نگاهی به خشونت در موسیقی زیرزمینی کرمانشاه:
لوطیهای آوازهخوان
پرک چاوشی
یه روز قمار و تخته / یه روز جنگ و مرافه / رییس کلانتری دی / وه لیم بیه کلافه
این نمونهای است از اشعاری که چند سالی است به موسیقی کرمانشاه وارد شده و ازقضا شنوندگان زیادی هم دارد. بینندگان این ویدیوکلیپها تنها به کرمانشاهیان محدود نمیشود، مشهدیها، شیرازیها، تهرانیها و غیره و غیره هم آن را دستبهدست میکنند. گاهی طعم طنز دارد و گاهی طعم خشونت. برای بزرگترها شاید خطری نداشته باشد، برای نوجوانان اما ممکن است تاثیرگذاری سوء داشته باشد. وقتی کلیپی به اسم «بچه مامانی» از اسلامآبادغرب با شاهبیت «خدا برسه به دادهت /کاری سرهت بیارم اسمت بره ئه یادت / تا تو باشی برای مه دیه حرف در نیاری / پا رو اعصاب من و ایی مردمه نذاری» دستبهدست شد، خیلیها با نگاهی آمیخته با تاسف و تعصب با اعتقاد به اینکه این خوانندهها نماینده بخش بسیار بسیار کوچکی از خانواده موسیقی کرمانشاه هستند، سعی در آن داشتندکه بگویند این نوع موسیقی به هیچوجه نمیتواند نماینده موسیقی کرمانشاه باشد. اما آنچه بیشتر باید در کنکاش آن کوشید این است که خاستگاه این نوع موسیقی که طیف گستردهای از ژانرهای اجتماعی -از بیکاری و فقر گرفته تا ضربه عشقی و خشونت و انتقام و جاهلبازی- را شامل میشود کجاست و این مخاطبان چندهزار نفری
در شبکههای اجتماعی چهکسانی هستند. «وحید نظری کرمانشاهی» آهنگساز و صدابردار که مدتی با گروههای موسیقی زیرزمینی در کرمانشاه همکاری داشته در اینباره به شرق میگوید: «موسیقی بسیار جامع است و تمام قشرهای جامعه باید موسیقی خود را داشته باشند. این به معنی تایید این نوع موسیقی نیست اما باید چهارچوبی باشد که موسیقیهای دیگر هم این شانس را داشته باشند که ظهور پیدا کنند. در این صورت این موسیقیهای سطحی یا خشن بالا نمیآیند. البته اینجور کارها مثلا در نیویورک هم هست. در ایران هم وقتی که ابزار ارتباطات گسترده شد، شرایط ایجاب کرد که این موسیقی خشن بهوجود بیاید. مثلا موسیقیهایی که با مضمون مواد مخدر هستند. این واقعیت را نباید انکار کرد که قشرهای مختلف جامعه بالاخره موسیقی خوشان را پیدا میکنند و این در ماهیت امر چیز بدی نیست. اما اینکه اکثر افراد جامعه در این سطح باشند که این موسیقی اینقدر به چشم بیاید و این نوع موسیقی غالب شود، مایه نگرانی است. یکی از علتها این است که ما موسیقی فاخری تولید نکردیم چون مردم یک مصرف کننده معمولی هستند. اگر موسیقی خوب را تولید نکرده باشیم به ناچار اولین چیزی که به دستشان میرسد
استفاده میکنند و سلیقه هم حول آن میچرخد.»
خارج از محدوده
یکی از خوانندگانی که گاه در ترانههایش طعم دعوا و خشونت را میتوان دید، «بابک.ر» است. او در اینباره میگوید: «من شاعر نیستم اما انتخاب شعر با خود من است. دوستانم شعر آن را میسرایند. اما من یادم نمیآید در هیچکدام از این ترانهها حرفی از دعوا و مرافعه زده باشم. آن ترانههای خشن آهنگهای خوانندههای دیگر است. من خودم هم اهل دعوا نیستم. چند سال پیش ما را گرفتند بخاطر کار زیرزمینی موسیقی، وثیقه گذاشتیم بیرون آمدیم. درضمن من از این کار پول در نمیآورم و فقط برای دل خودم کار میکنم. راه امرار معاش من از راه دیگری است. در مجالس میخوانم. حالا هم چوب حراج به زندگیام زدهام و میخواهم از ایران بروم. میروم اروپا تا بتوانم کار تخصصی موسیقی کنم و مردم هم برای موسیقی من ارزش قائل باشند.» اما اینکه در ایران عرصه برای شکوفایی این نوع موسیقی باز هست یا نیست، نکتهای است که وحید کرمانشاهی آن را محصول ضعف سیستم فرهنگی در ایران میداند: «ما موفق نشدیم در چند سال گذشته چه از طریق صدا و سیما و چه از طریق ارشاد، کار خوب موسیقیایی تولید کنیم و خوانندههای مورد علاقه مردم به حاشیه رفتند. اینها رفتهرفته اعتماد مردم را از بین
برد. بعد از آن بود که صدای اولین نسل خوانندههای زیرزمینی شنیده شد و این صداها یواشیواش به گوش رسید و مسیر جداگانهای پیمود و آن مسیر آبباریکه، به تدریج بزرگ و بزرگتر شد تا جاییکه الان نمیشود جلوی آن را گرفت. اینها دقیقا همان کسانی بودند که اجازه ورود به صدا و سیما را نداشتند و کارهایشان مجوز نمیگرفت.» درواقع بههمان اندازه که خوانندگان این گونهی موسیقیایی معتقدند که عرصه برای فعالیت آنها در ایران باز نیست، منتقدان این ژانر معتقدند که این جریان موسیقیایی، بسیار بیشتر از آنچه میباید، به چشم آمده است و ریشه دوانده است. حالا سوال اینجاست که اگر بیطرفانه به آن نگاه کنیم، اساسا آیا باید به این گونههای موسیقیایی اجازه نشر داده شود یا خیر؟ وحید کرمانشاهی چنین پاسخ میدهد: « نسل امروز نسلی است که قربانی این نوع موسیقی شده است. باید به فکر نسل بعدی بود. باید طوری باشد که اگر کسی هم گوش کرد برایش جنبه تفریحی داشته باشد نه اینکه با شنیدن آن ترغیب به اعمال خشونت در جامعه شود.» اما در این رسته هستند خوانندگانی که با اندکی تغییر مسیر حالا میتوانند کنسرت برگزار کنند بیآنکه کسی مانع آنها شود. «محسن لرستانی»
که در آهنگ «بچه ننه» چنین میخواند: «اینه بدان بچه ننه پرونده مه هم وزن تونه / مه زندگیم رفته به باد بچه ننه دارم برات»، پیشتر موسیقیاش بهصورت زیرزمینی عرضه میشد اما حالا قادر به برگزاری کنسرت است. او در اینباره میگوید: «بعد از آنکه مدتی نیروهای ذیربط ما را کنترل کردند و تحت نظر بودیم، به ما گفته شد در صورتی که در چهارچوب کار کنیم اجازه فعالیت داریم. اما الان مشکلی ندارم و بهراحتی میتوانم در همه جای ایران کنسرت برگزار کنم. پیش از آن هم کارهایم در استودیو آوا ضبط میشد. شعرهایش هم مشترکا از من و دوستم است. اتفاقاتی که در زندگی خودم افتاده را روایت میکنم...»
خاستگاه این موسیقی کجاست؟
کرمانشاه اما گذشتههای دور خاستگاه موسیقی بوده و هست. وقتی که هزار سال پیش، نهصد یار «شاه خوشین» بر کناره رود گاماسیاب تنبور مینواختند، آنجاست که موسیقی گره میخورد به ناخودآگاه جمعی مردم... «به نهصد نهصد غلام چنين/ شدند جمع بر گرد آن شاه دين.» از آنجا که موسیقی در کرمانشاه همواره بهعنوان بخشی از آیینهای مذهبی در فرقههای مختلف آیینی وجود داشته، بعدها درپی معاشرت مردم با دراویش، موسیقی به تدریج وارد زندگی مردم میشود. اما پس از آنکه در دهه 70 در امریکا موسیقی زیرزمینی به دلیل اعتراض به سیاستهای سرمایهداری شکل میگیرد، پای این گونه از موسیقی در نیمه دوم دهه هفتاد به ایران باز میشود. رفتهرفته ملودیهای ایرانی و ترانههای ایرانی وارد این موسیقی میشود یا بهعبارتی ایرانیزه میشود. اما تاریخچه موسیقی کرمانشاه را که نگاه میکنیم باید به عقبتر برگردیم در کرمانشاه موسیقیای وجود دارد به اسم موسیقی بزمی یا موسیقی مجلسی. تنها موسیقیای که تا سالهای سال خلا موسیقیایی ما را در مقابل موسیقی رسمی تلویزیون کرمانشاه پر میکرد. اگرچه جرقههایی هم مثل طاهرزاده داشتیم که بیشتر بهعنوان موسیقی ملی بود و المانهای
موسیقی کرمانشاه را نداشت. حتا در کارهای شهرام ناظری هم المانهای کرمانشاه دیده نمیشد. بنابراین این خلا همواره وجود داشت. از اواسط دهه هفتاد اما موسیقیهایی با زمینه غمگینانه که مجال حضور در موسیقی بزمی را نداشت، به تدریج از این جریان جدا شد. کمکم این کارها بصورت جداگانه ضبط شد. آنها هم وقتی دیدند هرچه به خط قرمزها بیشتر نزدیک میشوند، مخاطب بیشتر آن را میپذیرد، شروع کردند به گسترش آن و ایجاد تفاوتهای مخاطبپسند. ادبیات این موسیقی به محاوره نزدیک شد. زبان یک زبان آشنا بود و در قالب هنر. به تدریج نسل جدید آمدند که تجربیات نسل قبل را هم داشتند. موسیقیای که حالا از پیچوخمهای زیادی عبور کرده بود، راه مخاطبیابی خود را پیدا کرده بود. یک جامعهشناس در اینباره میگوید: «نسل جدید این موسیقی نسلی عصیان زده است. این نسل فاصله بزرگی با نسل قبل از خودش دارد. یک یا دو نسل قبل آن، از اطراف وارد کرمانشاه میشدند و درواقع مهاجر بودند. اما فضای کرمانشاه اجازه نداد تعامل فرهنگی رخ دهد. خرده فرهنگها مجزا شدند و رفتند پی هویتسازی. همواره یک نگاه خودی و غیرخودی به آنها میشد. حتا خود خردهفرهنگها هم همدیگر را
نمیپذیرفتند. کمکم آنها پی هویتسازی آمدند. مثلا اینکه چرا «بچه سوسول» ضدقهرمان قصه اینهاست؟ چون فاصله بین خودشان و بچه های بالاشهری را حس میکردند. اما راحتترین جای ممکن که امکان بروز این عصیان بود، موسیقی بود. این جریان یکشبه شکل نگرفت. واژههایی که برای خطاب قرار دادن دیگران به کار میبرند، واژههایی است که از سر تنفر از این گروه است. خواننده درست روی نقاطی که برای مردم آشناست دست میگذارد. درواقع اینقدر فرهنگ رسمی از فرهنگ مردم فاصله گرفته که اینها توانستهاند آن جای خالی را پر کنند. از موضوعاتی استفاده میکنند که برای مردم آشناست.» نمونه این موسیقیهای مردمپسند اما تنها در موسیقی زیرزمینی دیده نمیشود. نمونه خوب آن ترانه «گلکم» با لهجه فارسی کرمانشاهی -که ادبیات روزمره مردم شهر است- با صدای جلال نصیری بود که در دهه 50 اجرا شد و هنوز در حافظه موسیقیایی مردم ماندگار مانده است. این درست همان موسیقی مردمپسندی است که سر از زندگی روزمره مردم در میآورد تا مردم با آن همذاتپنداری کنند. مثل داستان یک سرباز که از سربازی برگشته، پول ندارد و بیکار است. زن هم نمیتواند بگیرد. این همان قشری از جامعه است
که سرخورده شده و نتوانسته به آرزوهایش برسد. اگرچه عدهای از مخاطبها نیز برای تمایزگذاری میگویند که اینها را نشنیدهاند و نمیشنوند، اما ایبسا هرکدام از آنها هم در خانههایشان آن را میشنوند و ترانههایش را از بر هستند. اما اینکه این ترانهها چقدر در ارتباط با روحیه خشونتطلب است، نکتهای است که این جامعهشناس به آن اشاره میکند: «در کرمانشاه فرهنگ لوطیگری و داشمشتیگری از قدیم بوده است. اما آن آدمهای بامرام و لوتی و بزنبهادر، با لات الان خیلی متفاوتاند. این در قدیم بخشی از فرهنگ بوده است. مثل همان فرهنگی که در داشآکل میبینی. اما این خشونتی که در این گونه از موسیقی دیده میشود، قرائت کجفهمانهای از آن فرهنگ داشمشتیگری و لوتیگری در کرمانشاه است. اینها مرام ندارند. البته جای نگرانی نیست چون این نوع موسیقی بسیار سطحی و زودگذر است و نمیتواند تاثیرگذار باشد.»
تاثیر ابزار مدرن
از دیگر عواملی که سبب میشود در سالهای اخیر این موسیقی بیشتر شنیده شود، ابزار بازنشر آن است. اگرچه تولید برخی از آنها بر میگردد به چندین سال پیش اما شبکههای اجتماعی جدید، سهم بهسزایی در دیده شدن آنها دستکم در یکیدو سال اخیر داشتهاند. در واقع اینترنت و کامپیوتر مسیر دشوار خواندهشدن تا شنیدنشدن را که پیشتر به ماهها میکشید، حالا به یک روز رسانده است. وحید کرمانشاهی در اینباره ادامه میدهد: «این نوع موسیقی را بیشتر در کرمانشاه شاهدیم به دلیل آنکه علاوه بر اینکه کرمانشاه بر یک بستر موسیقیایی عظیم نهفته است، سازها و امکانات و ابزار موسیقیاییای که در کرمانشاه وجود دارد، منهای تهران، سازهایی هستند که خیلی بهروز است. بازار موسیقی در اینجا داغتر است و این بر کار اینها تاثیر میگذارد. از طرفی جامعه ما سلیقهاش طوری است که بر تولید این محتوا تاثیر میگذارد. وقتی کسی موزیکی را گوش میکند دوست دارد با آن همذاتپنداری کند. درست است فان است اما اگر شرایط اجازه بدهد بدش نمیآید مثل آن باشد. در سنین کودکی این تاثیر خشونتبار را میگذارد و آنها را به این درگیریها ترغیب میکند.»
یک جامعهشناس اما درباره تاثیر این ابزار به بروز این گونه از موسیقی چنین میگوید: «موسیقی یک هنر سهلالوصول است و براحتی میتوان استودیوی خانگی درست کرد و راحتتر به این عرصه پرداخت. بستری که این نوع موسیقی در آن شکل گرفت، بستری تنشزا بود. روز به روز فاصله اقتصادی مردم بیشتر میشد. این نسل از طرفی از پس هشت سال جنگ و بمباران و آوارگی آمده بود. با شرایط خاص فرهنگی و اقتصادی خود. آنها همیشه فکر میکردند حقشان خورده شده است. در موسیقیهایشان هم می شود شنید که بچه بخش4 هستند. مناطق محروم شهر که در واقع مکان تولید این موسیقیهاست. اگر به این مناطق بروی میبینی که امکانات فرهنگی یا کتابفروشی یا کتابخانه چقدر کم است؟ در واقع بستر فرهنگیای که این موسیقی از آن برمیخیزد دقیقا منطقهای است که از کمترین امکانات فرهنگی برخوردار است. این جداسازی هویتی روزبهروز بیشتر میشود و به این عصیان روزبهروز دامن میزند.» این می تواند دقیقا همان علتی باشد که سبب شود این نوع موسیقی، بهعنوان موسیقی زیرزمینی، اساسا از معنا تهی شود و از هویت خود فاصله بگیرد. موسیقی ای که در بدو زاده شدن اش برای اعتراض به نابرابریهایاحتماعی
زاده شده بود، حالا در آن هیچ نشانه ای از اعتراضات اجتماعی نیست. این جامعه شناس در ادامه می گوید: « مسئله و دغدغه این آدمها تنها دیده شدن است. اینجا مسئله این قشر موسیقی نیست. آنها اساسا درکی از موسیقی ندارند. نه ترانه دارند و نه موسیقی و نه ابزار ضبط. به یک ضبطکننده موسیقی زیرزمینی پول میدهند تا از صفر تا صد آن را آن را برایشان دهد و غالبا تنها با ضبط یک تراک راضی میشوند و خبری از آنها نمیشود.» اما بسیاری از خشنترین محتواها را دقیقا در موسیقیهایی میبینیم که نه خبری از خوانندگان آن است و نه خبری از کارهای مجددشان. مثلا همان دو خواننده شابادی که تنها کلیپشان منتشر شد، به گفته بعضیها پس از آنکه مورد خشم همشهریهایشان قرار گرفتند، حالا از شهر رفتهاند و کسی از آنها خبر ندارد.
یه روز قمار و تخته / یه روز جنگ و مرافه / رییس کلانتری دی / وه لیم بیه کلافه
این نمونهای است از اشعاری که چند سالی است به موسیقی کرمانشاه وارد شده و ازقضا شنوندگان زیادی هم دارد. بینندگان این ویدیوکلیپها تنها به کرمانشاهیان محدود نمیشود، مشهدیها، شیرازیها، تهرانیها و غیره و غیره هم آن را دستبهدست میکنند. گاهی طعم طنز دارد و گاهی طعم خشونت. برای بزرگترها شاید خطری نداشته باشد، برای نوجوانان اما ممکن است تاثیرگذاری سوء داشته باشد. وقتی کلیپی به اسم «بچه مامانی» از اسلامآبادغرب با شاهبیت «خدا برسه به دادهت /کاری سرهت بیارم اسمت بره ئه یادت / تا تو باشی برای مه دیه حرف در نیاری / پا رو اعصاب من و ایی مردمه نذاری» دستبهدست شد، خیلیها با نگاهی آمیخته با تاسف و تعصب با اعتقاد به اینکه این خوانندهها نماینده بخش بسیار بسیار کوچکی از خانواده موسیقی کرمانشاه هستند، سعی در آن داشتندکه بگویند این نوع موسیقی به هیچوجه نمیتواند نماینده موسیقی کرمانشاه باشد. اما آنچه بیشتر باید در کنکاش آن کوشید این است که خاستگاه این نوع موسیقی که طیف گستردهای از ژانرهای اجتماعی -از بیکاری و فقر گرفته تا ضربه عشقی و خشونت و انتقام و جاهلبازی- را شامل میشود کجاست و این مخاطبان چندهزار نفری
در شبکههای اجتماعی چهکسانی هستند. «وحید نظری کرمانشاهی» آهنگساز و صدابردار که مدتی با گروههای موسیقی زیرزمینی در کرمانشاه همکاری داشته در اینباره به شرق میگوید: «موسیقی بسیار جامع است و تمام قشرهای جامعه باید موسیقی خود را داشته باشند. این به معنی تایید این نوع موسیقی نیست اما باید چهارچوبی باشد که موسیقیهای دیگر هم این شانس را داشته باشند که ظهور پیدا کنند. در این صورت این موسیقیهای سطحی یا خشن بالا نمیآیند. البته اینجور کارها مثلا در نیویورک هم هست. در ایران هم وقتی که ابزار ارتباطات گسترده شد، شرایط ایجاب کرد که این موسیقی خشن بهوجود بیاید. مثلا موسیقیهایی که با مضمون مواد مخدر هستند. این واقعیت را نباید انکار کرد که قشرهای مختلف جامعه بالاخره موسیقی خوشان را پیدا میکنند و این در ماهیت امر چیز بدی نیست. اما اینکه اکثر افراد جامعه در این سطح باشند که این موسیقی اینقدر به چشم بیاید و این نوع موسیقی غالب شود، مایه نگرانی است. یکی از علتها این است که ما موسیقی فاخری تولید نکردیم چون مردم یک مصرف کننده معمولی هستند. اگر موسیقی خوب را تولید نکرده باشیم به ناچار اولین چیزی که به دستشان میرسد
استفاده میکنند و سلیقه هم حول آن میچرخد.»
خارج از محدوده
یکی از خوانندگانی که گاه در ترانههایش طعم دعوا و خشونت را میتوان دید، «بابک.ر» است. او در اینباره میگوید: «من شاعر نیستم اما انتخاب شعر با خود من است. دوستانم شعر آن را میسرایند. اما من یادم نمیآید در هیچکدام از این ترانهها حرفی از دعوا و مرافعه زده باشم. آن ترانههای خشن آهنگهای خوانندههای دیگر است. من خودم هم اهل دعوا نیستم. چند سال پیش ما را گرفتند بخاطر کار زیرزمینی موسیقی، وثیقه گذاشتیم بیرون آمدیم. درضمن من از این کار پول در نمیآورم و فقط برای دل خودم کار میکنم. راه امرار معاش من از راه دیگری است. در مجالس میخوانم. حالا هم چوب حراج به زندگیام زدهام و میخواهم از ایران بروم. میروم اروپا تا بتوانم کار تخصصی موسیقی کنم و مردم هم برای موسیقی من ارزش قائل باشند.» اما اینکه در ایران عرصه برای شکوفایی این نوع موسیقی باز هست یا نیست، نکتهای است که وحید کرمانشاهی آن را محصول ضعف سیستم فرهنگی در ایران میداند: «ما موفق نشدیم در چند سال گذشته چه از طریق صدا و سیما و چه از طریق ارشاد، کار خوب موسیقیایی تولید کنیم و خوانندههای مورد علاقه مردم به حاشیه رفتند. اینها رفتهرفته اعتماد مردم را از بین
برد. بعد از آن بود که صدای اولین نسل خوانندههای زیرزمینی شنیده شد و این صداها یواشیواش به گوش رسید و مسیر جداگانهای پیمود و آن مسیر آبباریکه، به تدریج بزرگ و بزرگتر شد تا جاییکه الان نمیشود جلوی آن را گرفت. اینها دقیقا همان کسانی بودند که اجازه ورود به صدا و سیما را نداشتند و کارهایشان مجوز نمیگرفت.» درواقع بههمان اندازه که خوانندگان این گونهی موسیقیایی معتقدند که عرصه برای فعالیت آنها در ایران باز نیست، منتقدان این ژانر معتقدند که این جریان موسیقیایی، بسیار بیشتر از آنچه میباید، به چشم آمده است و ریشه دوانده است. حالا سوال اینجاست که اگر بیطرفانه به آن نگاه کنیم، اساسا آیا باید به این گونههای موسیقیایی اجازه نشر داده شود یا خیر؟ وحید کرمانشاهی چنین پاسخ میدهد: « نسل امروز نسلی است که قربانی این نوع موسیقی شده است. باید به فکر نسل بعدی بود. باید طوری باشد که اگر کسی هم گوش کرد برایش جنبه تفریحی داشته باشد نه اینکه با شنیدن آن ترغیب به اعمال خشونت در جامعه شود.» اما در این رسته هستند خوانندگانی که با اندکی تغییر مسیر حالا میتوانند کنسرت برگزار کنند بیآنکه کسی مانع آنها شود. «محسن لرستانی»
که در آهنگ «بچه ننه» چنین میخواند: «اینه بدان بچه ننه پرونده مه هم وزن تونه / مه زندگیم رفته به باد بچه ننه دارم برات»، پیشتر موسیقیاش بهصورت زیرزمینی عرضه میشد اما حالا قادر به برگزاری کنسرت است. او در اینباره میگوید: «بعد از آنکه مدتی نیروهای ذیربط ما را کنترل کردند و تحت نظر بودیم، به ما گفته شد در صورتی که در چهارچوب کار کنیم اجازه فعالیت داریم. اما الان مشکلی ندارم و بهراحتی میتوانم در همه جای ایران کنسرت برگزار کنم. پیش از آن هم کارهایم در استودیو آوا ضبط میشد. شعرهایش هم مشترکا از من و دوستم است. اتفاقاتی که در زندگی خودم افتاده را روایت میکنم...»
خاستگاه این موسیقی کجاست؟
کرمانشاه اما گذشتههای دور خاستگاه موسیقی بوده و هست. وقتی که هزار سال پیش، نهصد یار «شاه خوشین» بر کناره رود گاماسیاب تنبور مینواختند، آنجاست که موسیقی گره میخورد به ناخودآگاه جمعی مردم... «به نهصد نهصد غلام چنين/ شدند جمع بر گرد آن شاه دين.» از آنجا که موسیقی در کرمانشاه همواره بهعنوان بخشی از آیینهای مذهبی در فرقههای مختلف آیینی وجود داشته، بعدها درپی معاشرت مردم با دراویش، موسیقی به تدریج وارد زندگی مردم میشود. اما پس از آنکه در دهه 70 در امریکا موسیقی زیرزمینی به دلیل اعتراض به سیاستهای سرمایهداری شکل میگیرد، پای این گونه از موسیقی در نیمه دوم دهه هفتاد به ایران باز میشود. رفتهرفته ملودیهای ایرانی و ترانههای ایرانی وارد این موسیقی میشود یا بهعبارتی ایرانیزه میشود. اما تاریخچه موسیقی کرمانشاه را که نگاه میکنیم باید به عقبتر برگردیم در کرمانشاه موسیقیای وجود دارد به اسم موسیقی بزمی یا موسیقی مجلسی. تنها موسیقیای که تا سالهای سال خلا موسیقیایی ما را در مقابل موسیقی رسمی تلویزیون کرمانشاه پر میکرد. اگرچه جرقههایی هم مثل طاهرزاده داشتیم که بیشتر بهعنوان موسیقی ملی بود و المانهای
موسیقی کرمانشاه را نداشت. حتا در کارهای شهرام ناظری هم المانهای کرمانشاه دیده نمیشد. بنابراین این خلا همواره وجود داشت. از اواسط دهه هفتاد اما موسیقیهایی با زمینه غمگینانه که مجال حضور در موسیقی بزمی را نداشت، به تدریج از این جریان جدا شد. کمکم این کارها بصورت جداگانه ضبط شد. آنها هم وقتی دیدند هرچه به خط قرمزها بیشتر نزدیک میشوند، مخاطب بیشتر آن را میپذیرد، شروع کردند به گسترش آن و ایجاد تفاوتهای مخاطبپسند. ادبیات این موسیقی به محاوره نزدیک شد. زبان یک زبان آشنا بود و در قالب هنر. به تدریج نسل جدید آمدند که تجربیات نسل قبل را هم داشتند. موسیقیای که حالا از پیچوخمهای زیادی عبور کرده بود، راه مخاطبیابی خود را پیدا کرده بود. یک جامعهشناس در اینباره میگوید: «نسل جدید این موسیقی نسلی عصیان زده است. این نسل فاصله بزرگی با نسل قبل از خودش دارد. یک یا دو نسل قبل آن، از اطراف وارد کرمانشاه میشدند و درواقع مهاجر بودند. اما فضای کرمانشاه اجازه نداد تعامل فرهنگی رخ دهد. خرده فرهنگها مجزا شدند و رفتند پی هویتسازی. همواره یک نگاه خودی و غیرخودی به آنها میشد. حتا خود خردهفرهنگها هم همدیگر را
نمیپذیرفتند. کمکم آنها پی هویتسازی آمدند. مثلا اینکه چرا «بچه سوسول» ضدقهرمان قصه اینهاست؟ چون فاصله بین خودشان و بچه های بالاشهری را حس میکردند. اما راحتترین جای ممکن که امکان بروز این عصیان بود، موسیقی بود. این جریان یکشبه شکل نگرفت. واژههایی که برای خطاب قرار دادن دیگران به کار میبرند، واژههایی است که از سر تنفر از این گروه است. خواننده درست روی نقاطی که برای مردم آشناست دست میگذارد. درواقع اینقدر فرهنگ رسمی از فرهنگ مردم فاصله گرفته که اینها توانستهاند آن جای خالی را پر کنند. از موضوعاتی استفاده میکنند که برای مردم آشناست.» نمونه این موسیقیهای مردمپسند اما تنها در موسیقی زیرزمینی دیده نمیشود. نمونه خوب آن ترانه «گلکم» با لهجه فارسی کرمانشاهی -که ادبیات روزمره مردم شهر است- با صدای جلال نصیری بود که در دهه 50 اجرا شد و هنوز در حافظه موسیقیایی مردم ماندگار مانده است. این درست همان موسیقی مردمپسندی است که سر از زندگی روزمره مردم در میآورد تا مردم با آن همذاتپنداری کنند. مثل داستان یک سرباز که از سربازی برگشته، پول ندارد و بیکار است. زن هم نمیتواند بگیرد. این همان قشری از جامعه است
که سرخورده شده و نتوانسته به آرزوهایش برسد. اگرچه عدهای از مخاطبها نیز برای تمایزگذاری میگویند که اینها را نشنیدهاند و نمیشنوند، اما ایبسا هرکدام از آنها هم در خانههایشان آن را میشنوند و ترانههایش را از بر هستند. اما اینکه این ترانهها چقدر در ارتباط با روحیه خشونتطلب است، نکتهای است که این جامعهشناس به آن اشاره میکند: «در کرمانشاه فرهنگ لوطیگری و داشمشتیگری از قدیم بوده است. اما آن آدمهای بامرام و لوتی و بزنبهادر، با لات الان خیلی متفاوتاند. این در قدیم بخشی از فرهنگ بوده است. مثل همان فرهنگی که در داشآکل میبینی. اما این خشونتی که در این گونه از موسیقی دیده میشود، قرائت کجفهمانهای از آن فرهنگ داشمشتیگری و لوتیگری در کرمانشاه است. اینها مرام ندارند. البته جای نگرانی نیست چون این نوع موسیقی بسیار سطحی و زودگذر است و نمیتواند تاثیرگذار باشد.»
تاثیر ابزار مدرن
از دیگر عواملی که سبب میشود در سالهای اخیر این موسیقی بیشتر شنیده شود، ابزار بازنشر آن است. اگرچه تولید برخی از آنها بر میگردد به چندین سال پیش اما شبکههای اجتماعی جدید، سهم بهسزایی در دیده شدن آنها دستکم در یکیدو سال اخیر داشتهاند. در واقع اینترنت و کامپیوتر مسیر دشوار خواندهشدن تا شنیدنشدن را که پیشتر به ماهها میکشید، حالا به یک روز رسانده است. وحید کرمانشاهی در اینباره ادامه میدهد: «این نوع موسیقی را بیشتر در کرمانشاه شاهدیم به دلیل آنکه علاوه بر اینکه کرمانشاه بر یک بستر موسیقیایی عظیم نهفته است، سازها و امکانات و ابزار موسیقیاییای که در کرمانشاه وجود دارد، منهای تهران، سازهایی هستند که خیلی بهروز است. بازار موسیقی در اینجا داغتر است و این بر کار اینها تاثیر میگذارد. از طرفی جامعه ما سلیقهاش طوری است که بر تولید این محتوا تاثیر میگذارد. وقتی کسی موزیکی را گوش میکند دوست دارد با آن همذاتپنداری کند. درست است فان است اما اگر شرایط اجازه بدهد بدش نمیآید مثل آن باشد. در سنین کودکی این تاثیر خشونتبار را میگذارد و آنها را به این درگیریها ترغیب میکند.»
یک جامعهشناس اما درباره تاثیر این ابزار به بروز این گونه از موسیقی چنین میگوید: «موسیقی یک هنر سهلالوصول است و براحتی میتوان استودیوی خانگی درست کرد و راحتتر به این عرصه پرداخت. بستری که این نوع موسیقی در آن شکل گرفت، بستری تنشزا بود. روز به روز فاصله اقتصادی مردم بیشتر میشد. این نسل از طرفی از پس هشت سال جنگ و بمباران و آوارگی آمده بود. با شرایط خاص فرهنگی و اقتصادی خود. آنها همیشه فکر میکردند حقشان خورده شده است. در موسیقیهایشان هم می شود شنید که بچه بخش4 هستند. مناطق محروم شهر که در واقع مکان تولید این موسیقیهاست. اگر به این مناطق بروی میبینی که امکانات فرهنگی یا کتابفروشی یا کتابخانه چقدر کم است؟ در واقع بستر فرهنگیای که این موسیقی از آن برمیخیزد دقیقا منطقهای است که از کمترین امکانات فرهنگی برخوردار است. این جداسازی هویتی روزبهروز بیشتر میشود و به این عصیان روزبهروز دامن میزند.» این می تواند دقیقا همان علتی باشد که سبب شود این نوع موسیقی، بهعنوان موسیقی زیرزمینی، اساسا از معنا تهی شود و از هویت خود فاصله بگیرد. موسیقی ای که در بدو زاده شدن اش برای اعتراض به نابرابریهایاحتماعی
زاده شده بود، حالا در آن هیچ نشانه ای از اعتراضات اجتماعی نیست. این جامعه شناس در ادامه می گوید: « مسئله و دغدغه این آدمها تنها دیده شدن است. اینجا مسئله این قشر موسیقی نیست. آنها اساسا درکی از موسیقی ندارند. نه ترانه دارند و نه موسیقی و نه ابزار ضبط. به یک ضبطکننده موسیقی زیرزمینی پول میدهند تا از صفر تا صد آن را آن را برایشان دهد و غالبا تنها با ضبط یک تراک راضی میشوند و خبری از آنها نمیشود.» اما بسیاری از خشنترین محتواها را دقیقا در موسیقیهایی میبینیم که نه خبری از خوانندگان آن است و نه خبری از کارهای مجددشان. مثلا همان دو خواننده شابادی که تنها کلیپشان منتشر شد، به گفته بعضیها پس از آنکه مورد خشم همشهریهایشان قرار گرفتند، حالا از شهر رفتهاند و کسی از آنها خبر ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.