كاهش آسيبهاي فضاي مجازي با تقويت مطبوعات
محمدمهدی فرقانی. رئیس دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی
شاید روزگاری گفتن و نوشتن از اهمیت نمایشگاه مطبوعات موضوعیت خود را از دست داده بود؛ چه نمایشگاه مطبوعات در سالهای گذشته صرف کنارهمگذاشتن چندین و چند دکه بزرگ روزنامهفروشی بود که هیچ کارکرد توسعهای نمیتوان برای آن متصور بود. اما امروز میتوان و باید از اهمیت نمایشگاه مطبوعات گفت. امروز در روزگار غلبه فضای مجازی بر زندگی فردی و اجتماعی همه ما و بهویژه نسل جوان باید به دفاع از عصر کتابت پرداخت. فاصلهگرفتن نسل جوان از دنیای کتابت نهتنها خداحافظی این نسل با دنیای تبادل مکتوب افکار، اندیشهها، دیدگاهها و دانش است که تهدیدی جدی برای حافظه تاریخیمان هم هست. ازاینرو برپایی نمایشگاه مطبوعات در مقطع فعلی و در همه سالهای پیشرو میتواند پیوند ازدسترفته نسل جوان را با این میراث تاریخی که نقش مهمی در زایش فکری و علمی دارد، برقرار کند. امروز در برابر جریانهایی که خواهان دیجیتالیشدن همه عرصههای آموزش و یادگیری هستند، میتوان نمونههایی را یافت که بازگشت به عصر کتابت را مغتنم میدانند و معتقدند آموزش و اطلاعرسانی دیجیتال و آنلاین به بهبود یادگیری کمک معنیداری نکرده است. به همین دلیل نباید از دنیای کتابت
که میراث تاریخ بشری است، روی برگرداند. در این راستا نمایشگاه مطبوعات میتواند میراثدار این پیشینه فکری و علمی باشد و آن را پیشروی نسل جوان بگذارد. اهمیت این ارتباط با پیشینه تاریخی را باید در احساس هویت و تعلقی جستوجو کرد که نسل جوان به دنبال آن است و تنها از رهگذر یافتن این هویت تاریخی و اجتماعی است که میتواند در برابر تکنولوژیهای نوین ارتباطی رویینتن شود. ریشهدواندن در تاریخ، فرهنگ و تمدن و مهمتر از آن احساس تعلق به آن داشتن میتواند آسیبپذیری نسل جوان را دربرابر کل تحولات فضای مجازی کاهش دهد و از غلبه آن بر کل هستی اجتماعی و زندگی روزمره آنها جلوگیری کند. صرفنظر از کژتابیهایی که در همه عرصهها میتوان سراغ گرفت، مطبوعات گنجینههای معنوی تاریخ بشری هستند و برپایی نمایشگاه مطبوعات میراثداریکردن از این گنجینههاست.
با این وجود این تنها کارکرد نمایشگاه مطبوعات نیست. با توجه به کاهش تیراژ مطبوعات و محدودشدن مخاطبان آنها در سالهای گذشته، تعامل بین اصحاب رسانه و مخاطبان در جریان این نمایشگاه میتواند هم بهلحاظ کمی و هم کیفی بر مطبوعات تأثیرگذار باشد. از منظر کمی این نمایشگاه میتواند مانع از افت تیراژ مطبوعات، از طریق علاقهمندکردن بخشی از مخاطبان به ارتباطداشتن با مطبوعات و برقراری و تداوم این ارتباط شود، از منظر کیفی نیز میتواند دستگاههای متولی مطبوعات و بهویژه بخشهایی را که متولی امور فرهنگی هستند بیشازپیش متوجه ضرورت توجه به مطبوعات کند تا اهتمام روزافزونی برای تقویت محتوایی، تکنیکی و قانونی مطبوعات به خرج دهند. البته باید دانست ارتقای کیفی مطبوعات نیازمند اقدامات دیگری ازجمله قانونگذاری، ایجاد نهادهای صنفی، داشتن جامعه مدنی قویتر و درنهایت فرهنگسازی بهطور عمومی است. در جامعهای که حق آزادی اطلاعات، آزادی دسترسی به منابع خبری و انتشار حقیقت بهوسیله روزنامهنگاران بهصورت قانونی پذیرفته شود، مخاطبان و بهویژه نسل جوان را میتوان با مطبوعات آشتی داد وگرنه آنها به سوی شبکههای مجازی خواهند رفت که بهزعمشان
بدون سانسور است تا بیشتر و بهتر به حقیقت دست پیدا کنند. به همین دلیل رسانههای مجازی به مرجعیتی دست پیدا میکنند که واقعا از آن برخوردار نیستند. دقت، امانت و اخلاق لزوما در فضای مجازی قابل دفاع نیست و به همین دلیل هرچه رسانهها و بهخصوص مطبوعات در چنین فضایی مرجعیت بیشتری پیدا کنند، آسیبهای اجتماعی ناشی از غلبه فضای مجازی نیز کاهش پیدا میکند.
اگر میخواهیم آسیبهای اخلاقی، اطلاعاتی و... را کاهش دهیم، یکی از مهمترین راههای آن تقویت رسانههای مورد اعتماد مردم و بهویژه مطبوعات است؛ زیرا بهصورت سنتی مطبوعات کمتر از سایر رسانهها وابسته به دولتها بودهاند و این استقلال آنها، اعتماد مردم را به آنها رقم زده است. امروز هم استقلال بیشتر مطبوعات، اعتبار بیشتر آنها و درنهایت کاهش آسیبهای ناشی از فضای مجازی را به دنبال خواهد داشت.
شاید روزگاری گفتن و نوشتن از اهمیت نمایشگاه مطبوعات موضوعیت خود را از دست داده بود؛ چه نمایشگاه مطبوعات در سالهای گذشته صرف کنارهمگذاشتن چندین و چند دکه بزرگ روزنامهفروشی بود که هیچ کارکرد توسعهای نمیتوان برای آن متصور بود. اما امروز میتوان و باید از اهمیت نمایشگاه مطبوعات گفت. امروز در روزگار غلبه فضای مجازی بر زندگی فردی و اجتماعی همه ما و بهویژه نسل جوان باید به دفاع از عصر کتابت پرداخت. فاصلهگرفتن نسل جوان از دنیای کتابت نهتنها خداحافظی این نسل با دنیای تبادل مکتوب افکار، اندیشهها، دیدگاهها و دانش است که تهدیدی جدی برای حافظه تاریخیمان هم هست. ازاینرو برپایی نمایشگاه مطبوعات در مقطع فعلی و در همه سالهای پیشرو میتواند پیوند ازدسترفته نسل جوان را با این میراث تاریخی که نقش مهمی در زایش فکری و علمی دارد، برقرار کند. امروز در برابر جریانهایی که خواهان دیجیتالیشدن همه عرصههای آموزش و یادگیری هستند، میتوان نمونههایی را یافت که بازگشت به عصر کتابت را مغتنم میدانند و معتقدند آموزش و اطلاعرسانی دیجیتال و آنلاین به بهبود یادگیری کمک معنیداری نکرده است. به همین دلیل نباید از دنیای کتابت
که میراث تاریخ بشری است، روی برگرداند. در این راستا نمایشگاه مطبوعات میتواند میراثدار این پیشینه فکری و علمی باشد و آن را پیشروی نسل جوان بگذارد. اهمیت این ارتباط با پیشینه تاریخی را باید در احساس هویت و تعلقی جستوجو کرد که نسل جوان به دنبال آن است و تنها از رهگذر یافتن این هویت تاریخی و اجتماعی است که میتواند در برابر تکنولوژیهای نوین ارتباطی رویینتن شود. ریشهدواندن در تاریخ، فرهنگ و تمدن و مهمتر از آن احساس تعلق به آن داشتن میتواند آسیبپذیری نسل جوان را دربرابر کل تحولات فضای مجازی کاهش دهد و از غلبه آن بر کل هستی اجتماعی و زندگی روزمره آنها جلوگیری کند. صرفنظر از کژتابیهایی که در همه عرصهها میتوان سراغ گرفت، مطبوعات گنجینههای معنوی تاریخ بشری هستند و برپایی نمایشگاه مطبوعات میراثداریکردن از این گنجینههاست.
با این وجود این تنها کارکرد نمایشگاه مطبوعات نیست. با توجه به کاهش تیراژ مطبوعات و محدودشدن مخاطبان آنها در سالهای گذشته، تعامل بین اصحاب رسانه و مخاطبان در جریان این نمایشگاه میتواند هم بهلحاظ کمی و هم کیفی بر مطبوعات تأثیرگذار باشد. از منظر کمی این نمایشگاه میتواند مانع از افت تیراژ مطبوعات، از طریق علاقهمندکردن بخشی از مخاطبان به ارتباطداشتن با مطبوعات و برقراری و تداوم این ارتباط شود، از منظر کیفی نیز میتواند دستگاههای متولی مطبوعات و بهویژه بخشهایی را که متولی امور فرهنگی هستند بیشازپیش متوجه ضرورت توجه به مطبوعات کند تا اهتمام روزافزونی برای تقویت محتوایی، تکنیکی و قانونی مطبوعات به خرج دهند. البته باید دانست ارتقای کیفی مطبوعات نیازمند اقدامات دیگری ازجمله قانونگذاری، ایجاد نهادهای صنفی، داشتن جامعه مدنی قویتر و درنهایت فرهنگسازی بهطور عمومی است. در جامعهای که حق آزادی اطلاعات، آزادی دسترسی به منابع خبری و انتشار حقیقت بهوسیله روزنامهنگاران بهصورت قانونی پذیرفته شود، مخاطبان و بهویژه نسل جوان را میتوان با مطبوعات آشتی داد وگرنه آنها به سوی شبکههای مجازی خواهند رفت که بهزعمشان
بدون سانسور است تا بیشتر و بهتر به حقیقت دست پیدا کنند. به همین دلیل رسانههای مجازی به مرجعیتی دست پیدا میکنند که واقعا از آن برخوردار نیستند. دقت، امانت و اخلاق لزوما در فضای مجازی قابل دفاع نیست و به همین دلیل هرچه رسانهها و بهخصوص مطبوعات در چنین فضایی مرجعیت بیشتری پیدا کنند، آسیبهای اجتماعی ناشی از غلبه فضای مجازی نیز کاهش پیدا میکند.
اگر میخواهیم آسیبهای اخلاقی، اطلاعاتی و... را کاهش دهیم، یکی از مهمترین راههای آن تقویت رسانههای مورد اعتماد مردم و بهویژه مطبوعات است؛ زیرا بهصورت سنتی مطبوعات کمتر از سایر رسانهها وابسته به دولتها بودهاند و این استقلال آنها، اعتماد مردم را به آنها رقم زده است. امروز هم استقلال بیشتر مطبوعات، اعتبار بیشتر آنها و درنهایت کاهش آسیبهای ناشی از فضای مجازی را به دنبال خواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.