سخنرانی فرشاد مومنی
مدارای نجیبانه مردم با فقر
نشست تخصصی باعنوان «ارزیابی بسته جدید اقتصادی دولت برای خروج از رکود» در دانشگاه رازی کرمانشاه هفته پیش با سخنرانی «فرشاد مومنی» استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی و عضو موسسه «دین و اقتصاد» برگزار شد و در این جلسه مومنی به تعدادی از سوالات دانشجویان و پژوهشگران نیز پاسخ داد.این نشست به بهانه ارزیابی بسته جدید اقتصادی دولت برای خروج از رکود برگزار شد. به گفته مومنی دولت بسته جدید اقتصادی برای خروج از رکود را در امتداد و تقویتکننده بسته قبلی تنظیم کرده و مطرح شدن این بسته، مستقل از جهتگیریهای سند بودجه 95 است.
مومنی با بیان اینکه این بسته برای دوره زمانی کوتاهمدت 6 ماهه تدوین شده است گفت: «تصور دولت این است که آثار عملی توافق هستهای در بازه 6 ماهه نمایان میشود و این مدت برای دولت بسیار حائز اهمیت است. در این مدت از یکسو مردم بهشدت امیدوار به ظاهر شدن تغییرات محسوس در معیشت خود هستند و از سوی دیگر چون تحول عملی خاصی رخ نمیدهد و به همین دلیل شکافی بین امکانات و توانایی دولت برای تغییر و انتظارات مردم وجود دارد.» به گفته این اقتصاددان، بسته سیاستی جدید دولت یک مأموریت حداکثر 6 ماهه دارد و برای پوشش دادن شکاف مذکور سامان یافته است.مومنی در ادامه با اشاره به تغییرات محسوس این بسته کوتاهمدت تاکید کرد: «احتمال موفقیت هر نوع بسته و اقدام جدیدی در صورت عدم داشتن تصور صحیح و فهم مشترک از وضعیت اقتصادی موجود بسیار کم است.»
او با اشاره به شوک اول نفتی در سال 1970 میلادی یادآور شد: اثر عملی افزایش 10 برابری درآمدهای نفتی در کشورهای صادرکننده نفت، گسترش مشکلات اجتماعی و وابستگی شدید به خارج بود. در ادبیات توسعه مسئله اصلی کمبود ارز و ریال است، این موضوع مشکل کشورهای نفتی نیست.
مومنی محوریت تزریق ارز و ریال در بهبود وضعیت را تنها عامل مهم ندانست و مؤلفههای تعیینکننده دیگری را هم دخیل دانست. مومنی تاکید بر وجوب تقویت بنیه فکری دولت، از تمام گروههای سیاسی با نگرشها و جهت گیریهای مختلف خواست تا دولت را در این شرایط بحرانی یاری دهند. چرا که این مسئله یک مسئله جناحی نیست و به منافع ملی گره خورده است.این اقتصاددان ادامه داد: «صاحبان ثروت و قدرت که موفقیت دولت را به ضرر منافع خود میبینند در این زمینه تمام تلاش خود را به کار میگیرند تا دولت را از مسیر صحیح خود منحرف کنند. او تجربه دولت قبل را تجربه ای مفید برای دولت یازدهم دانست چرا که اگر قرار باشد همان ساختار نهادی دولت گذشته حفظ شود، مفید نخواهند بود همچنانکه در دولت پیشین کشور دچار بیسابقهترین بحرانهای انسانی و اجتماعی شد.»
مومنی تحریک تقاضا از طریق توزیع یارانه نقدی را موثر ندانست و با هشدار در مورد وضعیت تورم در کشور که 2.5 برابر تورم خاورمیانه و کشورهای آفریقای شمالی است، افزود: ایران با همین نرخ تورم، در بین کشورهای با بیشترین نرخ تورم دارای رتبه هفتم جهان است، در حالیکه در زمان جنگ تحمیلی و عصر تورمهای افسارگسیخته ایران با تورم 20 درصدی بدون در نظر گرفتن شرایط جنگ جزو کشورهای با پایینترین نرخ تورم بود. این اقتصاددان تحریک تقاضا با اعطای وام از سوی دولت را مفید ندانست چرا که تمایل اصلی تولیدکنندگان بهسمت دلالان، واردکنندگان و تاجران پول بوده است. او ریشه این مشکل را در این می داند که براساس مطالعات 10 ساله اخیر، بانکهای خصوصی در ایران 73 درصد منابع خود را به بخشهای غیرمولد اعطا کردهاند.استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی گفت: «برخی افراد در داخل دولت به دولتمردان پیشنهاد میکنند که تحریک تقاضای داخل را رها کرده و روی تشویق صادرات تمرکز کند. تشدید بحران در ایران مهمترین پیامد این اتفاق خواهد بود. به گفته او براساس گزارشهای رسمی در 25 سال گذشته بخش بزرگی از جهتگیری سیاسی دولتها تمرکز بر شوکدرمانی برای بهبود وضعیت
موجود بوده است که نتیجهای جز فلاکت عامه مردم و بحران تولید به همراه نداشته است.»او در سخنان خود همچنین بیان کرد: «فرض تزریق ارز و ریال با رونقبخشی به تجارت پول گسترش ربا را تشویق میکند و اگر شرایط با اجرای این بسته برای تولیدکنندگان تغییر نکند خطری بزرگ آینده ایران را تهدید میکند. تنها گذاشتن قوه مجریه و عدم پشتیبانی از دولت در خصوص بهبود معیشت مردم و تقویت بنیه تولید تنها ناکارآمدی ابزار تبلیغاتی دولت را در پی ندارد بلکه همه را متضرر میکند.»مومنی با اشاره به اینکه نان و گوشت و لبنیات کالاهای لوکس و تجملی نیستند گفت: «وقتی خانواده از نان و گوشت و لبنیات خود در سبد خریدش به علت سختی معیشت صرف نظر می کند، پیامدهای بدی بر جسم خود تحمل میکند که در پی آن گسترش کندذهنی و پوکی استخوان میآید و اینها هزینههای بلندمدتی است که به کل کشور تحمیل میشود. من نام این واکنش مردم ایران را مدارای نجیبانه مردم با فقر میگذارم و با وجود این مدارای نجیبانه، کسری بودجه پنج برابر شده است.»این استاد اقتصاد دانشگاه علامه با اشاره به جلسهای که چند ماه پیش در دانشگاه علامه برگزار شده بود، اخطار فروپاشیدن طبقه متوسط درآمدی
در ایران طی ده ساله اخیر را داد. او در اینباره گفت: «ماجرا این نیست که همه چیز مهیاست و فقط شهروندان منتظر کاهش قیمتها پس از برجام هستند. ماجرا از این پیچیدهتر و فراتر از این است. صادرات ایران به طرز غیرمتعارفی آلوده رانت و ربا و فساد است. حتا اگر بخواهیم برنامه صادرات غیرنفتی را در دستور کار قرار بدهیم، اصلاحات عمیق نهادی نیاز داریم. در بررسیای که در تجارت بین ایران و امارات داشتیم دریافتیم که در الگوی کنونی تجارت ما با امارات در دوره ده ساله گذشته، 400هزار میلیارد تومان رانت و فساد وجود داشته است. این یعنی معادل بودجه عمرانی بیست سال ایران به قاعده میانگین پنج سال اخیر.» فرشاد مومنی سال 1394 را یک سال حیاتی دانست چرا که دولت باید در زمان کمتر از 5 ماه علاوه بر تدوین و ارائه برنامه یکساله آتی در قالب بودجه 9، برنامه میانمدت را نیز برای دوره 5 ساله طراحی کند. او در پایان از همه دیدگاههای سیاسی خواست تا به یاری دولت بشتابند که ایران از این پیچ حادثهخیز بهسلامت گذر کند.
او در پاسخ به سوال یکی از حاضرین که «این بسته پیشنهادی علیرغم اینکه مدلهای منطقیای دارد، گفته میشود یک تجربه نئوکلاسیک است و با توجه به شرایط کشور ما آیا این تضمین وجود دارد که موفقیتی حاصل شود؟» گفت: «جامعه ما به اندازه کافی سیاست زده هست. بنابراین بجای برچسب زدن، فرض را بر این بگذاریم که همه میخواهند اوضاع کشور بهتر شود. مشکل از آموزههای نئوکلاسیکی نیست، مشکل از است که ما در روششناختی دقت نداریم. در مورد این بسته اقتصادی باید با مضمون آن روبهرو شد و برچسبها را کنار گذاشت. این سخنان عموما سخنان کسانی است که از شرایط دولت قبلی خیلی سود میبردند و مربوط به زمانی است که نهادهای مشوق رانت و فساد بیداد میکرد.» مومنی همچنین به سوال دیگری که «در بسته جدید به اعتماد اجتماعی که یکی از مولفههای اصلی سرمایه اجتماعی است توجه نشده است» چنین پاسخ داد: «این بسته اقتصادی مفروضات زیادی دارد. یکی از مفروضات این است که دولت فرض کرده که مشکل اقتصادی ایران یک مشکل صرفا اقتصادی است. اما ما این را می دانیم که اگر اقتصادی طی یک دوره زمانی به نسبت طولانی خوب کار نکرد، دیگر متغییرهای صرف اقتصادی نمیتوانند وضعیت را
بهبود ببخشند. بنابراین اصلاح اگر قرار باشد اتفاق بیفتد، کانون اصلی تمرکز باید بهسمت جایی برود که قاعده بازی اقتصادی است یعنی نهادهای رسمی و غیررسمی. باید دید آرایش قوا و الگوی تعامل چطور است. بله میتوان گفت این یک نقص در این بسته است.»
نشست تخصصی باعنوان «ارزیابی بسته جدید اقتصادی دولت برای خروج از رکود» در دانشگاه رازی کرمانشاه هفته پیش با سخنرانی «فرشاد مومنی» استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی و عضو موسسه «دین و اقتصاد» برگزار شد و در این جلسه مومنی به تعدادی از سوالات دانشجویان و پژوهشگران نیز پاسخ داد.این نشست به بهانه ارزیابی بسته جدید اقتصادی دولت برای خروج از رکود برگزار شد. به گفته مومنی دولت بسته جدید اقتصادی برای خروج از رکود را در امتداد و تقویتکننده بسته قبلی تنظیم کرده و مطرح شدن این بسته، مستقل از جهتگیریهای سند بودجه 95 است.
مومنی با بیان اینکه این بسته برای دوره زمانی کوتاهمدت 6 ماهه تدوین شده است گفت: «تصور دولت این است که آثار عملی توافق هستهای در بازه 6 ماهه نمایان میشود و این مدت برای دولت بسیار حائز اهمیت است. در این مدت از یکسو مردم بهشدت امیدوار به ظاهر شدن تغییرات محسوس در معیشت خود هستند و از سوی دیگر چون تحول عملی خاصی رخ نمیدهد و به همین دلیل شکافی بین امکانات و توانایی دولت برای تغییر و انتظارات مردم وجود دارد.» به گفته این اقتصاددان، بسته سیاستی جدید دولت یک مأموریت حداکثر 6 ماهه دارد و برای پوشش دادن شکاف مذکور سامان یافته است.مومنی در ادامه با اشاره به تغییرات محسوس این بسته کوتاهمدت تاکید کرد: «احتمال موفقیت هر نوع بسته و اقدام جدیدی در صورت عدم داشتن تصور صحیح و فهم مشترک از وضعیت اقتصادی موجود بسیار کم است.»
او با اشاره به شوک اول نفتی در سال 1970 میلادی یادآور شد: اثر عملی افزایش 10 برابری درآمدهای نفتی در کشورهای صادرکننده نفت، گسترش مشکلات اجتماعی و وابستگی شدید به خارج بود. در ادبیات توسعه مسئله اصلی کمبود ارز و ریال است، این موضوع مشکل کشورهای نفتی نیست.
مومنی محوریت تزریق ارز و ریال در بهبود وضعیت را تنها عامل مهم ندانست و مؤلفههای تعیینکننده دیگری را هم دخیل دانست. مومنی تاکید بر وجوب تقویت بنیه فکری دولت، از تمام گروههای سیاسی با نگرشها و جهت گیریهای مختلف خواست تا دولت را در این شرایط بحرانی یاری دهند. چرا که این مسئله یک مسئله جناحی نیست و به منافع ملی گره خورده است.این اقتصاددان ادامه داد: «صاحبان ثروت و قدرت که موفقیت دولت را به ضرر منافع خود میبینند در این زمینه تمام تلاش خود را به کار میگیرند تا دولت را از مسیر صحیح خود منحرف کنند. او تجربه دولت قبل را تجربه ای مفید برای دولت یازدهم دانست چرا که اگر قرار باشد همان ساختار نهادی دولت گذشته حفظ شود، مفید نخواهند بود همچنانکه در دولت پیشین کشور دچار بیسابقهترین بحرانهای انسانی و اجتماعی شد.»
مومنی تحریک تقاضا از طریق توزیع یارانه نقدی را موثر ندانست و با هشدار در مورد وضعیت تورم در کشور که 2.5 برابر تورم خاورمیانه و کشورهای آفریقای شمالی است، افزود: ایران با همین نرخ تورم، در بین کشورهای با بیشترین نرخ تورم دارای رتبه هفتم جهان است، در حالیکه در زمان جنگ تحمیلی و عصر تورمهای افسارگسیخته ایران با تورم 20 درصدی بدون در نظر گرفتن شرایط جنگ جزو کشورهای با پایینترین نرخ تورم بود. این اقتصاددان تحریک تقاضا با اعطای وام از سوی دولت را مفید ندانست چرا که تمایل اصلی تولیدکنندگان بهسمت دلالان، واردکنندگان و تاجران پول بوده است. او ریشه این مشکل را در این می داند که براساس مطالعات 10 ساله اخیر، بانکهای خصوصی در ایران 73 درصد منابع خود را به بخشهای غیرمولد اعطا کردهاند.استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی گفت: «برخی افراد در داخل دولت به دولتمردان پیشنهاد میکنند که تحریک تقاضای داخل را رها کرده و روی تشویق صادرات تمرکز کند. تشدید بحران در ایران مهمترین پیامد این اتفاق خواهد بود. به گفته او براساس گزارشهای رسمی در 25 سال گذشته بخش بزرگی از جهتگیری سیاسی دولتها تمرکز بر شوکدرمانی برای بهبود وضعیت
موجود بوده است که نتیجهای جز فلاکت عامه مردم و بحران تولید به همراه نداشته است.»او در سخنان خود همچنین بیان کرد: «فرض تزریق ارز و ریال با رونقبخشی به تجارت پول گسترش ربا را تشویق میکند و اگر شرایط با اجرای این بسته برای تولیدکنندگان تغییر نکند خطری بزرگ آینده ایران را تهدید میکند. تنها گذاشتن قوه مجریه و عدم پشتیبانی از دولت در خصوص بهبود معیشت مردم و تقویت بنیه تولید تنها ناکارآمدی ابزار تبلیغاتی دولت را در پی ندارد بلکه همه را متضرر میکند.»مومنی با اشاره به اینکه نان و گوشت و لبنیات کالاهای لوکس و تجملی نیستند گفت: «وقتی خانواده از نان و گوشت و لبنیات خود در سبد خریدش به علت سختی معیشت صرف نظر می کند، پیامدهای بدی بر جسم خود تحمل میکند که در پی آن گسترش کندذهنی و پوکی استخوان میآید و اینها هزینههای بلندمدتی است که به کل کشور تحمیل میشود. من نام این واکنش مردم ایران را مدارای نجیبانه مردم با فقر میگذارم و با وجود این مدارای نجیبانه، کسری بودجه پنج برابر شده است.»این استاد اقتصاد دانشگاه علامه با اشاره به جلسهای که چند ماه پیش در دانشگاه علامه برگزار شده بود، اخطار فروپاشیدن طبقه متوسط درآمدی
در ایران طی ده ساله اخیر را داد. او در اینباره گفت: «ماجرا این نیست که همه چیز مهیاست و فقط شهروندان منتظر کاهش قیمتها پس از برجام هستند. ماجرا از این پیچیدهتر و فراتر از این است. صادرات ایران به طرز غیرمتعارفی آلوده رانت و ربا و فساد است. حتا اگر بخواهیم برنامه صادرات غیرنفتی را در دستور کار قرار بدهیم، اصلاحات عمیق نهادی نیاز داریم. در بررسیای که در تجارت بین ایران و امارات داشتیم دریافتیم که در الگوی کنونی تجارت ما با امارات در دوره ده ساله گذشته، 400هزار میلیارد تومان رانت و فساد وجود داشته است. این یعنی معادل بودجه عمرانی بیست سال ایران به قاعده میانگین پنج سال اخیر.» فرشاد مومنی سال 1394 را یک سال حیاتی دانست چرا که دولت باید در زمان کمتر از 5 ماه علاوه بر تدوین و ارائه برنامه یکساله آتی در قالب بودجه 9، برنامه میانمدت را نیز برای دوره 5 ساله طراحی کند. او در پایان از همه دیدگاههای سیاسی خواست تا به یاری دولت بشتابند که ایران از این پیچ حادثهخیز بهسلامت گذر کند.
او در پاسخ به سوال یکی از حاضرین که «این بسته پیشنهادی علیرغم اینکه مدلهای منطقیای دارد، گفته میشود یک تجربه نئوکلاسیک است و با توجه به شرایط کشور ما آیا این تضمین وجود دارد که موفقیتی حاصل شود؟» گفت: «جامعه ما به اندازه کافی سیاست زده هست. بنابراین بجای برچسب زدن، فرض را بر این بگذاریم که همه میخواهند اوضاع کشور بهتر شود. مشکل از آموزههای نئوکلاسیکی نیست، مشکل از است که ما در روششناختی دقت نداریم. در مورد این بسته اقتصادی باید با مضمون آن روبهرو شد و برچسبها را کنار گذاشت. این سخنان عموما سخنان کسانی است که از شرایط دولت قبلی خیلی سود میبردند و مربوط به زمانی است که نهادهای مشوق رانت و فساد بیداد میکرد.» مومنی همچنین به سوال دیگری که «در بسته جدید به اعتماد اجتماعی که یکی از مولفههای اصلی سرمایه اجتماعی است توجه نشده است» چنین پاسخ داد: «این بسته اقتصادی مفروضات زیادی دارد. یکی از مفروضات این است که دولت فرض کرده که مشکل اقتصادی ایران یک مشکل صرفا اقتصادی است. اما ما این را می دانیم که اگر اقتصادی طی یک دوره زمانی به نسبت طولانی خوب کار نکرد، دیگر متغییرهای صرف اقتصادی نمیتوانند وضعیت را
بهبود ببخشند. بنابراین اصلاح اگر قرار باشد اتفاق بیفتد، کانون اصلی تمرکز باید بهسمت جایی برود که قاعده بازی اقتصادی است یعنی نهادهای رسمی و غیررسمی. باید دید آرایش قوا و الگوی تعامل چطور است. بله میتوان گفت این یک نقص در این بسته است.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.