رابطه بغرنج آموزش و توسعه
زهرا کریمی.عضو هیأتعلمی دانشگاه مازندران
در اینکه سرمایه انسانی و ارتباط میان افراد یک جامعه (سرمایه اجتماعی) نقش تعیینکنندهای در فرایند توسعه ایفا میکند، اختلافنظر چندانی میان کارشناسان و سیاستگذاران وجود ندارد؛ مسئله اصلی یافتن راهکارهای مناسب برای ارتقای سطح و بهبود کیفیت این سرمایههاست. برای مثال، ایران در نیمقرن گذشته بهنحو چشمگیری امکانات آموزشی در مقاطع مختلف تحصیلی را افزایش داده است. در سال 1390 پوشش ثبتنام در مقاطع ابتدایی معادل 98.7 درصد و در دوره اول متوسطه 94 درصد بوده است که در میان کشورهای درحالتوسعه شاخص خوبی به حساب میآید. ولی گسترش پوشش آموزشی، برخلاف انتظار به افزایش بهرهوری، خلاقیت و نوآوری و به تبع آن رشد تولید در ایران منجر نشده است. به نظر میرسد که تأکید بر رشد کمی شمار دانشآموزان و ایجاد مدارس در سراسر کشور به هدف اصلی تبدیل شده و به کیفیت آموزش و ضرورت تشویق پرسشگری و پرورش خلاقیت و نوآوری در دانشآموزان توجه نشده است.
ایران برای توسعه نظام آموزشی کارآمد به معلمان و مربیانی نیازمند است که با انگیزه و علاقه در کلاسهای درس حاضر شوند. افرادي که در تأمین حداقل نیازهای زندگی ناتوانند قطعا قادر به ایجاد تحرک فکری و پرورش تفکر نوین در دانشآموزان نیستند. معلمان خسته و بیعلاقه امکان طرح پرسش را از دانشآموز میگیرند. به گفته دبیر محترم، جناب آقای هرمز انصاری، نظام آموزشی به کارخانهای مبدل میشود که درختهای تناور استعداد کودکان و دانشآموزان را به چوبکبریتهای کوچک و یکاندازه تبدیل میکند.
انتظار میرفت که با افزایش شمار مدارس خصوصی و سبکشدن بار مالی آموزش دولتی، کیفیت مدارس دولتی ارتقا یابد؛ ولی این انتظار تحقق نیافت. امروزه مدارس خصوصی، با هزینههای ثبتنام بالا، بهترین آموزش را برای موفقیت در کنکور ارائه میکنند ولی در این مدارس نیز عموما شکوفایی خلاقیت و نوآوری نوجوانان در دستور کار قرار ندارد.
برای ایجاد تحولی جدی در نظام آموزشی ایران باید شیوههای آموزشی، نحوه استخدام معلمان و حقوق پرداختی به آنان تغییر کند وگرنه با گسترش مؤسسات آموزشی بر مبنای ساختارهای موجود، دستاوردی فراتر از آنچه تاکنون بهدست آمده نخواهیم داشت.
وضعیت نظام آموزشی ایران در برنامه ششم
دولت تدبیروامید با وعدههای ایجاد تحول در نظام آموزشی و افزایش کارایی و اثربخشی این نظام کار خود را آغاز کرد ولی تاکنون حرکت جدی برای اصلاح تنگناهای نظام آموزشی بروز نداده است. معلمان همچنان از وضعیت معیشتی خود ناراضی هستند، شیوهها و کیفیت آموزشی و شاخصهای استخدام معلمان و مربیان تغییری نکرده است.
به سبب وجود کسر بودجه و اولویت مهار تورم، دولت از افزایش حقوق فرهنگیان اجتناب کرده است. بودجه فعالیتهای کمکآموزشی و خارج از برنامه تقریبا صفر است. به نظر نمیرسد که در طول برنامه ششم، با توجه به محدودیت شدید درآمدهای نفتی و به تبع آن کاهش منابع درآمدی دولت، تحولی در امکانات آموزشی و وضعیت حقوق معلمان حادث شود.
در ارتباط با تغییر شیوههای آموزشی و تلاش برای بهبود کیفیت آموزش در مقاطع مختلف تحصیلی نیز عزمی جدی در دولت دیده نمیشود. در مقابل با جلبتوجه خیرین مدرسهساز به مناطق محروم کشور ازیکسو و کاهش نرخ رشد جمعیت و به تبع آن کاهش جمعیت دانشآموزی کشور، تأمین مالی گسترش کمی امکانات آموزشی امکانپذیر خواهد بود.
راهکار توسعه نظام آموزشی کارآمد
تأکید بر حفظ مطالب درسی و بیتوجهی به ضرورت پرورش توان استدلال و نوآوری مانعی جدی بر سر راه ارتقای سطح سرمایه انسانی و اجتماعی در ایران است. بههمینخاطر مهمترین راهکار دستیابی به عدالت آموزشی توجه همزمان به گسترش کمیوکیفی آموزش است. دراینراستا باید شیوه آموزش و ملاکهای انتخاب معلمان بهنحو جدی تغییر کند تا افرادی باانگیزه به آموزش کودکان و نوجوانان گمارده شوند؛ معلمانی که دانشآموزان را به پرسشگری تشویق کنند و خلاقیت را در میان فرزندان ایران شکوفا کنند.
در اینکه سرمایه انسانی و ارتباط میان افراد یک جامعه (سرمایه اجتماعی) نقش تعیینکنندهای در فرایند توسعه ایفا میکند، اختلافنظر چندانی میان کارشناسان و سیاستگذاران وجود ندارد؛ مسئله اصلی یافتن راهکارهای مناسب برای ارتقای سطح و بهبود کیفیت این سرمایههاست. برای مثال، ایران در نیمقرن گذشته بهنحو چشمگیری امکانات آموزشی در مقاطع مختلف تحصیلی را افزایش داده است. در سال 1390 پوشش ثبتنام در مقاطع ابتدایی معادل 98.7 درصد و در دوره اول متوسطه 94 درصد بوده است که در میان کشورهای درحالتوسعه شاخص خوبی به حساب میآید. ولی گسترش پوشش آموزشی، برخلاف انتظار به افزایش بهرهوری، خلاقیت و نوآوری و به تبع آن رشد تولید در ایران منجر نشده است. به نظر میرسد که تأکید بر رشد کمی شمار دانشآموزان و ایجاد مدارس در سراسر کشور به هدف اصلی تبدیل شده و به کیفیت آموزش و ضرورت تشویق پرسشگری و پرورش خلاقیت و نوآوری در دانشآموزان توجه نشده است.
ایران برای توسعه نظام آموزشی کارآمد به معلمان و مربیانی نیازمند است که با انگیزه و علاقه در کلاسهای درس حاضر شوند. افرادي که در تأمین حداقل نیازهای زندگی ناتوانند قطعا قادر به ایجاد تحرک فکری و پرورش تفکر نوین در دانشآموزان نیستند. معلمان خسته و بیعلاقه امکان طرح پرسش را از دانشآموز میگیرند. به گفته دبیر محترم، جناب آقای هرمز انصاری، نظام آموزشی به کارخانهای مبدل میشود که درختهای تناور استعداد کودکان و دانشآموزان را به چوبکبریتهای کوچک و یکاندازه تبدیل میکند.
انتظار میرفت که با افزایش شمار مدارس خصوصی و سبکشدن بار مالی آموزش دولتی، کیفیت مدارس دولتی ارتقا یابد؛ ولی این انتظار تحقق نیافت. امروزه مدارس خصوصی، با هزینههای ثبتنام بالا، بهترین آموزش را برای موفقیت در کنکور ارائه میکنند ولی در این مدارس نیز عموما شکوفایی خلاقیت و نوآوری نوجوانان در دستور کار قرار ندارد.
برای ایجاد تحولی جدی در نظام آموزشی ایران باید شیوههای آموزشی، نحوه استخدام معلمان و حقوق پرداختی به آنان تغییر کند وگرنه با گسترش مؤسسات آموزشی بر مبنای ساختارهای موجود، دستاوردی فراتر از آنچه تاکنون بهدست آمده نخواهیم داشت.
وضعیت نظام آموزشی ایران در برنامه ششم
دولت تدبیروامید با وعدههای ایجاد تحول در نظام آموزشی و افزایش کارایی و اثربخشی این نظام کار خود را آغاز کرد ولی تاکنون حرکت جدی برای اصلاح تنگناهای نظام آموزشی بروز نداده است. معلمان همچنان از وضعیت معیشتی خود ناراضی هستند، شیوهها و کیفیت آموزشی و شاخصهای استخدام معلمان و مربیان تغییری نکرده است.
به سبب وجود کسر بودجه و اولویت مهار تورم، دولت از افزایش حقوق فرهنگیان اجتناب کرده است. بودجه فعالیتهای کمکآموزشی و خارج از برنامه تقریبا صفر است. به نظر نمیرسد که در طول برنامه ششم، با توجه به محدودیت شدید درآمدهای نفتی و به تبع آن کاهش منابع درآمدی دولت، تحولی در امکانات آموزشی و وضعیت حقوق معلمان حادث شود.
در ارتباط با تغییر شیوههای آموزشی و تلاش برای بهبود کیفیت آموزش در مقاطع مختلف تحصیلی نیز عزمی جدی در دولت دیده نمیشود. در مقابل با جلبتوجه خیرین مدرسهساز به مناطق محروم کشور ازیکسو و کاهش نرخ رشد جمعیت و به تبع آن کاهش جمعیت دانشآموزی کشور، تأمین مالی گسترش کمی امکانات آموزشی امکانپذیر خواهد بود.
راهکار توسعه نظام آموزشی کارآمد
تأکید بر حفظ مطالب درسی و بیتوجهی به ضرورت پرورش توان استدلال و نوآوری مانعی جدی بر سر راه ارتقای سطح سرمایه انسانی و اجتماعی در ایران است. بههمینخاطر مهمترین راهکار دستیابی به عدالت آموزشی توجه همزمان به گسترش کمیوکیفی آموزش است. دراینراستا باید شیوه آموزش و ملاکهای انتخاب معلمان بهنحو جدی تغییر کند تا افرادی باانگیزه به آموزش کودکان و نوجوانان گمارده شوند؛ معلمانی که دانشآموزان را به پرسشگری تشویق کنند و خلاقیت را در میان فرزندان ایران شکوفا کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.