خودش را آماده نگه دارد و در چه سمینارهایی شرکت کند. متأسفانه ما کمتر میبینیم سمیناری را که معلم در آن اجبار موضوع داشته باشد و شرکت کند. پس اینکه معلم خود را بهروز نگه دارد یک حوزه آموزش در حین خدمت است که باید روی آن کار کنیم. یک بخش دیگری که باید به آن توجه کرد آموزشهای تخصصی است که از دانشگاههای دیگر میگیریم. درواقع یکی از حوزههای مهم که باید دغدغه مسئولان باشد این است که چگونه کیفیت آموزش را بالا ببریم؛ اما موضوع دوم این است که بخشی از معلمها و کسانی که به بخش اداری سیستم آموزشی راه پیدا میکنند گاهی از قشر معلم هستند. این کار غلطی است؛ نباید از کسانی که تدریس میکنند برای این بخش نیرو جذب کرد بلکه باید از رشتههای مربوط مانند روابطعمومی و رشتههای مشابه که مربوط به اجرا و ادارهکردن است استفاده کرد. اگر این افراد بیایند در دستگاه شاهد اداره بهتر سیستم آموزشوپرورش خواهیم بود.
تمرکززدایی را در کشور با چه محدودیتها و موانعی روبهرو است؟
تمرکززدایی معمولا مخالفانی دارد و آن هم از سوی کسانی است که قدرت در دستشان دارند. باید از کسانی که قدرت در دستشان است بخواهیم از اسب پیاده شوند و اینکه رضایت بدهند که این امر به نفع کشور است؛ بنابراین توزیع قدرت از سوی صاحبان قدرت کمی زمان خواهد برد. این موضوع هیچ محدودیتی ندارد. همچنین ازنظر اقتصادی به نفع ماست و ازنظر کارایی به صلاح است و ازنظر کیفیت و هزینه خوب است. پس روشن است که مخالفان آن کسانی هستند که همیشه از حرکت به سمت وضعیت جدید مقداری ترس دارند. برای حل این ترسها باید تجارب جهانی را پیش بکشیم و نشان دهیم که سطح تجربه و دانش از ما بهتر است. به نظر میرسد ما از دنیا در حال عقبافتادن هستیم و حتی ازنظر آیکیو با تمام اظهارنظرهایی که وجود دارد چندان موقعیت ممتازی نداریم. همسایگان ما در حال جلوافتادن از ما هستند. پس این کیفیت باید تغییر کنند. دانشگاههای ما تبدیل به یک ماشین وحشتناک مدرکسازی شدهاند. آنچه در تمام کشورهای دنیا باب است این است که پس از اتمام مقطع مدرسه درصدی به سر کار رفته و درصدی گرایش به آموزش عالی دارند. یکی از دلایلی که اینهمه گرایش به آموزش عالی هست، این است که سطح آموزشهای
ما متناسب با فضای کار نیست و این باید اصلاح شود.
درحالحاضر چه الزامات نهادی، سیاسی و قانونی در بحث تمرکززدایی نیاز است که اتفاق بیفتد؟
آنچه تاکنون اتفاق افتاده است سیاستی بوده و طبیعی است که این سطح باید بالاتر برود و به ساختارها و نهادها برسیم. باید ببینیم چه تغییرات ساختاری در آموزشوپرورش ضرورت دارد که صورت بگیرد. وقتی میگوییم عدم تمرکز، یک تغییر ساختاری است. حال وقتی این را گفتیم الزام آن چه تغییراتی است که باید صورت بگیرد. شورای منطقهای است یا چه نهادهایی باید شکل بگیرند؛ بنابراین ما وقتی مرتب در آموزشوپرورش تغییر ایجاد میکنیم قطعا این تغییر ساختاری نیست که تغییر نهادی هم لازم باشد؛ بلکه تغییرات، یک تغییر سیاستی است. برای مثال میگوییم اگر چهار ساعت بوده، میشود شش ساعت یا تعداد معلم را کموزیاد میکنیم؛ درحالیکه باید استراتژی تغییر کند و این متضمن این است که ساختارها تغییر کند و در آن حوزه به نظر میرسد شاید تغییرات ما در یکی یا دو مرحله بوده است.
اعظم پویان: در سالهای اخیر یکی از دغدغههای اساسی برنامهریزان آموزشی، تمرکززدایی از نظام آموزشوپرورش است. در شرایطی که بخش عمدهای از تصمیمگیریها بر عهده وزارت آموزشوپرورش است بحثهای بسیار زیادی درزمینه تعیین سطح تفویض، برای واگذاری اختیار تصمیمگیری به عناصر غیردولتی وجود دارد. این موضوع نهتنها منجر به کنترل و نظارت بیشتر خواهد شد بلکه زمینه افزایش کارایی نظام آموزشی و پرورشی کشور را فراهم میکند. در همین راستا یکی از سیاستهای اعلامشده از سوی وزارت آموزشوپرورش دولت یازدهم برای تمرکززدایی، واگذاری اختیار بیشتر در حوزه امور مالی و بودجه به مدیران مدارس است. اگرچه پیادهسازی چنین سیاستی منجر به برداشتن گام بزرگی جهت پرکردن جای خالی «مدرسهمحوری» در سیستم مدیریتی آموزشوپرورش است اما این موضوع نیازمند شناخت صحیح از اصول و الزامات مربوطه است. حسین عبدهتبریزی، مشاور مدیریت و تأمین مالی عباس آخوندی، وزیر راهوشهرسازی در گفتوگو با ماهنامه اقتصادی «شرق» با تأکید بر واگذاری تصمیمها به عناصر مردمی خطری جدی را نیز گوشزد میکند. وی پیشنهاد میکند برای بالابردن کارایی مدرسه باید انجمنی از اولیا و چند معتمد محل که سابقه کار فرهنگی داشتهاند بر کار بودجهای مدارس نظارت داشته باشند و مدیران مدارس، خود را موظف بدانند که به این افراد گزارش کار ارائه کنند. درواقع بزرگبودن وزارت آموزشوپرورش مانع بزرگی است برای داشتن نظارت دقیق و صحیح بر امور بودجهریزی که توسط مدیران مدارس انجام میشود. عبدهتبریزی فعالکردن شورای شهر برای حضور در برنامهریزیهای آموزشی را بهعنوان یک راهکار عملیاتی برای تمرکززدایی پیشنهاد میکند.
شما جایگاه تمرکز آموزشی در سیستم آموزشوپرورش را تا چه حد در راستای عدالت آموزشی ارزیابی میکنید؟
اگر تمرکززدایی برای بالابردن بهرهوری و افزایش کیفیت و سطح توان آموزشی در کل کشور باشد قطعا در بهحرکتدرآوردن نیروی دانشآموزی به سمت هدفهایی که در جامعه در نظر گرفته خواهد شد موفق عمل خواهد کرد و درنتیجه به سمت عدالت آموزشی حرکت خواهیم کرد؛ بنابراین عنصر اساسی کیفیت است و ارتقای کیفیت ناخودآگاه امر آموزش را به سمتِ نبودِ تمرکز هدایت میکند. ناگفته نماند که ظرفیتهای فیزیکی هم باید مساوی تقسیم شود زیرا در یک کار مشارکتی ارزشهای بهتری خلق شده و مردم خودشان بهتر کمک میکنند. من فکر میکنم دراینصورت ظرفیتهای آموزشی هم بهتر تقسیم میشود. درواقع وقتی کیفیت بالا میرود خودش به عدالت کمک میکند و ازایننظر در همه حوزههایی که ما از عدالت صحبت میکنیم میتوانیم تقسیمبندیهایی انجام دهیم که ببینیم تمرکز چگونه به این داستان کمک میکند. پس موضوع اصلی تمرکززدایی برای محققشدن عدالت آموزشی کیفیت است.
وضعیت تمرکز آموزشی در ایران تا چه حد به استانداردهای بینالمللی نزدیک است؟
طبیعی است که آنچه در موضوع تمرکز باید به آن توجه شود بحث اخذ تصمیم است؛ یعنی چه تصمیماتی باقی میماند برای دولت و برای مرکز و چه تصمیماتی توزیع میشود. در ساختار سیاسی ما علیالاصول این تصمیمات باید به شوراهای شهر توزیع شود و از آنجا به مناطق آموزشوپرورش گسترش یابد؛ برای مثال، نظام آموزشی کشور سوئیس اینگونه اداره میشود که ازنظر آموزش به شش منطقه تقسیم شده است. در این شش منطقه تصمیماتی به آنها واگذار شده است. در کشور ایران نیز میتوان اینگونه تقسیمبندی انجام داد. برای مثال میتوان گفت بهجای 32 منطقه، هفت منطقه داشته باشیم زیرا میخواهیم نظام کنترلی را سادهتر کنیم. درنتیجه مناطقی را که شبیه هم هستند در کنار هم قرار دهیم. دراینصورت این تقسیمبندی کمک میکند تا تندروی نشود و کسی نیاید یک منطقه را محور قرار دهد و کل ایران به فراموشی سپرده شود. البته این مسئله بحثهای سیاسی دارد و من دانش سیاسی آن را ندارم و افرادی که این دانش را دارند باید روی این مسئله کار کنند؛ اما مهم این است که بالاخره یک تقسیمبندی مدیریت شود تا شش یا هفت حوزه تقسیمشده داشته باشیم و بعد نقش وزیر، کنترل آن چند حوزه باشد. خود
وزارتخانه هم ممکن است نیروهای ستادی خود را تقسیم کرده و بخشی را در این حوزهها توزیع کند و در مرکز، برخی از نیروهای فکری را نگه دارد. نیروهایی که قرار است محتوا را حفظ کنند و قدرت را نگه دارند؛ برای مثال روی برخی از امتحانات مرکزی مایل باشند قدرت را حفظ کنند و ارزشیابی را تمرکز بدهند. باید توجه کرد که این تقسیمبندی که اتفاق میافتد نهایت کار نیست. مهم این است که از اینجا به بعد چه تقسیمی باید صورت بگیرد. چه تقسیمهایی در سطح منطقه باید گرفته شود و بعد از سطح منطقه به مدرسه چه تصمیمهایی گرفته شود. بههرحال مشارکت در اداره مدرسه بسیار مهم است و محور این موضوع، باید بودجه مدرسه باشد. بودجه مدرسه باید بهطور مشخص در مدرسه تصمیم گرفته شود. آن بخشی از بودجه که مربوط به مدرسه است میتواند به مجمع عمومی گزارش داده شود. مجمع عمومی ترکیبی از اولیا و معتمدین محل است. همچنین آن بخشی که کمک مردمی به بودجه است باید صددرصد آن توسط اولیا تصمیمگیری شود. درواقع مدرسه باید در قبال پولی که از دولت و مردم میگیرد در یک مجمعی پاسخگو باشد و بهترین جای آن مجمع اولیاست. حتی دولت میتواند برای مجموعه اداری که برای مدیریت
مدرسه انتخاب میکند از مجمع متشکل از اولیا کمک بگیرد. البته چند معتمد محل که سابقه فرهنگی دارند در این مجمع حضور داشته باشند تا نوعی پایداری در آن دیده شود. این افراد قرار است سالها در مدرسه حضور داشته باشند پس باید بودجه مدرسه با محوریت این افراد برنامهریزی شود؛ زیرا در سطح مرکزی فرصت بررسی این بودجه وجود ندارد. در این جریان پاسخگویی اتفاق میافتد که منجر به تمرکززدایی در موضوع آموزشوپرورش خواهد شد.
درحالیکه ساختار دولت بهگونهای است که در آن بهشدت تمرکزگرایی دیده میشود، چگونه در بحث تخصیص بودجه از سوی دولت میتوان انتظار تمرکززدایی داشت؟
یک بخشی از این تمرکززدایی در اختصاص بودجه به وزارتخانههای مختلف اجبار است. درواقع در شرایط کنونی بودجههای کشور ایران کاهش یافته است پس درنتیجه از ضیافتهای اقتصادی ما کم شده است. دراینصورت همه ما باید خود را برای کار بیشتر آماده کنیم. مسئله مهم این است که ما نمیتوانیم با کارایی که یکدوم کشور ترکیه است همان ارزشی را خلق کنیم که آن کشور برای خود خلق کرده است. درواقع اصلا امکان ندارد چنین اتفاقی بیفتد پس مجبور هستیم در همه حوزهها به سمت کارایی بیشتر حرکت کنیم. کارایی بیشتر نیز در گرو برنامهریزی با نگاه تمرکززدایی در امر بودجهگذاریها است.
تمرکز، سطوح مختلفی دارد. اگر در سطوح مختلف به بحث تمرکززدایی نگاه کنیم مانند مناطق نواحی و مدارس آیا ممکن است تمرکزگرایی در بخشهایی، تأثیرگذاری بیشتری داشته باشد؟
این سطحبندی که شما میگویید دولتی است و ما باید به دنبال تعریف عناصر مردمی در سطوح مختلف باشیم. برای مثال وقتی میگویم شورای شهر، در آن تقسیمبندی صورت گرفته و یک انتخابی رخ داده است؛ همانطور که دولت انتخاب شده است. اگر بخواهیم تقسیمبندی استانی داشته باشیم بسیار خوب است که آن افراد نیز انتخابی باشند. برای مثال رئیس آموزشوپرورش منطقه غرب در آن شش یا هفت منطقهای که تقسیمبندی را انجام دادهایم باید با رأی مردمی انتخاب شود. در اینجاست که حضور شورای شهر برای انتخاب این افراد اهمیت خاصی پیدا میکند.
با تأسیس مدارس غیرانتفاعی که بهصورت هیأتامنایی اداره میشوند آموزشوپرورش سعی کرده است بهنوعی مردمیتر، موضوع آموزش را پیش ببرد. این میتواند مصداقی از تمرکززدایی در سیستم آموزشوپرورش باشد.
این درست نیست. حتی اگر مدارس ما هیأتامنایی اداره شوند اما باز هم باید دید برنامه از کجا گرفته میشود. همچنین منشأ مقررات از کجاست. قطعا همه اینها مرکزی است؛ یعنی عمده تصمیمات به وزارتخانه برمیگردد و باید این شکسته شود؛ یعنی وزیر نباید درگیر حداقل 90 درصد اینگونه تصمیمها باشد. فقط 10 درصد از اینگونه امور مدارس باید به سطح وزارتخانه بیاید. آن هم مسائلی که ازنظر امنیتی، اجتماعی و تعادلهای حکومتداری مورد علاقه حاکمیت است باید در سطح وزارتخانه مطرح شود. در ادامه 20 درصد آن برود در سطح حوزههایی که تقسیم شده است و عنصر مردمی در مواردی از آن دیده میشود. بعد از آن پایینتر رفته و در سطح منطقه مطرح شود. درواقع باید بهگونهای برنامهریزی شود که مدارس در انتخاب مناطق نقش داشته باشند نه اینکه دوباره اینها از طرف مرکز تصمیمگیری شده باشد. پس میتوانیم عناصر مشارکتی و انتخابی در این چارچوب تعریف کنیم. ما تجربیات جهانی داریم که چگونه این قدرت توزیع میشود. مسئله قابل تأمل این است که ما عنصر مشارکت را داریم؛ زیرا والدین علاقهمند هستند بهخاطر سرمایه اصلی زندگیشان در این فرایند مشارکت داشته باشند. پس باید
راههای مشارکت را پیدا کنیم. راه سادهاش این است که 90 درصد کار به دست شورای شهر باشد. حال اینکه عملکرد شورای شهر خوب است یا بد باید در جای دیگری بررسی شود. حتی ممکن است با این واگذاری وظایف به شورای شهر آن حالت کاسبکارانه كه صرفا به دنبال ساختمانسازی و مجوزدادن باشند کاهش پیدا کند. دراینصورت شوراهای شهر به وظایف آموزشی خود نیز فکر میکنند و درنتیجه عناصری که مردم برای شورای شهر انتخاب میکنند اصلاح خواهند شد. همچنین در قانون، تقسیم کاری اتفاق میافتد که چند نفر در شورای شهر مسئول کار مهندسی باشند و چند نفر مسئول کار فرهنگی و همه اینها باید در قانون مشخص شود پس عملکرد بد شورای شهر این تئوری را به خطر نمیاندازد.
در این شرایط 10 درصدی از تصمیمات که آثار ملی دارد و در تعادلهای سیاسی و امنیتی کشور مؤثر هستند یا جنبههای ارزشي برای انقلاب دارد طبعا آنها را میتوانیم در مرکز حفظ کنیم اما قطعا درصدی از تصمیمات را میتوانیم به پایینتر از دولت ارجاع دهیم؛ برای مثال در توزیع و تأمین فضای فیزیکی یا انتخاب و گزینش و چیزهایی ازایندست دلیل ندارد دولت در آن دخالت کند و یک نهادی کارفرمای یک جمعیت میلیونی باشد. این سیستم در هیچکجای دنیا جواب نداده است؛ بنابراین میتوانیم این بحثها را داخل سیستم توزیع کنیم و این تصمیمها تا پایین برود و دیگر وزارتخانه درگیر این تصمیمها نباشد. همچنین میتوان در داخل مدارس برنامههای ویژهای داشت و زبانهای محلی را تدریس کرد یا مسئله کتابهای درسی و تعطیلات را میتوان در مرکز نگه داشت و مابقی را توزیع کرد.
جایگاه معلمها در بحث عدالت آموزشی در کجا قرار دارد. آیا تمرکززدایی در سطح مدارس میتواند به توانمندشدن معلمان و افزایش سهم و قدرت آنها کمک کند؟
در اینجا باید دو بحث را مد نظر داشت. یکی افرادی هستند که بهعنوان معلم قرار است در کار تدریس و آموزش توانمند باشند و دیگری معلمانی هستند که در نظام اداری آموزشوپرورش کار میکنند. درباره بحث اول متأسفانه به دلیل نوع حقوقی که به معلمان ما پرداخت میشود درحالحاضر ما ضعیفترینها را در سیستم آموزشوپرورش داریم؛ یعنی وقتی به کنکور نگاه میکنید ممکن است حتی یک نفر هم نرود معلم شود و این ضعف نظام آموزشی است. گفتوگویی با آقای مسجدجامعی داشتم و ایشان عضو هیأتامنای مجموعه تربیتمعلم بودند و میگفتند «همین که گفتند عنوان تربیتمعلم را باید تغییر داد به نام خوارزمی، این نشاندهنده این است که جایگاه اجتماعی آن از بین رفته است که ما دست به این نوع تغییرات میزنیم». درواقع این بسیار بد است که ما به جایی رسیدهایم که خود دستگاه آموزشوپرورش حاضر نیست از اسم معلم استفاده کند و این نشان میدهد که ما شأن این کار را کاهش دادهایم؛ بنابراین ما باید پرداختیها به معلمان را تقویت کنیم. همچنین سعی شود کسانی که وارد آموزشوپرورش میشوند نیروهای قویتری بهلحاظ هوش و استعداد باشند تا کسانی که همینجوری به استخدام آموزشوپرورش
درمیآیند. بحث آموزش هم مهم است؛ یعنی آموزش در حین خدمت باید تقویت شود و این نوع مقررات را میتوان در مرکز، تنظیم و تعیین و مشخص كرد. مهم است که معلم تا چه حد باید خودش را آماده نگه دارد و در چه سمینارهایی شرکت کند. متأسفانه ما کمتر میبینیم سمیناری را که معلم در آن اجبار موضوع داشته باشد و شرکت کند. پس اینکه معلم خود را بهروز نگه دارد یک حوزه آموزش در حین خدمت است که باید روی آن کار کنیم. یک بخش دیگری که باید به آن توجه کرد آموزشهای تخصصی است که از دانشگاههای دیگر میگیریم. درواقع یکی از حوزههای مهم که باید دغدغه مسئولان باشد این است که چگونه کیفیت آموزش را بالا ببریم؛ اما موضوع دوم این است که بخشی از معلمها و کسانی که به بخش اداری سیستم آموزشی راه پیدا میکنند گاهی از قشر معلم هستند. این کار غلطی است؛ نباید از کسانی که تدریس میکنند برای این بخش نیرو جذب کرد بلکه باید از رشتههای مربوط مانند روابطعمومی و رشتههای مشابه که مربوط به اجرا و ادارهکردن است استفاده کرد. اگر این افراد بیایند در دستگاه شاهد اداره بهتر سیستم آموزشوپرورش خواهیم بود.
تمرکززدایی را در کشور با چه محدودیتها و موانعی روبهرو است؟
تمرکززدایی معمولا مخالفانی دارد و آن هم از سوی کسانی است که قدرت در دستشان دارند. باید از کسانی که قدرت در دستشان است بخواهیم از اسب پیاده شوند و اینکه رضایت بدهند که این امر به نفع کشور است؛ بنابراین توزیع قدرت از سوی صاحبان قدرت کمی زمان خواهد برد. این موضوع هیچ محدودیتی ندارد. همچنین ازنظر اقتصادی به نفع ماست و ازنظر کارایی به صلاح است و ازنظر کیفیت و هزینه خوب است. پس روشن است که مخالفان آن کسانی هستند که همیشه از حرکت به سمت وضعیت جدید مقداری ترس دارند. برای حل این ترسها باید تجارب جهانی را پیش بکشیم و نشان دهیم که سطح تجربه و دانش از ما بهتر است. به نظر میرسد ما از دنیا در حال عقبافتادن هستیم و حتی ازنظر آیکیو با تمام اظهارنظرهایی که وجود دارد چندان موقعیت ممتازی نداریم. همسایگان ما در حال جلوافتادن از ما هستند. پس این کیفیت باید تغییر کنند. دانشگاههای ما تبدیل به یک ماشین وحشتناک مدرکسازی شدهاند. آنچه در تمام کشورهای دنیا باب است این است که پس از اتمام مقطع مدرسه درصدی به سر کار رفته و درصدی گرایش به آموزش عالی دارند. یکی از دلایلی که اینهمه گرایش به آموزش عالی هست، این است که سطح آموزشهای
ما متناسب با فضای کار نیست و این باید اصلاح شود.
درحالحاضر چه الزامات نهادی، سیاسی و قانونی در بحث تمرکززدایی نیاز است که اتفاق بیفتد؟
آنچه تاکنون اتفاق افتاده است سیاستی بوده و طبیعی است که این سطح باید بالاتر برود و به ساختارها و نهادها برسیم. باید ببینیم چه تغییرات ساختاری در آموزشوپرورش ضرورت دارد که صورت بگیرد. وقتی میگوییم عدم تمرکز، یک تغییر ساختاری است. حال وقتی این را گفتیم الزام آن چه تغییراتی است که باید صورت بگیرد. شورای منطقهای است یا چه نهادهایی باید شکل بگیرند؛ بنابراین ما وقتی مرتب در آموزشوپرورش تغییر ایجاد میکنیم قطعا این تغییر ساختاری نیست که تغییر نهادی هم لازم باشد؛ بلکه تغییرات، یک تغییر سیاستی است. برای مثال میگوییم اگر چهار ساعت بوده، میشود شش ساعت یا تعداد معلم را کموزیاد میکنیم؛ درحالیکه باید استراتژی تغییر کند و این متضمن این است که ساختارها تغییر کند و در آن حوزه به نظر میرسد شاید تغییرات ما در یکی یا دو مرحله بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.