|

به بهانه سالگرد درگذشت سیدخلیل عالی‌نژاد

خلیل در آتش

پرک چاوشی: آتشی که او و تنبورش را خاکستر کرد، نوای‌اش را اما هرگز خاموش نکرد. زخم مرگ‌اش از نوای تنبورهایی که برایش نواخته می‌شود، هنوز پس از گذشت سال‌ها از آن اتفاق، به گوش می‌رسد... «تا صورت پیوند جهان بود علی بود/ تا نقش زمین بود و زمان بود علی بود.» چهارده سال پیش -آبان ماه- آموزشگاه موسیقی سیدخلیل عالی‌نژاد در سوئد، گلستانی شد که از هیزم جان سیدخلیل گُر گرفت. آتش این خشم و کینه اما در خانواده‌اش باقی نماند چرا که سیدخلیل پیش از رفتن‌اش به سوئد در وصیت‌نامه‌ای که نوشته بود، عنوان کرده بود چنان‌که کشته شود، قاتل خود را از پیش بخشیده است. «فخراعظم عالی‌نژاد» خواهر سیدخلیل عالی‌نژاد در این‌باره می‌گوید: «همان موقع پس از این اتفاق من به سوئد رفتم و در اداره پلیس پرونده را باز کردیم. پرونده قتل برادرم هنوز باز است و در حال پیگیری است. دی.ان.ای قاتل هم پیدا شده و پلیس می‌گوید سرنخ‌هایی از او پیدا کرده است. اما هنوز در جست‌وجوی او هستند.» او اما معتقد است که نمی‌شود به هیچ‌کس در این‌باره اتهام زد چرا که هیچ دلیلی دال بر اینکه قاتل‌اش چه‌کسی بود وجود ندارد و بعید می‌داند که درگیری فرقه‌ای بوده باشد. او درباره دعواهای اعتقادی‌ای که پیش از آن در شهرستان صحنه رخ داده بود می‌گوید: «آن دعواها تمام شد و رفت. چندبار اتفاق افتاد و همان موقع پس از دعواها با پادرمیانی بزرگان، طرفین دعوا همدیگر را بخشیدند و فراموش کردند.» سیدخلیل عالی نژاد در سال 1336 در شهرستان صحنه در کرمانشاه متولد شد. خاندان‌اش عالی‌قلندری بود و آیین‌اش یارستانی. نوازنده، خواننده، آهنگساز و سازنده ادوات موسیقی بود. پدرش نیز تنبورنواز بود اما علاوه بر پدر، مادرش «سیده قدمخیر هاشمی» مشوق اصلی او در این راه بود که با حمایت‌های فراوان خود سبب شد تا سیدخلیل به تحصیل موسیقی بپردازد و تاثیر فراوانی در حفظ و نشر آثار تنبورنوازی داشته باشد.او مشق تنبور را با سید نادر طاهری آغاز کرد و پس از ۲ سال نزد سید امرالّه شاه‌ابراهیمی رفت. هم‌چنین از درویش امیرحیاتی نیز بهره برد و بعدها به محضر استاد عابدین خادمی راه یافت. در این دوره و به صورت همزمان سرپرستی گروه تنبورنوازان صحنه را نیز بر عهده گرفت. تسلط او بر ردیف موسیقی دستگاهی ایران، آموختن آواز در مکتب میرزاحسین خادمی، نوازندگی دف از نادر نادری، تار از کیخسرو پورناظری، و در صدر همه این‌ها زخمه بر تنبور که میراثی از پدرش «سیدشاهمراد عالی‌نژاد» بود، سبب شد تا از او مجموعه‌های زیادی همانند آئین مستان، ثنای علی، زمزمه قلندری، آیین قلندری و دونوازی شکرانه با همنوازی دف حمیدرضا خجندی و صدای سخن عشق برجای بماند. سیدخلیل علاوه بر اینکه تار و تنبور می‌نواخت، تار و تنبور هم می‌ساخت. ساخته‌های او با مهر شیدا محصول کارگاه مشترک به همراه عبدالرضا رهنما و بعدها با مهر قلندر در کارگاه شخصی‌اش هنوز از او برجای مانده است. فعالیت او اما تنها به عرصه موسیقی محدود نبود. خطاط بود و نویسنده و شاعر.
کتاب «تنبور از دیرباز تا کنون» از تالیفات اوست و یک کتاب شعر شامل اشعار کردی و فارسی نیز از سوی خانواده‌اش آماده انتشار استعلاوه بر همه این‌ها، عالی‌نژاد در نجوم هم مهارت داشت. از نمونه فعالیت‌های او در این زمینه نوشتن «تقویم کردی گرمسیری» است که 23سال است که چاپ می‌شود. امسال چهاردهمین سالگرد مرگ‌اش در زادگاهش برپا خواهد شد. در شهرستان صحنه، همان شهری که از آن خاسته بود و در آن دفن شد. خواهر او در این‌باره چنین توضیح می‌دهد: «آقاخلیل آدم سیاسی‌ای نبود، هیچ‌وقت هم نظر خاصی به گروهی نداشت و تنها به موسیقی‌اش می‌پرداخت. در مراسم سالگردش هم عده‌ای حاشیه‌سازی کردند که ما با آن موافق نبودیم اما متاسفانه نمود بیرونی خوبی نداشت. بعد از آن هم از همه سخنران‌ها خواستیم که آن فضای آرام را برهم نزنند و اجازه دهند فضا همانطور پر از موسیقی آرام باشد و معنویت بر مراسم حاکم باشد. حالا دیگر مشکلی نداریم و برای برگزاری مراسم همانند سابق به راحتی ما اجازه می‌دهند. چند بار هم از مادر من خواستند در مراسم حرف بزند اما مادر من گفت چون پسر من از قبل قاتل خود را بخشیده، من هم می‌بخشم.»در اواسط دهه ۷۰ بود که سیدخلیل گروه باباطاهر را تشکیل داد و اعضای گروه باباطاهر در اجلاس هنرهای دینی (۱۳۷۵ تهران) برنامه‌ای اجرا کردند که ویدیو آن به نام «زمزمه قلندری» به نفع خیریه کهریزک دراختیار علاقه‌مندان قرار گرفت. در سال ۱۳۷۱ سیدخلیل به وصیت احمد عبادی برای شرکت در مراسم خاکسپاری او به تهران رفت و دیگر هیچ‌گاه به دیار خود بازنگشت. همین شد که پس از چند سال زندگی در تهران، پس از آنکه از سوی مرکز هنر سوئد دعوت به تدریس شد، به گوتنبرگ رفت و پس از یک سال اقامت در آنجا، در 27 آبان 1380 برای همیشه با تنبور وداع کرد. در هوای گرم خرداد زاده شد و در هوای نیمه سرد آبان چشم فرو بست و هنوز آبان که می‌شود، طعم تلخ مرگ غم‌انگیزش گره می‌خورد به هوای دلگیر پاییز و نوای تنبورش را در جان و تن این سرزمین و در رگ دوست‌داران‌اش زنده می‌کند.

پرک چاوشی: آتشی که او و تنبورش را خاکستر کرد، نوای‌اش را اما هرگز خاموش نکرد. زخم مرگ‌اش از نوای تنبورهایی که برایش نواخته می‌شود، هنوز پس از گذشت سال‌ها از آن اتفاق، به گوش می‌رسد... «تا صورت پیوند جهان بود علی بود/ تا نقش زمین بود و زمان بود علی بود.» چهارده سال پیش -آبان ماه- آموزشگاه موسیقی سیدخلیل عالی‌نژاد در سوئد، گلستانی شد که از هیزم جان سیدخلیل گُر گرفت. آتش این خشم و کینه اما در خانواده‌اش باقی نماند چرا که سیدخلیل پیش از رفتن‌اش به سوئد در وصیت‌نامه‌ای که نوشته بود، عنوان کرده بود چنان‌که کشته شود، قاتل خود را از پیش بخشیده است. «فخراعظم عالی‌نژاد» خواهر سیدخلیل عالی‌نژاد در این‌باره می‌گوید: «همان موقع پس از این اتفاق من به سوئد رفتم و در اداره پلیس پرونده را باز کردیم. پرونده قتل برادرم هنوز باز است و در حال پیگیری است. دی.ان.ای قاتل هم پیدا شده و پلیس می‌گوید سرنخ‌هایی از او پیدا کرده است. اما هنوز در جست‌وجوی او هستند.» او اما معتقد است که نمی‌شود به هیچ‌کس در این‌باره اتهام زد چرا که هیچ دلیلی دال بر اینکه قاتل‌اش چه‌کسی بود وجود ندارد و بعید می‌داند که درگیری فرقه‌ای بوده باشد. او درباره دعواهای اعتقادی‌ای که پیش از آن در شهرستان صحنه رخ داده بود می‌گوید: «آن دعواها تمام شد و رفت. چندبار اتفاق افتاد و همان موقع پس از دعواها با پادرمیانی بزرگان، طرفین دعوا همدیگر را بخشیدند و فراموش کردند.» سیدخلیل عالی نژاد در سال 1336 در شهرستان صحنه در کرمانشاه متولد شد. خاندان‌اش عالی‌قلندری بود و آیین‌اش یارستانی. نوازنده، خواننده، آهنگساز و سازنده ادوات موسیقی بود. پدرش نیز تنبورنواز بود اما علاوه بر پدر، مادرش «سیده قدمخیر هاشمی» مشوق اصلی او در این راه بود که با حمایت‌های فراوان خود سبب شد تا سیدخلیل به تحصیل موسیقی بپردازد و تاثیر فراوانی در حفظ و نشر آثار تنبورنوازی داشته باشد.او مشق تنبور را با سید نادر طاهری آغاز کرد و پس از ۲ سال نزد سید امرالّه شاه‌ابراهیمی رفت. هم‌چنین از درویش امیرحیاتی نیز بهره برد و بعدها به محضر استاد عابدین خادمی راه یافت. در این دوره و به صورت همزمان سرپرستی گروه تنبورنوازان صحنه را نیز بر عهده گرفت. تسلط او بر ردیف موسیقی دستگاهی ایران، آموختن آواز در مکتب میرزاحسین خادمی، نوازندگی دف از نادر نادری، تار از کیخسرو پورناظری، و در صدر همه این‌ها زخمه بر تنبور که میراثی از پدرش «سیدشاهمراد عالی‌نژاد» بود، سبب شد تا از او مجموعه‌های زیادی همانند آئین مستان، ثنای علی، زمزمه قلندری، آیین قلندری و دونوازی شکرانه با همنوازی دف حمیدرضا خجندی و صدای سخن عشق برجای بماند. سیدخلیل علاوه بر اینکه تار و تنبور می‌نواخت، تار و تنبور هم می‌ساخت. ساخته‌های او با مهر شیدا محصول کارگاه مشترک به همراه عبدالرضا رهنما و بعدها با مهر قلندر در کارگاه شخصی‌اش هنوز از او برجای مانده است. فعالیت او اما تنها به عرصه موسیقی محدود نبود. خطاط بود و نویسنده و شاعر.
کتاب «تنبور از دیرباز تا کنون» از تالیفات اوست و یک کتاب شعر شامل اشعار کردی و فارسی نیز از سوی خانواده‌اش آماده انتشار استعلاوه بر همه این‌ها، عالی‌نژاد در نجوم هم مهارت داشت. از نمونه فعالیت‌های او در این زمینه نوشتن «تقویم کردی گرمسیری» است که 23سال است که چاپ می‌شود. امسال چهاردهمین سالگرد مرگ‌اش در زادگاهش برپا خواهد شد. در شهرستان صحنه، همان شهری که از آن خاسته بود و در آن دفن شد. خواهر او در این‌باره چنین توضیح می‌دهد: «آقاخلیل آدم سیاسی‌ای نبود، هیچ‌وقت هم نظر خاصی به گروهی نداشت و تنها به موسیقی‌اش می‌پرداخت. در مراسم سالگردش هم عده‌ای حاشیه‌سازی کردند که ما با آن موافق نبودیم اما متاسفانه نمود بیرونی خوبی نداشت. بعد از آن هم از همه سخنران‌ها خواستیم که آن فضای آرام را برهم نزنند و اجازه دهند فضا همانطور پر از موسیقی آرام باشد و معنویت بر مراسم حاکم باشد. حالا دیگر مشکلی نداریم و برای برگزاری مراسم همانند سابق به راحتی ما اجازه می‌دهند. چند بار هم از مادر من خواستند در مراسم حرف بزند اما مادر من گفت چون پسر من از قبل قاتل خود را بخشیده، من هم می‌بخشم.»در اواسط دهه ۷۰ بود که سیدخلیل گروه باباطاهر را تشکیل داد و اعضای گروه باباطاهر در اجلاس هنرهای دینی (۱۳۷۵ تهران) برنامه‌ای اجرا کردند که ویدیو آن به نام «زمزمه قلندری» به نفع خیریه کهریزک دراختیار علاقه‌مندان قرار گرفت. در سال ۱۳۷۱ سیدخلیل به وصیت احمد عبادی برای شرکت در مراسم خاکسپاری او به تهران رفت و دیگر هیچ‌گاه به دیار خود بازنگشت. همین شد که پس از چند سال زندگی در تهران، پس از آنکه از سوی مرکز هنر سوئد دعوت به تدریس شد، به گوتنبرگ رفت و پس از یک سال اقامت در آنجا، در 27 آبان 1380 برای همیشه با تنبور وداع کرد. در هوای گرم خرداد زاده شد و در هوای نیمه سرد آبان چشم فرو بست و هنوز آبان که می‌شود، طعم تلخ مرگ غم‌انگیزش گره می‌خورد به هوای دلگیر پاییز و نوای تنبورش را در جان و تن این سرزمین و در رگ دوست‌داران‌اش زنده می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.