|

مصاحبه با دکتر علی‌اصغر فانی

عدالت بر مدار كيفيت آموزشي

علی‌اصغر فانی وزیر شصت‌ساله آموزش و پرورش دولت یازدهم دارای دکترای مدیریت و عضوهیات‌علمی دانشگاه تربیت مدرس است و سالها در سطوح مختلف این وزارتخانه از ادارات کل استانی تا معاونت و قائم‌مقامی و سرپرستی این وزارتخانه را برعهده داشته و یکی از ریشه‌دارترین وزیران آموزش و پرورش بشمار می رود. همانند همه وزیران گذشته آموزش و پرورش در ایران، بخش مهمی از زمان، برنامه‌ها و سیاستها و ذهن و ادبیات وزیر کنونی بر تامین مالی و امور پشتیبانی و تامین و تجهیز مدارس و کلاسهای درس و نیز امور رفاهی معلمان و کارکنان وزارت آموزش و پرورش است.باهمه تلاشها و اقدامات گسترده انجام شده توسط دولت و خیرین مدرسه‌ساز در سه دهه پس‌از انقلاب، همچنان یک سوم مدارس دائر غیراستاندارد هستند.فانی بهبود کیفیت، دیپلماسی آموزشی فعال در عرصه جهانی و نیز شفافیت در آمار و اطلاعات عملکردی را محورهای اصلی باورها و سیاست‌های خود اعلام می‌کند.

‌بنا بر آنکه شما نیز همواره بر ایده عدالت آموزشی تأکید داشته‌اید، به نظر می‌رسد که ما در حیطه کمیت عدالت آموزشی دستاوردهای خوبی داشته‌ایم و در دو سال اخیر نیز این دستاوردها بهبود یافته و چندی پیش شما در تأکیدی ارزشمند عنوان فرمودید که با وجود مضیقه‌های انسانی و بودجه‌ای آموزش‌وپرورش حتی مدارس تک‌دانش‌آموز نیز تعطیل نخواهند شد. حال اگر بخواهیم یک پله بالاتر در محرومیت‌زدایی آموزشی قدم بگذاریم، محرومیت‌زدایی از کیفیت آموزش است؛ و اینکه ما حداقلی از کیفیت آموزش را تعریف کنیم و مطمئن باشیم همه به آن دسترسی دارند. آموزش‌وپرورش چه برنامه‌هایی برای محرومیت‌زدایی از کیفیت آموزش در دو سال آینده در دولت تدبیروامید در دست دارد؟
همان‌طور که فرمودید در بحث کمی توفیقات خوبی داشته‌ایم، ما بحث انسداد مبادی بی‌سوادی را به‌عنوان یک سیاست دنبال کرده‌ایم و حاصل، آن شد که بسیاری از کودکان خارج از مدرسه را ما به مدارس آورده‌ایم و الان هم به دنبال این هستیم که در حاشیه دولت ضمن توافقی با وزارت کار و امور اجتماعی و در برنامه‌ای، کودکان کار را به مدارس وارد کنیم و همین‌طور جمهوری اسلامی ایران موفقیت‌هایی در پروژه جهانی آموزش برای همه داشته است. در دولت یازدهم تحت پوشش متوسطه یک و متوسطه دو نسبت به قبل، بیش از چهار یا پنج درصد رشد تحت پوشش داشته و در پیش‌دبستانی 14 درصد بوده است.
همان‌طور که اشاره کردید بحث کیفیت آموزشی، روح حاکم بر سند تحول بنیادی در آموزش‌وپرورش کشور است و راهبرد اصلی‌ای که آموزش‌وپرورش در دولت یازدهم اعلام کرده کیفیت‌بخشی است و این برنامه قابلیت تحقق در یک‌ سال را ندارد و شش عامل آموزش در کیفیت‌بخشی آموزشی مؤثرند: معلمان، مدیریت، محتوا و برنامه کتاب‌های درسی، فضا و تجهیزات آموزشی، منابع مالی، ارزشیابی و پژوهش؛ و اینها زیرساخت‌ها و زیرنظام‌های آموزشی هستند که اگر هر‌کدام از این اجزا بهینه بشود و از آن مهم‌تر ترکیب این اجزای بهینه است که توانایی بالابردن کیفیت آموزش را به همراه دارد.
یکی از سیاست‌های مهم ما در دولت یازدهم بحث ارتقای کیفیت مدیریت آموزشگاهی بوده است، اما با وجود توفیقات، نمی‌توان گفت به‌غایت موردنظر رسیده‌ایم.
از‌جمله اقدامات آموزش‌وپرورش برای ارتقای شایستگی‌ها و مهارت‌های حرفه‌ای معلمان می‌توان به تعلیم‌ و تربیت نیروی انسانی، رسیدگی به دانشگاه فرهنگیان، تجدیدنظر در محتوا و برنامه‌های تربیت‌معلم، بحث بهسازی نیروی انسانی، آموزش‌های ضمن خدمت معلمان، تقویت گروه‌های آموزشی در آموزش‌وپرورش برای انتقال تجربیات معلمان به همکاران اشاره کرد. البته در کنار ارتقای شایستگی‌ها انگیزه معلمان از‌جمله نکات کلیدی است، چراکه اگر ما همکاران شایسته‌ای به‌لحاظ مهارتی داشته باشیم و هم انگیزه برای ارائه خدمات، می‌توانند به‌صورت بنیادی این خدمات را عرضه کنند. بحث رتبه‌بندی معلمان و تلاش برای رفع تبعیضی که بین حقوق معلم و سایر کارکنان دولت وجود دارد از‌جمله اقدامات انگیزشی برای همکاران فرهنگی بوده است. در حوزه فضا و تجهیزات آموزشی در سال، براي نخستين بار، جاری صد میلیارد تومان اعتبار از بودجه دولتی و بدون در‌نظر‌گرفتن بودجه‌ای که از سایر منابع در اختیار آموزش‌و‌پرورش قرار دارد، به تجهیز مدارس اختصاص پیدا کرد. در حوزه فضاهای آموزشی نیز در سال جاری 1340 میلیارد تومان اعتبار به بخش نوسازی تخصیص داده شده است که شامل نوسازی، مقاوم‌سازی، تخریب‌ و بازسازی می‌شود.
در یکی از سیاست‌های در دست اقدام شورای آموزش‌وپرورش استان که با همکاری استانداری‌ها به نتیجه رسیده است، توافق شده که هر میزان از بودجه عمرانی استان که برای تجهیزات آموزشی و فضای آموزشی و فضای عمرانی آموزش‌وپرورش اختصاص پیدا می‌کند، ما از بودجه ملی نیز به همان میزان کمک خواهیم کرد. نتیجه این سیاست این خواهد بود که ما که 1340 میلیارد تومان بودجه داریم؛ همین میزان را نیز از اعتبارات دیگر جذب می‌کنیم؛ یعنی ما برای سال جاری 2680 میلیارد تومان در دست داریم که حاصل اعتبار خودمان و اعتبار استان‌هاست و می‌توانیم آن را به بحث فضا و تجهیزات اختصاص دهیم.
از سویی قریب به هشت هزار کلاس درس، امسال یا تا اول مهر یا تا پایان سال تحویل داده خواهد شد. در کنار این امسال خیرین مدرسه‌ساز حدود 800 میلیارد تومان هم تعهد اختصاص به مدرسه‌سازی را در دست دارند.
با وجود این یک‌سوم فضاهای آموزشی ما در کشور استاندارد نیست و این در حالی است که در ابتدای انقلاب یک‌سوم استاندارد بودند و درحال‌حاضر یک‌سوم فضاها استاندارد نیستند که نیازمند اعتباری متمرکز دارند که در رایزنی با دولت به دنبال آن هستیم که در یک اعتبار متمرکز اشکالات فضاهای موجود را بر طرف كنيم.
از آنجایی که کتاب‌های درسی و محتواهای آموزشی می‌تواند در کیفیت‌بخشی مؤثر باشند، من باید این نکته را عرض کنم که ما هر‌ساله، برای مثال امسال پایه پنجم و پایه نهم، کتاب‌های جدیدالتألیف داریم و هدف تغییر و اصلاح محتوای کتب با رویکرد افزایش کیفیت بوده است. از‌این‌رو یکی از سیاست‌های ما تبادل اطلاعات و همچنین اعتبار‌بخشی میان مؤلفان کتب درسی با معلمان به‌عنوان کسانی است که در کف کلاس تجربه دارند. این تعامل بین دانشگاهیان و معلمان می‌تواند در بهبود کیفیت آموزشی مؤثر باشد.
روش‌های ارزیابی آموزشی مانند سبک برگزاری امتحانات، امتحانات توصیفی و غیر‌توصیفی و طرح درس‌های نوین و اتکا به فعالیت‌های دانش‌آموزان نیز می‌تواند در بهبود کیفیت آموزشی مؤثر باشد.
بحث اعتبارات نیز که از‌جمله موارد مورد بحث است و بسیار هم مؤثر است، اعتبارات آموزش‌وپرورش در دولت یازدهم در دو سال اخیر، حدودا یک‌ونیم‌برابر شده است و این افزایش یک‌و‌نیم‌برابری در دو سال اخیر یک پیام دارد و آن این است که دولت، در میان اولویت‌هایش، اولویت آموزش‌وپرورش را تشخیص داده است.
سهم بودجه آموزش‌وپرورش از کل بودجه دولت از 1.9 درصد که در دولت قبل بوده است، از سال 92 به 11.2 درصد افزایش پیدا کرده است؛ یعنی ظرف دو سال اخیر، سهم بودجه آموزش‌وپرورش از بودجه دولت 2.1 درصد رشد داشته است؛ که خود این موضوع حاکی از اهمیت نهاد آموزش‌وپرورش برای دولت است؛ اما با وجود این، کفایت نمی‌کند و ما امیدواریم در برنامه ششم توسعه هم بتوانیم سهم آموزش‌وپرورش را از GDP و از بودجه عمومی دولت افزایش بدهیم و هم با اتخاذ روش‌های اساسی و اصولی در هزینه‌کرد بودجه بهره‌وری را در آموزش‌وپرورش افزایش بدهیم؛ چنان‌که در این دو سال در بهره‌وری تجربیات خوبی داشته‌ایم و توسعه بخش غیردولتی را در آموزش‌وپرورش در دو سال اخیر دنبال کرده‌ایم؛ به‌طوری‌که سهم دانش‌آموزان غیردولتی در ابتدای دولت یازدهم 8.5 درصد بوده است، در‌حالی‌که درحال‌حاضر به 11.2 درصد رسیده است؛ یعنی با یک رشد 2.7 درصد در سهم دانش‌آموزان در بخش غیردولتی مواجه بوده‌ایم که این خود نشان‌دهنده این است که آموزش‌وپرورش در بهره‌وری و افزایش بخش غیردولتی موفق بوده، چرا‌که هرچه سهم بخش غیردولتی افزایش پیدا کند اعتبارات دولتی به بخش دولتی اختصاص یافته و به تبع آن با کیفیت آموزش‌وپرورش مواجه هستیم.
‌از سویی شما به‌صورت مبسوط جایگاه منزلتی معلمان را مطرح کردید و هم بحث بودجه‌ای را. حال ما می‌خواهیم کمی به مباحث غیربودجه‌ای با جهت‌گیری در مناطق محروم‌تر و فرزندان خانواده‌های کم‌درآمدتر بپردازیم. یکی از ارکان غیربودجه‌ای بحث پژوهش‌‌هاست که در سطح وزارتخانه و یا خارج آن طرح می‌شود و برای پژوهش هم ماده خام خوب بسیار حائز اهمیت است، در‌غیر‌این‌صورت ممکن است پژوهش به‌صورت مغرضانه و یا در سطح نتیجه با مشکل مواجه باشد؛ و ماده خوب برای پژوهش آمار خوب است و از سویی می‌توان گفت که آموزش‌وپرورش بالعکس بحثی مانند تورم خیلی آمارپذیر نیست و مؤلفه‌هایش بسیار پیچیده و متعدد است و حدود 10، 15 سال است که کشورها آمارهای OECD می‌دهند و به‌طور سالانه بین 170 تا 180 شاخص را برای سنجش وضعیت آموزش‌وپرورش لحاظ می‌کنند و گزارش کاملی را از وضعیت آموزشی کودکان و نوجوانان روی سایت منتشر می‌کنند؛ و درحال‌حاضر در کشورهای اطراف ما آذربایجان، ارمنستان، ترکیه، عربستان، امارات و قطر کشورهایی هستند که به‌صورت داوطلبانه به ساختار آماری OECD پیوسته‌‌اند چرا‌که عضویت در این ساختار آماری، کاملا داوطلبانه است. حال پیوستن به این ساختار آماری و به‌واقع همگام با گشایش ساختار سیاسی می‌تواند بخشی از ارتباط در زمینه‌های پژوهشی باشد، حال چه با پیوستن به این سامانه آماری یا ساختار آمار مشابهی توسط خود وزارتخانه تعریف شود و آموزش‌وپرورش تبدیل به یک وزارتخانه پیشرو در‌زمینه تولید آمار بشود و چه به‌لحاظ ارائه گزارش و یک استاندارد پنج بعدی تعریف کرده و مثلا مانند آنها که می‌گویند استاندارد سلامت مدارس، کالبد مدارس، امکانات کمک‌آموزشی و یا تفریحی‌ورزشی و ذیل هر‌کدام این تعداد مداری درجه اول تا سوم وجود دارد و حتی خود آموزش‌وپرورش بتواند یک ساختار آماری جزئیات دقیق و متناسب ارائه کند. این رویکرد را شما چگونه ارزیابی می‌کنید؟ و آیا در دو سال آینده همچنان رویکرد آموزش‌وپرورش به سمت محدودیت شدید در انتشار آمار پیش خواهد رفت؟ یا آنکه خیر، همانند بسیاری از کشورهای جهان که در 10 سال اخیر به سمت شفافیت‌سازی رفته‌‌اند، راه ایران نیز به این سو خواهد بود؟
سیاست ما در عرصه بین‌الملل، توسعه دیپلماسی آموزشی است و این را قبلا اعلام کرده‌ایم که در پی دیپلماسی سیاسی، ما نیز در توسعه دیپلماسی آموزشی پیش‌قدم خواهیم بود و در طرح آموزش برای همه، گزارش جمهوری اسلامی، یکی از گزارش‌های خوب شناخته شد و در سایت یونسکو و سایت‌های وابسته قرار گرفت. ما به دنبال مخفی‌نگاه‌داشتن آمارها و اطلاعات نیستیم و بدیهی است که هر شاخص و یا شاخص‌هایی که بتواند وضعیت آموزش‌وپرورش ما را بهتر به خودمان و دنیا نشان دهد از آن استقبال می‌کنیم و با اطلاعاتی که من از آموزش‌وپرورش دارم و در مقایسه با کشورهایی که شما نام بردید ما اگر وضعیت‌مان از آنها بهتر نباشد، پایین‌تر نیست.
‌بله آقای دکتر، البته عرض من این نبود که وضعیت ما پایین‌تر است، بلکه عرض کردم که درحال‌حاضر آذربایجان، از‌جمله همان کشورهایی است که به OECD پیوسته و هر سال آمارها را منتشر می‌کند. در‌حالی‌که ما در ایران فقط تعداد دو یا سه آمار را اعلام رسمی می‌کنیم و اتفاقا در صورت اعلام، وضعیت بهتر ما نسبت به آنها به چشم می‌آید.
بله درست است، ما درحال‌حاضر در توسعه آموزش‌وپرورش استان، در حوزه روستایی و عشایری از بسیاری از کشورهایی که وضعیتی مشابه ما را دارند وضعیت بهتری داریم. در همین سال جاری در المپیاد نجوم و اخترفیزیک در دنیا اول شده‌ایم و یا در سایر رشته‌ها، همانند ریاضی و زیست‌شناسی و کامپیوتر و فیزیک و شیمی نیز رتبه‌های تک‌رقمی را به‌ دست آورده و تمام دانش‌آموزان تیم‌های المپیادی مدال گرفته‌اند و از‌این‌رو استقبال می‌کنیم که در سال‌های آینده با لحاظ‌کردن قواعد نظام جمهوری اسلامی بتوانیم در این شاخص‌ها هم اطلاعاتی را در اختیار قرار دهیم.
‌یعنی شما از توسعه انتشار آمار رسمی آموزش‌وپرورش استقبال می‌کنید؟
بله. همان‌طور که عرض کردم کاملا.
‌ممنون می‌شوم که در خصوص بحث توسعه آموزشی در پساتحریم کمی توضیح ارائه بفرمایید؟
خوشبختانه ما در جمهوری اسلامی تجربیات مؤثر و خوبی در دست داریم که می‌توانیم با انتقال این تجربیات به سایر کشورها زمینه فرصت استفاده از این تجربیات را برای آنان نیز فراهم کنیم تا از تجربیات جمهوری اسلامی استفاده کنند. چند ماه پیش در نشستی با حضور یونیسف و یونسکو گزارشی از EAF (آموزش برای همه) ارائه کردیم و آنان معتقد بودند که ایران با توجه به پیشرفتی که داشته است، می‌تواند در سطح منطقه و بین‌الملل حرفی برای ارائه داشته باشد.
سال گذشته بعد از کنفرانس اول، یکی از مطالبات ما در بیانیه کنفرانس لحاظ‌کردن بخش ویژه توسعه عدالت آموزشی کودکان و نوجوانان بود و در این راستا در پایان بند کیفیت‌بخشی، عنوان «توسعه و عدالت آموزشی» لحاظ شد و بودجه اختصاص گرفت. ‌حال نحوه هزینه این بودجه به چه صورت است؟ البته ردیف بودجه‌ای بسیار ناچیز 50 میلیارد تومانی؟
البته بیشتر است. 300 میلیارد است.
‌بله 300 میلیارد تومان است که بنا بر نظر سازمان برنامه‌وبودجه 50 میلیارد آن مختص توسعه و عدالت آموزشی است و 250 میلیارد آن برای کیفیت‌بخشی است.
بله البته آنچه به‌صورت کلی تصویب شده است همان 300 میلیارد است و باید توجه داشت که عدالت آموزشی یک برنامه نیست که برای آن بودجه‌ای لحاظ شود، بلکه عدالت آموزشی یک رویکرد است که بر کل فعالیت‌های آموزش‌وپرورش سایه می‌اندازد؛ یعنی کل اعتبار آموزش‌وپرورش به رویکرد عدالت آموزشی اختصاص دارد و رویکردی که آموزش‌وپرورش دنبال می‌کند، رویکرد عدالت آموزشی و رویکرد توسعه کیفیت آموزش است.
‌ درست است؛ اگر بخواهیم عدالت آموزشی را توجه بیشتر به مناطق حاشیه‌ای و دورافتاده در نظر بگیریم. به‌طور خاص برای مناطق محروم‌تر و استان‌های محروم‌تر، آموزش‌وپرورش چه سیاست‌هایی را در دست دارد؟
ما همان‌طور که قبلا نیز اعلام کرده‌ایم 110 مدرسه با یک دانش‌آموز در کشور دایر هستند؛ رویکرد کلی آموزش‌وپرورش این است که هیچ دانش‌آموزی بیرون از مدرسه نباشد و ممکن است هزینه این ایده هزار میلیارد تومان بودجه را به خود اختصاص دهد؛ با وجود این ما مدافع و مجری این ایده خواهیم بود. یقینا در توزیع امکانات، فضا، نیروی انسانی و ... باید رویکرد عدالت آموزشی، خود را نشان دهد و در برنامه ششم توسعه هم بحث عدالت آموزشی در جای‌جای برنامه پررنگ است، چرا‌که سند تحول دارای دو پیام است: اول عدالت آموزشی و دیگری ارتقای کیفیت آموزشی و سایر راهکارها ذیل این دو پیام اصلی قرار دارد.

علی‌اصغر فانی وزیر شصت‌ساله آموزش و پرورش دولت یازدهم دارای دکترای مدیریت و عضوهیات‌علمی دانشگاه تربیت مدرس است و سالها در سطوح مختلف این وزارتخانه از ادارات کل استانی تا معاونت و قائم‌مقامی و سرپرستی این وزارتخانه را برعهده داشته و یکی از ریشه‌دارترین وزیران آموزش و پرورش بشمار می رود. همانند همه وزیران گذشته آموزش و پرورش در ایران، بخش مهمی از زمان، برنامه‌ها و سیاستها و ذهن و ادبیات وزیر کنونی بر تامین مالی و امور پشتیبانی و تامین و تجهیز مدارس و کلاسهای درس و نیز امور رفاهی معلمان و کارکنان وزارت آموزش و پرورش است.باهمه تلاشها و اقدامات گسترده انجام شده توسط دولت و خیرین مدرسه‌ساز در سه دهه پس‌از انقلاب، همچنان یک سوم مدارس دائر غیراستاندارد هستند.فانی بهبود کیفیت، دیپلماسی آموزشی فعال در عرصه جهانی و نیز شفافیت در آمار و اطلاعات عملکردی را محورهای اصلی باورها و سیاست‌های خود اعلام می‌کند.

‌بنا بر آنکه شما نیز همواره بر ایده عدالت آموزشی تأکید داشته‌اید، به نظر می‌رسد که ما در حیطه کمیت عدالت آموزشی دستاوردهای خوبی داشته‌ایم و در دو سال اخیر نیز این دستاوردها بهبود یافته و چندی پیش شما در تأکیدی ارزشمند عنوان فرمودید که با وجود مضیقه‌های انسانی و بودجه‌ای آموزش‌وپرورش حتی مدارس تک‌دانش‌آموز نیز تعطیل نخواهند شد. حال اگر بخواهیم یک پله بالاتر در محرومیت‌زدایی آموزشی قدم بگذاریم، محرومیت‌زدایی از کیفیت آموزش است؛ و اینکه ما حداقلی از کیفیت آموزش را تعریف کنیم و مطمئن باشیم همه به آن دسترسی دارند. آموزش‌وپرورش چه برنامه‌هایی برای محرومیت‌زدایی از کیفیت آموزش در دو سال آینده در دولت تدبیروامید در دست دارد؟
همان‌طور که فرمودید در بحث کمی توفیقات خوبی داشته‌ایم، ما بحث انسداد مبادی بی‌سوادی را به‌عنوان یک سیاست دنبال کرده‌ایم و حاصل، آن شد که بسیاری از کودکان خارج از مدرسه را ما به مدارس آورده‌ایم و الان هم به دنبال این هستیم که در حاشیه دولت ضمن توافقی با وزارت کار و امور اجتماعی و در برنامه‌ای، کودکان کار را به مدارس وارد کنیم و همین‌طور جمهوری اسلامی ایران موفقیت‌هایی در پروژه جهانی آموزش برای همه داشته است. در دولت یازدهم تحت پوشش متوسطه یک و متوسطه دو نسبت به قبل، بیش از چهار یا پنج درصد رشد تحت پوشش داشته و در پیش‌دبستانی 14 درصد بوده است.
همان‌طور که اشاره کردید بحث کیفیت آموزشی، روح حاکم بر سند تحول بنیادی در آموزش‌وپرورش کشور است و راهبرد اصلی‌ای که آموزش‌وپرورش در دولت یازدهم اعلام کرده کیفیت‌بخشی است و این برنامه قابلیت تحقق در یک‌ سال را ندارد و شش عامل آموزش در کیفیت‌بخشی آموزشی مؤثرند: معلمان، مدیریت، محتوا و برنامه کتاب‌های درسی، فضا و تجهیزات آموزشی، منابع مالی، ارزشیابی و پژوهش؛ و اینها زیرساخت‌ها و زیرنظام‌های آموزشی هستند که اگر هر‌کدام از این اجزا بهینه بشود و از آن مهم‌تر ترکیب این اجزای بهینه است که توانایی بالابردن کیفیت آموزش را به همراه دارد.
یکی از سیاست‌های مهم ما در دولت یازدهم بحث ارتقای کیفیت مدیریت آموزشگاهی بوده است، اما با وجود توفیقات، نمی‌توان گفت به‌غایت موردنظر رسیده‌ایم.
از‌جمله اقدامات آموزش‌وپرورش برای ارتقای شایستگی‌ها و مهارت‌های حرفه‌ای معلمان می‌توان به تعلیم‌ و تربیت نیروی انسانی، رسیدگی به دانشگاه فرهنگیان، تجدیدنظر در محتوا و برنامه‌های تربیت‌معلم، بحث بهسازی نیروی انسانی، آموزش‌های ضمن خدمت معلمان، تقویت گروه‌های آموزشی در آموزش‌وپرورش برای انتقال تجربیات معلمان به همکاران اشاره کرد. البته در کنار ارتقای شایستگی‌ها انگیزه معلمان از‌جمله نکات کلیدی است، چراکه اگر ما همکاران شایسته‌ای به‌لحاظ مهارتی داشته باشیم و هم انگیزه برای ارائه خدمات، می‌توانند به‌صورت بنیادی این خدمات را عرضه کنند. بحث رتبه‌بندی معلمان و تلاش برای رفع تبعیضی که بین حقوق معلم و سایر کارکنان دولت وجود دارد از‌جمله اقدامات انگیزشی برای همکاران فرهنگی بوده است. در حوزه فضا و تجهیزات آموزشی در سال، براي نخستين بار، جاری صد میلیارد تومان اعتبار از بودجه دولتی و بدون در‌نظر‌گرفتن بودجه‌ای که از سایر منابع در اختیار آموزش‌و‌پرورش قرار دارد، به تجهیز مدارس اختصاص پیدا کرد. در حوزه فضاهای آموزشی نیز در سال جاری 1340 میلیارد تومان اعتبار به بخش نوسازی تخصیص داده شده است که شامل نوسازی، مقاوم‌سازی، تخریب‌ و بازسازی می‌شود.
در یکی از سیاست‌های در دست اقدام شورای آموزش‌وپرورش استان که با همکاری استانداری‌ها به نتیجه رسیده است، توافق شده که هر میزان از بودجه عمرانی استان که برای تجهیزات آموزشی و فضای آموزشی و فضای عمرانی آموزش‌وپرورش اختصاص پیدا می‌کند، ما از بودجه ملی نیز به همان میزان کمک خواهیم کرد. نتیجه این سیاست این خواهد بود که ما که 1340 میلیارد تومان بودجه داریم؛ همین میزان را نیز از اعتبارات دیگر جذب می‌کنیم؛ یعنی ما برای سال جاری 2680 میلیارد تومان در دست داریم که حاصل اعتبار خودمان و اعتبار استان‌هاست و می‌توانیم آن را به بحث فضا و تجهیزات اختصاص دهیم.
از سویی قریب به هشت هزار کلاس درس، امسال یا تا اول مهر یا تا پایان سال تحویل داده خواهد شد. در کنار این امسال خیرین مدرسه‌ساز حدود 800 میلیارد تومان هم تعهد اختصاص به مدرسه‌سازی را در دست دارند.
با وجود این یک‌سوم فضاهای آموزشی ما در کشور استاندارد نیست و این در حالی است که در ابتدای انقلاب یک‌سوم استاندارد بودند و درحال‌حاضر یک‌سوم فضاها استاندارد نیستند که نیازمند اعتباری متمرکز دارند که در رایزنی با دولت به دنبال آن هستیم که در یک اعتبار متمرکز اشکالات فضاهای موجود را بر طرف كنيم.
از آنجایی که کتاب‌های درسی و محتواهای آموزشی می‌تواند در کیفیت‌بخشی مؤثر باشند، من باید این نکته را عرض کنم که ما هر‌ساله، برای مثال امسال پایه پنجم و پایه نهم، کتاب‌های جدیدالتألیف داریم و هدف تغییر و اصلاح محتوای کتب با رویکرد افزایش کیفیت بوده است. از‌این‌رو یکی از سیاست‌های ما تبادل اطلاعات و همچنین اعتبار‌بخشی میان مؤلفان کتب درسی با معلمان به‌عنوان کسانی است که در کف کلاس تجربه دارند. این تعامل بین دانشگاهیان و معلمان می‌تواند در بهبود کیفیت آموزشی مؤثر باشد.
روش‌های ارزیابی آموزشی مانند سبک برگزاری امتحانات، امتحانات توصیفی و غیر‌توصیفی و طرح درس‌های نوین و اتکا به فعالیت‌های دانش‌آموزان نیز می‌تواند در بهبود کیفیت آموزشی مؤثر باشد.
بحث اعتبارات نیز که از‌جمله موارد مورد بحث است و بسیار هم مؤثر است، اعتبارات آموزش‌وپرورش در دولت یازدهم در دو سال اخیر، حدودا یک‌ونیم‌برابر شده است و این افزایش یک‌و‌نیم‌برابری در دو سال اخیر یک پیام دارد و آن این است که دولت، در میان اولویت‌هایش، اولویت آموزش‌وپرورش را تشخیص داده است.
سهم بودجه آموزش‌وپرورش از کل بودجه دولت از 1.9 درصد که در دولت قبل بوده است، از سال 92 به 11.2 درصد افزایش پیدا کرده است؛ یعنی ظرف دو سال اخیر، سهم بودجه آموزش‌وپرورش از بودجه دولت 2.1 درصد رشد داشته است؛ که خود این موضوع حاکی از اهمیت نهاد آموزش‌وپرورش برای دولت است؛ اما با وجود این، کفایت نمی‌کند و ما امیدواریم در برنامه ششم توسعه هم بتوانیم سهم آموزش‌وپرورش را از GDP و از بودجه عمومی دولت افزایش بدهیم و هم با اتخاذ روش‌های اساسی و اصولی در هزینه‌کرد بودجه بهره‌وری را در آموزش‌وپرورش افزایش بدهیم؛ چنان‌که در این دو سال در بهره‌وری تجربیات خوبی داشته‌ایم و توسعه بخش غیردولتی را در آموزش‌وپرورش در دو سال اخیر دنبال کرده‌ایم؛ به‌طوری‌که سهم دانش‌آموزان غیردولتی در ابتدای دولت یازدهم 8.5 درصد بوده است، در‌حالی‌که درحال‌حاضر به 11.2 درصد رسیده است؛ یعنی با یک رشد 2.7 درصد در سهم دانش‌آموزان در بخش غیردولتی مواجه بوده‌ایم که این خود نشان‌دهنده این است که آموزش‌وپرورش در بهره‌وری و افزایش بخش غیردولتی موفق بوده، چرا‌که هرچه سهم بخش غیردولتی افزایش پیدا کند اعتبارات دولتی به بخش دولتی اختصاص یافته و به تبع آن با کیفیت آموزش‌وپرورش مواجه هستیم.
‌از سویی شما به‌صورت مبسوط جایگاه منزلتی معلمان را مطرح کردید و هم بحث بودجه‌ای را. حال ما می‌خواهیم کمی به مباحث غیربودجه‌ای با جهت‌گیری در مناطق محروم‌تر و فرزندان خانواده‌های کم‌درآمدتر بپردازیم. یکی از ارکان غیربودجه‌ای بحث پژوهش‌‌هاست که در سطح وزارتخانه و یا خارج آن طرح می‌شود و برای پژوهش هم ماده خام خوب بسیار حائز اهمیت است، در‌غیر‌این‌صورت ممکن است پژوهش به‌صورت مغرضانه و یا در سطح نتیجه با مشکل مواجه باشد؛ و ماده خوب برای پژوهش آمار خوب است و از سویی می‌توان گفت که آموزش‌وپرورش بالعکس بحثی مانند تورم خیلی آمارپذیر نیست و مؤلفه‌هایش بسیار پیچیده و متعدد است و حدود 10، 15 سال است که کشورها آمارهای OECD می‌دهند و به‌طور سالانه بین 170 تا 180 شاخص را برای سنجش وضعیت آموزش‌وپرورش لحاظ می‌کنند و گزارش کاملی را از وضعیت آموزشی کودکان و نوجوانان روی سایت منتشر می‌کنند؛ و درحال‌حاضر در کشورهای اطراف ما آذربایجان، ارمنستان، ترکیه، عربستان، امارات و قطر کشورهایی هستند که به‌صورت داوطلبانه به ساختار آماری OECD پیوسته‌‌اند چرا‌که عضویت در این ساختار آماری، کاملا داوطلبانه است. حال پیوستن به این ساختار آماری و به‌واقع همگام با گشایش ساختار سیاسی می‌تواند بخشی از ارتباط در زمینه‌های پژوهشی باشد، حال چه با پیوستن به این سامانه آماری یا ساختار آمار مشابهی توسط خود وزارتخانه تعریف شود و آموزش‌وپرورش تبدیل به یک وزارتخانه پیشرو در‌زمینه تولید آمار بشود و چه به‌لحاظ ارائه گزارش و یک استاندارد پنج بعدی تعریف کرده و مثلا مانند آنها که می‌گویند استاندارد سلامت مدارس، کالبد مدارس، امکانات کمک‌آموزشی و یا تفریحی‌ورزشی و ذیل هر‌کدام این تعداد مداری درجه اول تا سوم وجود دارد و حتی خود آموزش‌وپرورش بتواند یک ساختار آماری جزئیات دقیق و متناسب ارائه کند. این رویکرد را شما چگونه ارزیابی می‌کنید؟ و آیا در دو سال آینده همچنان رویکرد آموزش‌وپرورش به سمت محدودیت شدید در انتشار آمار پیش خواهد رفت؟ یا آنکه خیر، همانند بسیاری از کشورهای جهان که در 10 سال اخیر به سمت شفافیت‌سازی رفته‌‌اند، راه ایران نیز به این سو خواهد بود؟
سیاست ما در عرصه بین‌الملل، توسعه دیپلماسی آموزشی است و این را قبلا اعلام کرده‌ایم که در پی دیپلماسی سیاسی، ما نیز در توسعه دیپلماسی آموزشی پیش‌قدم خواهیم بود و در طرح آموزش برای همه، گزارش جمهوری اسلامی، یکی از گزارش‌های خوب شناخته شد و در سایت یونسکو و سایت‌های وابسته قرار گرفت. ما به دنبال مخفی‌نگاه‌داشتن آمارها و اطلاعات نیستیم و بدیهی است که هر شاخص و یا شاخص‌هایی که بتواند وضعیت آموزش‌وپرورش ما را بهتر به خودمان و دنیا نشان دهد از آن استقبال می‌کنیم و با اطلاعاتی که من از آموزش‌وپرورش دارم و در مقایسه با کشورهایی که شما نام بردید ما اگر وضعیت‌مان از آنها بهتر نباشد، پایین‌تر نیست.
‌بله آقای دکتر، البته عرض من این نبود که وضعیت ما پایین‌تر است، بلکه عرض کردم که درحال‌حاضر آذربایجان، از‌جمله همان کشورهایی است که به OECD پیوسته و هر سال آمارها را منتشر می‌کند. در‌حالی‌که ما در ایران فقط تعداد دو یا سه آمار را اعلام رسمی می‌کنیم و اتفاقا در صورت اعلام، وضعیت بهتر ما نسبت به آنها به چشم می‌آید.
بله درست است، ما درحال‌حاضر در توسعه آموزش‌وپرورش استان، در حوزه روستایی و عشایری از بسیاری از کشورهایی که وضعیتی مشابه ما را دارند وضعیت بهتری داریم. در همین سال جاری در المپیاد نجوم و اخترفیزیک در دنیا اول شده‌ایم و یا در سایر رشته‌ها، همانند ریاضی و زیست‌شناسی و کامپیوتر و فیزیک و شیمی نیز رتبه‌های تک‌رقمی را به‌ دست آورده و تمام دانش‌آموزان تیم‌های المپیادی مدال گرفته‌اند و از‌این‌رو استقبال می‌کنیم که در سال‌های آینده با لحاظ‌کردن قواعد نظام جمهوری اسلامی بتوانیم در این شاخص‌ها هم اطلاعاتی را در اختیار قرار دهیم.
‌یعنی شما از توسعه انتشار آمار رسمی آموزش‌وپرورش استقبال می‌کنید؟
بله. همان‌طور که عرض کردم کاملا.
‌ممنون می‌شوم که در خصوص بحث توسعه آموزشی در پساتحریم کمی توضیح ارائه بفرمایید؟
خوشبختانه ما در جمهوری اسلامی تجربیات مؤثر و خوبی در دست داریم که می‌توانیم با انتقال این تجربیات به سایر کشورها زمینه فرصت استفاده از این تجربیات را برای آنان نیز فراهم کنیم تا از تجربیات جمهوری اسلامی استفاده کنند. چند ماه پیش در نشستی با حضور یونیسف و یونسکو گزارشی از EAF (آموزش برای همه) ارائه کردیم و آنان معتقد بودند که ایران با توجه به پیشرفتی که داشته است، می‌تواند در سطح منطقه و بین‌الملل حرفی برای ارائه داشته باشد.
سال گذشته بعد از کنفرانس اول، یکی از مطالبات ما در بیانیه کنفرانس لحاظ‌کردن بخش ویژه توسعه عدالت آموزشی کودکان و نوجوانان بود و در این راستا در پایان بند کیفیت‌بخشی، عنوان «توسعه و عدالت آموزشی» لحاظ شد و بودجه اختصاص گرفت. ‌حال نحوه هزینه این بودجه به چه صورت است؟ البته ردیف بودجه‌ای بسیار ناچیز 50 میلیارد تومانی؟
البته بیشتر است. 300 میلیارد است.
‌بله 300 میلیارد تومان است که بنا بر نظر سازمان برنامه‌وبودجه 50 میلیارد آن مختص توسعه و عدالت آموزشی است و 250 میلیارد آن برای کیفیت‌بخشی است.
بله البته آنچه به‌صورت کلی تصویب شده است همان 300 میلیارد است و باید توجه داشت که عدالت آموزشی یک برنامه نیست که برای آن بودجه‌ای لحاظ شود، بلکه عدالت آموزشی یک رویکرد است که بر کل فعالیت‌های آموزش‌وپرورش سایه می‌اندازد؛ یعنی کل اعتبار آموزش‌وپرورش به رویکرد عدالت آموزشی اختصاص دارد و رویکردی که آموزش‌وپرورش دنبال می‌کند، رویکرد عدالت آموزشی و رویکرد توسعه کیفیت آموزش است.
‌ درست است؛ اگر بخواهیم عدالت آموزشی را توجه بیشتر به مناطق حاشیه‌ای و دورافتاده در نظر بگیریم. به‌طور خاص برای مناطق محروم‌تر و استان‌های محروم‌تر، آموزش‌وپرورش چه سیاست‌هایی را در دست دارد؟
ما همان‌طور که قبلا نیز اعلام کرده‌ایم 110 مدرسه با یک دانش‌آموز در کشور دایر هستند؛ رویکرد کلی آموزش‌وپرورش این است که هیچ دانش‌آموزی بیرون از مدرسه نباشد و ممکن است هزینه این ایده هزار میلیارد تومان بودجه را به خود اختصاص دهد؛ با وجود این ما مدافع و مجری این ایده خواهیم بود. یقینا در توزیع امکانات، فضا، نیروی انسانی و ... باید رویکرد عدالت آموزشی، خود را نشان دهد و در برنامه ششم توسعه هم بحث عدالت آموزشی در جای‌جای برنامه پررنگ است، چرا‌که سند تحول دارای دو پیام است: اول عدالت آموزشی و دیگری ارتقای کیفیت آموزشی و سایر راهکارها ذیل این دو پیام اصلی قرار دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.