«شهریار کاکائی» از سفرهایش میگوید:
آدمی جهانی است در وسعتی محدود و زمانی محدود تر
سحر رنجبر
" شعله می خواهم، آتشی خواهم که تاریکی روانش روشنی یابد. سوزشی خواهم که از پا تا سرم سوزد. شان گلزار خیالم نیست، چون یکی گرداب گیجی بر مدار خویش گردیدن... من گریز گمشده آسمانم که جام جهان بین به حیلت در بارم نهادند ورنه اینگونه حس مرا چهره بر خاک نمی مالیدند..."
"شهریار کاکائی در سال 1348 در روستای "توتشامی" کرمانشاه به دنیا آمد. روستایی که نام آن برگرفته از شاه توتی کهنسال در دامنه یکی از هفت کوهی است که پرچین وار، روستا را در بر گرفته است.زمزمه گوش نواز رود "زمکان" با نوای روح بخش تنبور و دیوان و دفتر، موسیقی کودکی هایش شد. پدربزرگش "میرزا رحیم خان" از معلمان زمان خود بود که اشعار بزرگان را کتابت می کرد و جدش " کریم خلیل" از شاعران کردی سرای بود که صاحب دفتر است. " شهریار کاکائی" تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در گهواره گذراند و سپس به قزوین رفت. او فارغ التحصیل رشته مدیریت از دانشگاه شوشتر است. در آن دوران با دیوان شاعران نوپرداز آشنا شد و شعر سپید و نیمایی می سرود که حاصل آن سال ها را در کتابی به نام " باخودم نه، با دلم هستم" به چاپ رساند. این مجموعه شعری شامل 57 شعر سپید و نیمایی است. با توجه به محل تولد و فضایی که در آن کودکی هایش را سپری کرده از نوعی عرفان سخن می گوید که بن مایه شعری خود می داند. کاکایی هم اکنون مشغول ترجمه و پژوهشی بر " دفتر یارسان" است.
در بحث شعر، با توجه به زیبایی محل تولد خود«توتشامی»، فکر میکنید تصاویر تا چه حد واسطه میان امر حسی و عقلی است؟
این روستا بسیار زیباست. من در یکی از شعرهایم «توتشامی» را به عدم تشبیه کردهام. آن جا از لحاظ طبیعی و عرفانی یک تکه از عدم است و یا نشانههایی از آن دارد و من تاثیر فراوانی از فضای "توتشامی" گرفتهام. خیال یا تصویر عنصر معنوی و اصلی وثابت در شعر است و پلی بین احساس و ادراک شاعر . شعف و شوری است که منطق سخن را نورانی و دل انگیز می کند . تصاویر بین طبیعت و انسان ارتباط برقرار کرده و امور منطقی را دل پذیر می کند. اگر در شعر دل انگیزی تصویر نباشد ، تبدیل به سخنی ساده می شود . در واقع خیال انگیزی و تصاویر در شعر واسطه های برای انتقال تجربه های حسی و خاص شاعر است . بینشی است که از جایی ناشناخته می آید . نوعی بیداری است و نگاهی درونی که کلمات را آراسته می کند و معنا را جلا می دهد.
آیا عرفان شبیه به اخلاق است که علم عملی است؟ میتوان به تعبیر دیگر عرفان را علم سیر و سلوک نامید؟
عرفان بینش و شناخت راستی و حقیقت است . راستی و حقیقت نیز ساختار شخصیت خداوند است راستی شاهراهی ست که اخلاق بر آن استوار است و بی آن پشتوانه ای ندارد . مثلا خداوند می فرماید : «دروغ نگو!» چرا؟چون خداوند راستگواست و دروغ در ذات مقدسش نیست . این یکی از ساختارهای شخصیت اوست . آگاهی از این مورد و داشتن این صفت یعنی عرفان . به تعبیر دیگری صاحب این خلق شدن. اینجا میفهمیم که اخلاق و عرفان با هم معنا دارند و یکی هستند . همچنین ساختارهای دیگر شخصیت خداوند که در کلام مقدسش مشخص است . در واقع عرفان نمود خلق نیکو در زندگی رهرو است و با عملکرد ناقص و آلودی ما دست یافتنی نیست . بلکه با تسلیم و اعتراف به فقیری در روح است که زمینه لطف خدا را مهیا می کنیم . تمام علم و حکمت بشری در هر زمینه ای ، پیش نگاه خداوند ناچیز و ناتمام است.
3-عرفان چگونه در شعر نمود پیدا می کند؟
اگر شاعر بر مدار شناخت و سیر و سلوک باشد، در اندیشه آگاهی و دریافت و دانستن ، شوق راه در کلمات او تراوش می کند و تجربه این بینشها و چالشها را نمیتواند پنهان کند . بیاختیار و گاهی از سر شعف سرایش او عارفانه می شود .
آیاعرفان با زبان شعرسروکار یافت و شعر با معانی آن همراه گشت؟ در واقع شعر با زیبایی شناختی های معانی و نشانه های مربوط به آن همراه شد؟
اگر ما شعر را شخصیت ببخشیم می تواند راستگو باشد. زیبا و دقیق باشد. هوشمند و ریزبین باشد .
بیانتها و زلال باشد . غم باشد و شادی و سرشار از تمامی حس ها و عواطف انسانی و رویدادها ی طبیعی ودرنهایت زندگی باشد و مرگ . شخصیت عرفان نیز همینطور است . باهم بودن شعر و عرفان در واقع کمال هر دو را به ارمغان می آورد . عرفان بود که خود را در آینه شعر دید .
شعر کنوني ما با انديشههاي عرفاني چه رابطهاي ميتواند داشته باشد؟
اگر شاعران امروز خارج از تعصبهای مذهبی به عرفان بنگرند شعرشان به شکوفایی اخلاقی جامعه کمک میکند . داروی شفا بخش جامعه امروز محبت است . اما محبت نمود خالص ندارد تا پشتوانه نداشته باشد .ایمان آدم پشتوانه محبت اوست . یا بهتر بگوییم محبت مولود ایمان است . اگر ایمان عرفانی در دل شاعر باشد نمودش در واژه های شعر او نمایان
میشود . نگاه جامعه را بیعیب میکند و محبت به بار میآورد .
ارزشهاي انساني درفضاي شعري ايران، چگونه ترجمه می شود؟ به نظر نمی رسد که آنچه در همهمه بازار مكتبسازي بهكلي فراموش شده «انسان» است؟
گاهی ما از حقیقت ارزش انسانی فاصله میگیریم و از رسالت حقیقی شعر پرت می شویم . جوهر اصلی و جان مایه شعر به اشتراک گذاشتن دریافتها و تجربههاییست که جان مخاطب را مانند جان شاعر تازه کند و ارزش انسان بودن را یادآور شود نه اینکه باعث خود محوری و منیت شود. ساختمان و معماری و کارگاه و کارخانه شعر غایت و نهایت شعر را به دست نمیدهد . بهترین آرمان شعر شاید تولید نگاهی است که کسی را کوچک تر از خود نبینیم .
شعر امروز ما چه پیامی برای جهان دارد؟
نمی تواند یک پیام خاص داشته باشد ، پیام های متفاوتی دارد . پیامهایش عالی ست . پنهان عشق میورزد و گاهی شرمگین نمی شود . آسان دل
میبرد ؛ میان گریه می خندد...
توسعه فضای مجازی و استفاده بیش از حد شاعران جوان از آن، در کنار نبود مطالعه جدی در حوزه شعر و حتی نبود مطالعه منابع غیر شعری آیا رفته رفته شعر جوان معاصر را از مضامین معنوی تهی نمیکند؟
فضای مجازی موجود هر چند برخی محدودیتها را جبران کرده و بعضی دسترسی آسان به اطلاعات را ایجادکرده است اما شبیه تیغ دو لبهای است که اگر هوشیار نباشیم به ما آسیب میرساند.به دلایل متعددی میتوان معایب آن رانام برد ابتدا اینکه تمام اطلاعات موجود درفضای مجازی همیشه صحت و دقت لازم را ندارد وهمیشه در دسترس نیست. معنویت کتاب را ندارد و حسی خوشایند را انتقال نمیدهد. رکود به بار میآورد و خمودگی ایجاد میکند . خلاصه قابل مقایسه با خواندن کتاب حقیقی نیست .
هیجان «ارتباط با جهان» در شعر امروز, چقدر جای «ماندگاری» را گرفته است؟
هیجانات برای جهانی شدن و ارتباط با جهان در شعر اگر دغدغه باشد و هدف شود خوب نیست ولی اگر شعری آنقدر رشد کند که انسانی را در آن سوی جهان به شعف و شور برساند خوب است . اما شعر ماندگار نیاز به هیجان جهانی شدن ندارد. خود روزی به آنسوی جهان رخنه میکند. حافظ هرگز برای گوته شعر نسرود اما گوته حافظ را ستایش میکند و عاشق شعر او شد .
به نظر شما مهم ترین نکته در شعرهایتان که میتوان از آن به عنوان وجه تمایز شعرشما یاد کرد کدام است؟
مجموعه شعر «با دلم نه ، با خودم هستم» در واقع از لحاظ زمانی مربوط به دهه 70 است اما خارج از جریانهای رایج آن زمان است . و وجه تمایز آن این است که بازتاب باورها و انگاره های طبیعت گرایانه محیط زندگی خودم است و مفاهیمی همچون عرفان و اشراق و طبیعت را از زاویه دید خود به مخاطب ارائه دادم .
درباره مجموعه شعرتان «با خودم نه، با دلم هستم»، برایمان بگویید که به طور کلی شعرهای مجموعه مذکور به لحاظ ساختاری، زیبایی شناختی و معنی شناختی چه ویژگیهایی دارند؟
ساختار این مجموعه از لحاظ فرم وابسطه به دو جریان ادبی معاصر است ، بخشی شعر سپید و بخش دیگر شعر نیمایی. تحت تاثیر این دو جریان عمده ادبی و با توجه به اینکه در دهه هفتاد درخوزستان زندگی می کردم تحت تاثیر ادبیات و فرهنگ جنوب نیز بوده ام اما منتسب به هیج جریانی و سبکی نبودم.عمدتا نگاه خاص متافیزیکی خودم را در قالب شعر معاصر یا نو سروده ام . درون مایههای فرهنگی و باورهای عرفانی را باطبیعت جنوب و دلتنگیهای آن روزگار را تلفیق کردم و حاصلش این مجموعه شد .
به عنوان یک هنرمند چه مسئولیتی را برای خودتان در قبال آرمان ها و عقایدتان در شعر قائلید؟
مسولیتم این است آنگونه زندگی کنم که در شعرم گفتهام هرچند میدانم آدمی جهانی است در وسعتی محدود و زمانی محدود تر.
" شعله می خواهم، آتشی خواهم که تاریکی روانش روشنی یابد. سوزشی خواهم که از پا تا سرم سوزد. شان گلزار خیالم نیست، چون یکی گرداب گیجی بر مدار خویش گردیدن... من گریز گمشده آسمانم که جام جهان بین به حیلت در بارم نهادند ورنه اینگونه حس مرا چهره بر خاک نمی مالیدند..."
"شهریار کاکائی در سال 1348 در روستای "توتشامی" کرمانشاه به دنیا آمد. روستایی که نام آن برگرفته از شاه توتی کهنسال در دامنه یکی از هفت کوهی است که پرچین وار، روستا را در بر گرفته است.زمزمه گوش نواز رود "زمکان" با نوای روح بخش تنبور و دیوان و دفتر، موسیقی کودکی هایش شد. پدربزرگش "میرزا رحیم خان" از معلمان زمان خود بود که اشعار بزرگان را کتابت می کرد و جدش " کریم خلیل" از شاعران کردی سرای بود که صاحب دفتر است. " شهریار کاکائی" تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در گهواره گذراند و سپس به قزوین رفت. او فارغ التحصیل رشته مدیریت از دانشگاه شوشتر است. در آن دوران با دیوان شاعران نوپرداز آشنا شد و شعر سپید و نیمایی می سرود که حاصل آن سال ها را در کتابی به نام " باخودم نه، با دلم هستم" به چاپ رساند. این مجموعه شعری شامل 57 شعر سپید و نیمایی است. با توجه به محل تولد و فضایی که در آن کودکی هایش را سپری کرده از نوعی عرفان سخن می گوید که بن مایه شعری خود می داند. کاکایی هم اکنون مشغول ترجمه و پژوهشی بر " دفتر یارسان" است.
در بحث شعر، با توجه به زیبایی محل تولد خود«توتشامی»، فکر میکنید تصاویر تا چه حد واسطه میان امر حسی و عقلی است؟
این روستا بسیار زیباست. من در یکی از شعرهایم «توتشامی» را به عدم تشبیه کردهام. آن جا از لحاظ طبیعی و عرفانی یک تکه از عدم است و یا نشانههایی از آن دارد و من تاثیر فراوانی از فضای "توتشامی" گرفتهام. خیال یا تصویر عنصر معنوی و اصلی وثابت در شعر است و پلی بین احساس و ادراک شاعر . شعف و شوری است که منطق سخن را نورانی و دل انگیز می کند . تصاویر بین طبیعت و انسان ارتباط برقرار کرده و امور منطقی را دل پذیر می کند. اگر در شعر دل انگیزی تصویر نباشد ، تبدیل به سخنی ساده می شود . در واقع خیال انگیزی و تصاویر در شعر واسطه های برای انتقال تجربه های حسی و خاص شاعر است . بینشی است که از جایی ناشناخته می آید . نوعی بیداری است و نگاهی درونی که کلمات را آراسته می کند و معنا را جلا می دهد.
آیا عرفان شبیه به اخلاق است که علم عملی است؟ میتوان به تعبیر دیگر عرفان را علم سیر و سلوک نامید؟
عرفان بینش و شناخت راستی و حقیقت است . راستی و حقیقت نیز ساختار شخصیت خداوند است راستی شاهراهی ست که اخلاق بر آن استوار است و بی آن پشتوانه ای ندارد . مثلا خداوند می فرماید : «دروغ نگو!» چرا؟چون خداوند راستگواست و دروغ در ذات مقدسش نیست . این یکی از ساختارهای شخصیت اوست . آگاهی از این مورد و داشتن این صفت یعنی عرفان . به تعبیر دیگری صاحب این خلق شدن. اینجا میفهمیم که اخلاق و عرفان با هم معنا دارند و یکی هستند . همچنین ساختارهای دیگر شخصیت خداوند که در کلام مقدسش مشخص است . در واقع عرفان نمود خلق نیکو در زندگی رهرو است و با عملکرد ناقص و آلودی ما دست یافتنی نیست . بلکه با تسلیم و اعتراف به فقیری در روح است که زمینه لطف خدا را مهیا می کنیم . تمام علم و حکمت بشری در هر زمینه ای ، پیش نگاه خداوند ناچیز و ناتمام است.
3-عرفان چگونه در شعر نمود پیدا می کند؟
اگر شاعر بر مدار شناخت و سیر و سلوک باشد، در اندیشه آگاهی و دریافت و دانستن ، شوق راه در کلمات او تراوش می کند و تجربه این بینشها و چالشها را نمیتواند پنهان کند . بیاختیار و گاهی از سر شعف سرایش او عارفانه می شود .
آیاعرفان با زبان شعرسروکار یافت و شعر با معانی آن همراه گشت؟ در واقع شعر با زیبایی شناختی های معانی و نشانه های مربوط به آن همراه شد؟
اگر ما شعر را شخصیت ببخشیم می تواند راستگو باشد. زیبا و دقیق باشد. هوشمند و ریزبین باشد .
بیانتها و زلال باشد . غم باشد و شادی و سرشار از تمامی حس ها و عواطف انسانی و رویدادها ی طبیعی ودرنهایت زندگی باشد و مرگ . شخصیت عرفان نیز همینطور است . باهم بودن شعر و عرفان در واقع کمال هر دو را به ارمغان می آورد . عرفان بود که خود را در آینه شعر دید .
شعر کنوني ما با انديشههاي عرفاني چه رابطهاي ميتواند داشته باشد؟
اگر شاعران امروز خارج از تعصبهای مذهبی به عرفان بنگرند شعرشان به شکوفایی اخلاقی جامعه کمک میکند . داروی شفا بخش جامعه امروز محبت است . اما محبت نمود خالص ندارد تا پشتوانه نداشته باشد .ایمان آدم پشتوانه محبت اوست . یا بهتر بگوییم محبت مولود ایمان است . اگر ایمان عرفانی در دل شاعر باشد نمودش در واژه های شعر او نمایان
میشود . نگاه جامعه را بیعیب میکند و محبت به بار میآورد .
ارزشهاي انساني درفضاي شعري ايران، چگونه ترجمه می شود؟ به نظر نمی رسد که آنچه در همهمه بازار مكتبسازي بهكلي فراموش شده «انسان» است؟
گاهی ما از حقیقت ارزش انسانی فاصله میگیریم و از رسالت حقیقی شعر پرت می شویم . جوهر اصلی و جان مایه شعر به اشتراک گذاشتن دریافتها و تجربههاییست که جان مخاطب را مانند جان شاعر تازه کند و ارزش انسان بودن را یادآور شود نه اینکه باعث خود محوری و منیت شود. ساختمان و معماری و کارگاه و کارخانه شعر غایت و نهایت شعر را به دست نمیدهد . بهترین آرمان شعر شاید تولید نگاهی است که کسی را کوچک تر از خود نبینیم .
شعر امروز ما چه پیامی برای جهان دارد؟
نمی تواند یک پیام خاص داشته باشد ، پیام های متفاوتی دارد . پیامهایش عالی ست . پنهان عشق میورزد و گاهی شرمگین نمی شود . آسان دل
میبرد ؛ میان گریه می خندد...
توسعه فضای مجازی و استفاده بیش از حد شاعران جوان از آن، در کنار نبود مطالعه جدی در حوزه شعر و حتی نبود مطالعه منابع غیر شعری آیا رفته رفته شعر جوان معاصر را از مضامین معنوی تهی نمیکند؟
فضای مجازی موجود هر چند برخی محدودیتها را جبران کرده و بعضی دسترسی آسان به اطلاعات را ایجادکرده است اما شبیه تیغ دو لبهای است که اگر هوشیار نباشیم به ما آسیب میرساند.به دلایل متعددی میتوان معایب آن رانام برد ابتدا اینکه تمام اطلاعات موجود درفضای مجازی همیشه صحت و دقت لازم را ندارد وهمیشه در دسترس نیست. معنویت کتاب را ندارد و حسی خوشایند را انتقال نمیدهد. رکود به بار میآورد و خمودگی ایجاد میکند . خلاصه قابل مقایسه با خواندن کتاب حقیقی نیست .
هیجان «ارتباط با جهان» در شعر امروز, چقدر جای «ماندگاری» را گرفته است؟
هیجانات برای جهانی شدن و ارتباط با جهان در شعر اگر دغدغه باشد و هدف شود خوب نیست ولی اگر شعری آنقدر رشد کند که انسانی را در آن سوی جهان به شعف و شور برساند خوب است . اما شعر ماندگار نیاز به هیجان جهانی شدن ندارد. خود روزی به آنسوی جهان رخنه میکند. حافظ هرگز برای گوته شعر نسرود اما گوته حافظ را ستایش میکند و عاشق شعر او شد .
به نظر شما مهم ترین نکته در شعرهایتان که میتوان از آن به عنوان وجه تمایز شعرشما یاد کرد کدام است؟
مجموعه شعر «با دلم نه ، با خودم هستم» در واقع از لحاظ زمانی مربوط به دهه 70 است اما خارج از جریانهای رایج آن زمان است . و وجه تمایز آن این است که بازتاب باورها و انگاره های طبیعت گرایانه محیط زندگی خودم است و مفاهیمی همچون عرفان و اشراق و طبیعت را از زاویه دید خود به مخاطب ارائه دادم .
درباره مجموعه شعرتان «با خودم نه، با دلم هستم»، برایمان بگویید که به طور کلی شعرهای مجموعه مذکور به لحاظ ساختاری، زیبایی شناختی و معنی شناختی چه ویژگیهایی دارند؟
ساختار این مجموعه از لحاظ فرم وابسطه به دو جریان ادبی معاصر است ، بخشی شعر سپید و بخش دیگر شعر نیمایی. تحت تاثیر این دو جریان عمده ادبی و با توجه به اینکه در دهه هفتاد درخوزستان زندگی می کردم تحت تاثیر ادبیات و فرهنگ جنوب نیز بوده ام اما منتسب به هیج جریانی و سبکی نبودم.عمدتا نگاه خاص متافیزیکی خودم را در قالب شعر معاصر یا نو سروده ام . درون مایههای فرهنگی و باورهای عرفانی را باطبیعت جنوب و دلتنگیهای آن روزگار را تلفیق کردم و حاصلش این مجموعه شد .
به عنوان یک هنرمند چه مسئولیتی را برای خودتان در قبال آرمان ها و عقایدتان در شعر قائلید؟
مسولیتم این است آنگونه زندگی کنم که در شعرم گفتهام هرچند میدانم آدمی جهانی است در وسعتی محدود و زمانی محدود تر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.