|

تغییر فرهنگ سازمانی مطبوعات در گفت‌وگو با محمد بلوری:

روزنامه‌نگار تأثیرگذار بود

سعید ارکان‌زاده‌ یزدی

آن‌طور‌که بزرگان می‌گویند، تحریریه روزنامه‌های امروزی با آنچه در دهه‌های اوج شکوفایی مطبوعات در ایران جریان داشته، متفاوت است. غیرتِ کار روزنامه‌نگاری، علاقه، انگیزه و اثرگذاری روزنامه‌نگاری ایران بسیار کم‌رنگ‌تر شده است. این روند، بسیار کمتر در سطح روزنامه‌نگاری حرفه‌ای غربی دیده می‌شود؛ اما به‌نظر می‌رسد در ایران شتاب بیش‌ازحدی گرفته است. به‌نظر می‌رسد در ایران، فرهنگ سازمانی روزنامه‌نگاری تغییر کرده و شاید برای اصلاح آن، نیاز باشد با سنت روزنامه‌نگاری مستقل و حرفه‌ای در این کشور، که در معدود سال‌هایی جریان داشته، بیشتر آشنا شد. مصاحبه با محمد بلوری، روزنامه‌نگار پیشکسوت، برای روشن‌شدن ابعاد این سنت است.

شما روزنامه‌نگاری را از میانه دهه 1330 از روزنامه کیهان شروع کردید. از آن‌موقع تا حالا، چه چیزهایی در تحریریه‌ها تغییر کرده؟ از یک روز کاری در روزنامه کیهان بگویید. روزهای کاری شما مثل روزهای کاری ما بود؟
نه. خیلی متفاوت بود. صبح که بچه‌ها وارد روزنامه می‌شدند، شورایی داشتیم که آنها گرد هم می‌آمدند و خبرها را ردو‌بدل می‌کردند. ما «خبرنگار عکاس» داشتیم که شبانه‌روز در فرودگاه مهرآباد بود تا هرکسی که وارد تهران می‌شد به ما اطلاع بدهد. این، یکی از دروازه‌های خبری ما بود. خبرگزاری‌های دیگر را داشتیم که سرویس خارجی گزارشش را می‌داد. حوادث و اجتماعی هم به‌همین‌ترتیب خبرهای خود را می‌دادند. سرویس شهرستان‌هایی داشتیم که تمام شهرها را زیر نظر داشت؛ البته خود خبرنگارها هم به دورترین شهرستان‌ها می‌رفتند. آن زمان حوزه کاری ما فقط مختص به تهران نبود. تمام شهرستان‌ها حوزه خبرنگارها بود؛ مثلا خبرنگار برای یک رویداد اقتصادی به چهارمحال‌و‌بختیاری می‌رفت. آن زمان هتل و این‌طور امکانات وجود نداشت؛ حتی بیشتر شهرها مسافرخانه هم نداشتند. قهوه‌خانه بود که شب‌ها صندلی‌ها را کنار هم می‌چیدیم تا صبح، به‌موقع بر سر حادثه موردنظر برسیم و بتوانیم خبر تهیه کنیم. در ضمن، تلفن هم وجود نداشت. از سال 1336 که من وارد کیهان شدم، فقط چند شهر بودند که تلفن مستقیم داشتند: اصفهان، مشهد، تبریز و شیراز. بعدها در شهرهای دیگر هم این تلفن مستقیم به راه افتاد. خبر را خودمان به‌طور مستقیم به تهران می‌آوردیم یا اینکه خبر و عکس و فیلم را با اولین هواپیما به تهران می‌رساندیم؛ بنابراین در اول صبح سوژه‌ها مشخص می‌شدند. ما آن‌زمان دو دسته خبرنگار داشتیم؛ حوزه‌ای و غیر حوزه‌ای: بیشتر خبرنگارها حوزه داشتند. وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها، مؤسسات دولتی مهم که خبرساز بودند. تصمیماتی را که گرفته می‌شد، دبیرها به خبرنگارها ابلاغ می‌کردند که باید به دنبال آنها می‌رفتند.
شما که روزنامه عصر بودید، این ابلاغ سوژه‌ها چه ساعتی از صبح اتفاق می‌افتاد؟
ساعت 8 همه باید در تحریریه حاضر می‌شدند. ساعت 8 صبح می‌آمدند و موظف بودند و مأموریت هرکسی مشخص شده بود. ساعت 8 همه باید سر کار می‌بودند؛ اما مهم‌ترین مسئله این بود که ما کارت نمی‌زدیم؛ یعنی ما هیچ ساعت حضور و غیابی نداشتیم. لازم نبود حتی به روزنامه بیاییم و گاهی اوقات از دادگستری خبر را تلفنی می‌خواندیم.
پس به شما نمی‌گفتند که مثلا 8 تا 2 بعدازظهر باید توی روزنامه ساعت بزنید؟
اصلا. یکی از دلایلش دقت کامل خبرنگار بود و اینکه خبرنگار نسبت به خبرش احساس مسئولیت می‌کرد. اگر خبر می‌خورد، آبرویش می‌رفت. ما در حوزه‌های خبری، خبرهای مهم را می‌گرفتیم و آنهایی را که حالت گزارش داشتند در روزنامه می‌نوشتیم. مدام هم حوزه خبری را رصد می‌کردیم. ما یک کشیک حوادث داشتیم. یک اتاق حوادث با یک عکاس راه انداخته بودیم و شب و روز آنجا می‌ماندند تا خبری‌شد نصفه‌شب برود یا اگر خیلی مهم بودند، به من یا سردبیر خبر می‌دادند و به‌هرحال آن را می‌فرستادند تا چاپ شود؛ یعنی هرلحظه به حوزه خبری نظارت داشتند.
به‌این‌ترتیب، اصل بر این بود که شما با هر وسیله و به هر طریقی مطلب‌تان را برسانید و حضور و غیاب در دفتر روزنامه خیلی اهمیتی نداشت؟
بله. چون وجدان کاری وجود داشت. یک خاطره به شما بگویم. زمانی در دوره نخست‌وزیری امینی، عده‌ای از تیمسارها را چون در شیلات و خاویار تقلب کرده بودند، گرفتند. من خبرش را می‌گرفتم. بعد از هفت روز محاکمه قرار بر این شد دادگاه رأی بدهد. صبح جلسه شروع شد و تا ساعت 10 طول کشید. ساعت 10 وارد شور شدند و گفتند ممکن است ساعت 12 حکم را صادر کنند. من به بچه‌های روزنامه سپردم که مراقب باشند و جای خالی این خبر را بگذارند و اگر دیر شد، چاپ دوم می‌زنیم. ظهر خسته به خانه رسیدم و خوابم برد. یک‌دفعه از خواب پریدم و با خودم گفتم که من رأی را هنوز نگرفته‌ام. بدوبدو به دادگستری رفتم تا ببینم رأی چه شد تا آن را به روزنامه ببرم. در دادگستری دیدم همه به من نگاه می‌کنند. آنجا متوجه شدم که با زیرشلواری و دمپایی آمده‌ام. آن‌قدر هیجان داشتم و ناراحت بودم که چرا رأی دادگاه را نداشتم و احساس مسئولیت می‌کردم که با آن وضعیت، وارد دادگستری شده بودم. خلاصه، باید بگویم در یک روز کار معمولی، خبرنگاران ساعت 11 صبح از حوزه‌های خبری مختلف می‌آمدند و هرکدام دست‌کم یک خبر داشتند. می‌نشستند و سریع می‌نوشتند. منتها ساعت یازده‌و‌نیم، یک ربع به دوازده، ثانیه‌ها حالت انفجاری داشت. اضطراب‌ها بیشتر می‌شد. چون اگر کمی دیرتر می‌شد، روزنامه از «اطلاعات» عقب می‌افتاد.
اینکه مطلب را رأس یک ساعت مقرر برسانند، سفت و سخت بود؟ مثلا اگر از ساعتی می‌گذشت، مطلب را قبول نمی‌کردند؟
اتفاقا مسئول ماشین‌خانه کیهان، یک آلمانی بود و دستورات اصلی چاپ را او می‌داد. ثانیه‌های قبل از ساعت 12، تحریریه دچار اضطراب و تب می‌شد، به‌این‌دلیل که باید خبر را می‌رساندند؛ چراکه اگر 10 دقیقه نوشتن دیر می‌شد، پنج تا شش هزار روزنامه روی دست‌مان می‌ماند.
غیر از خبرنگارها چقدر از مطالب دیگران در روزنامه استفاده می‌شد؟
در آن زمان کسی به‌عنوان نویسنده حق‌التحریری نداشتیم. فقط یک‌سری از خبرهای ما که حق‌التحریر داشت، آنهایی بودند که سفارشی بودند؛ مثلا اگر اتفاقی مثل ماه‌گرفتگی رخ می‌داد، از استادی مثل هشترودی می‌خواستیم یک مقاله دراین‌باره بنویسد. بیشتر استادان دانشگاه برای ما این مقاله‌های تخصصی را می‌نوشتند؛ مثلا اگر روزی مسئله مهم اقتصادی رخ می‌داد از استاد آن رشته می‌خواستیم این مسئله را تحلیل کند. این خبرها را خبرنگار حوزه خبری از آنها می‌گرفت و ماه به ماه، حق‌التحریر مختص آن استادان داده می‌شد. بقیه خبرنگارها استخدام بودند؛ چون طبق قانون کار، همه بیمه شده بودند و حقوق بازنشستگی و امنیت شغلی بالایی داشتند.
کارآموزی چگونه اتفاق می‌افتاد؟ اصلا انتخاب خبرنگاران به چه ترتیب بود؟
دبیران وقتی احساس می‌کردند به خبرنگار بیشتری نیاز دارند، به سردبیر می‌گفتند مثلا به فلان خبرنگار در فلان زمینه و رشته احتیاج است؛ برای نمونه اقتصاد چندین رشته داشت: یکی خبرنگار «نفت» بود. اگر ماجرایی راجع به نفت بود، او می‌نوشت و تحلیل می‌کرد. «بازار» یک خبرنگار مجزا داشت که سال‌ها کار کرده بود و در کارش وارد بود و اتفاقات حوزه‌اش را نقد و تجزیه‌و‌تحلیل می‌کرد. در حوزه سینما و تئاتر هم همین‌گونه بود. زمانی‌‌که تصویب می‌شد خبرنگار جدید گرفته شود، افرادِ مجرب حوزه خبر، پیشنهاد می‌دادند چه افرادی به روزنامه بیایند. این افراد یک ماه و حداکثر دو ماه در روزنامه زیر نظر خبرنگار خبره کار می‌کردند. اولا بررسی می‌کردند که بفهمند این خبرنگار جدید واقعا قلمش خوب است؟ می‌تواند تحلیل کند؟ آیا درک خبری دارد؟ بلافاصله بعد از اینکه تصویب می‌شد، به مدیر روزنامه خبر می‌دادند و پس‌از‌آن، کارهایی مانند بیمه را برایش انجام می‌دادند. آن زمان روزنامه‌نگاران تا 30 سال بعد کار می‌کردند و معمولا در همان روزنامه بازنشسته می‌شدند. این‌طور نبود مدام جا عوض کنند. رقابت هم خیلی زیاد و اصل بسیار مهمی بود. یادم است اوایل برای اخبار حوادث به دادگستری می‌رفتیم. خبرنگار اطلاعات هم می‌آمد. ما با هم از دادگستری بیرون می‌آمدیم؛ اما از هم که دور می‌شدیم، او از درِ پشتی دادگستری دوباره می‌رفت داخل که به حوزه‌های دیگر سر بزند. من از درِ دیگر می‌رفتم. باز همدیگر را در سرسرا می‌دیدیم.
حقوق روزنامه زیاد بود؟ الان وقتی به خیلی از روزنامه‌نگارها گفته می‌شود چرا انرژی برای کار نمی‌گذاری، می‌گویند همان‌قدر که به ما حقوق می‌دهند، کار می‌کنیم. آن‌موقع خبرنگارها آن‌قدر حقوق می‌گرفتند که تأمین باشند؟
حقوقی که من آن زمان می‌گرفتم، زندگی‌ام را تأمین می‌کرد و با همان حقوق، خانه و ماشین خریدم. خاطره‌ای بگویم که هر که الان بشنود، تعجب می‌کند. یک روز مدیر کیهان وارد روزنامه شد. بالکن اتاقش به پارکینگ مشرف بود. زمان امینی بود که اوضاع اقتصادی به خاطر قضایای نفت، خیلی بحرانی شده بود. از بالکن که برگشت، آهی کشید. گفتم دکتر چه شده است؟ گفت ظاهرا امسال اوضاع بچه‌ها خوب نیست. گفتم چطور؟ گفت امسال ماشین‌های‌شان را عوض نکرده‌اند. اوضاع دستمزدها خوب بود. اگر از بین بچه‌های تحریریه کسانی که می‌خواستند درآمد بیشتری داشته باشند، در مجلات کار می‌کردند. بیشترین نیروهای مجلات، خبرنگارهای روزنامه‌ها بودند. هر رویدادی می‌شد، از اینها کمک می‌گرفتند و برایشان کار می‌کردند؛ اما رسمی نبودند.
رابطه خبرنگاران با روابط‌عمومی‌ها چطور بود؟ آیا کسی که حوزه‌اش مثلا نفت بود، تلاش می‌کرد سِمتی در روابط‌عمومی نفت به‌دست آورد؟
روابط‌عمومی‌ها با خبرنگاران با احتیاط برخورد می‌کردند. خبرنگار فقط می‌گفت به وزیر بگو من فردا مصاحبه می‌خواهم و وقت مصاحبه را تعیین کن. روابط‌عمومی‌ها اصلا جرئت نمی‌کردند به خبرنگاران حرف‌های نامربوط بزنند.
پس احتمالا مسئولان هم از خبرنگارها خیلی حساب می‌بردند.
دقیقا. کار خبرنگاری برای آنها ارزش داشت. کسی جرئت جسارت به خبرنگارها را نداشت. بهروز وثوقی، هنرپیشه آن زمان، به عکاس خبرنگار اطلاعات پرت‌و‌پلا گفته بود که باعث اعتراض روزنامه‌نگاران شد و مجبورش کردند به روزنامه اطلاعات بیاید و عذرخواهی کند. نصیری که بعدتر رئیس ساواک شد. آن زمان رئیس شهربانی کل کشور بود. برای یک مطلب انتقادی یک خبرنگار را دستگیر کرد و سرش را تراشید. خبرنگارها کاری کردند وزیر کشور، نصیری را وادار به عذرخواهی کرد. آن زمان روزنامه‌نگاران قدرت و احترام داشتند.
چرا احترام داشتند و از آنها حساب می‌بردند؟
چون تأثیرگذار بودند. از وزیر تا وکیل مجلس و ... روی آنها حساب می‌کردند و به آنها احترام می‌گذاشتند. شخصیت خود خبرنگار هم مهم است. الان یک پسر یا یک دختر جوان که به خبرها وارد نیست، می‌رود پیش یک مسئول و مثلا می‌پرسد نظرتان راجع به فلان موضوع چیست؟ معنی ندارد. خبرنگار باید اطلاعات کامل داشته باشد. زمان ما اگر موضوعی یا مصاحبه‌ای به ما محول می‌شد، به آرشیو روزنامه مراجعه می‌کردیم. بهترین آرشیو، بریده جراید متعلق به روزنامه کیهان بود. سریعا مطالب را یادداشت می‌کردیم. کتاب‌هایی را که با آن موضوع مرتبط بودند، جمع‌آوری می‌کردیم. اگر آرشیو روزنامه کتاب و منبعی را که ما می‌خواستیم، نداشت، برایمان مهیا می‌کردند. مجهز می‌رفتیم سر مصاحبه و گزارش. در هر مصاحبه‌ای ابتدا بین خبرنگار و مصاحبه‌شونده یک جنگ درونی و روانی برگزار می‌شود. آنجا آنها ارزیابی می‌کنند که این خبرنگار چیزی می‌فهمد یا نه. خبرنگار اگر اطلاعاتی نداشته باشد، شکست خواهد خورد. همین‌طور، بهترین خبرها از اواسط مصاحبه‌ها درمی‌آمدند. به ما یاد می‌دادند که اولا نگذارید او زیاد صحبت کند و ثانیا پاسخِ پرسش‌های خودتان را از طرف بگیرید. خبرنگاران جوان ما این تجربیات را ندارند و چیزی از داخل روزنامه‌ها درنخواهد آمد.
روزنامه‌ها چقدر کارکنان خود را آموزش ضمن خدمت می‌دادند؟ هرازچند سال، آیا شما را به کلاس می‌فرستادند یا کسی را می‌آوردند به شما آموزش بدهد؟
ما را به جایی نمی‌فرستادند؛ اما هراز‌چندی، در سالن کنفرانس روزنامه از استادان مختلف در رشته‌های مختلف دعوت می‌کردند، بچه‌ها سؤالات خودشان را می‌پرسیدند و به‌این‌صورت به آگاهی می‌رسیدند؛ اما از نظر حرفه‌ای، آموزش بیشتر با انتقال تجربه انجام می‌شد.
دبیرها چقدر سخت‌گیر بودند؟ ما یک‌سری داستان‌های افسانه‌ای شنیده‌ایم؛ مثلا مطالب را پاره می‌کردند و در سطل آشغال می‌انداختند، شش ماه اول اجازه نمی‌دادند که کارآموز روی صندلی بنشیند.
سخت‌گیری‌هایی وجود داشت؛ کسانی که درس‌شان در دانشکده‌‌ها به اتمام می‌رسید، به روزنامه می‌آمدند. آن زمان، کیهان دانشکده هم تأسیس کرد. آموزش‌ها به‌این‌ترتیب بود که دانشجویان آنجا می‌رفتند و نخبگان‌شان به روزنامه‌ها می‌آمدند. این‌گونه هم نبود که دانشجویان بی‌سواد فارغ‌التحصیل شوند یا اینکه بعد از تحصیل بی‌کار بمانند. علاقه و عشق به این کار باعث موفقیت می‌شد. ما اگر نیرویی می‌خواستیم، به استادان دانشگاه می‌گفتیم که اگر شاگرد زرنگی در دانشکده دارند، به روزنامه معرفی کنند. سخت‌گیری در کار هم بود. فریدون صدوقی تعریف می‌کرد و می‌گفت من اولین‌بار که وارد تحریریه روزنامه کیهان شدم، گفتند بلوری خیلی سخت‌گیر است. اگر گزارش افتضاح باشد، پاره می‌کند، فریاد می‌زند و البته مقداری هم صحیح بود. می‌گفت 10 نفر از بچه‌های فارغ‌التحصیل دانشکده، گزار‌ش‌های خودشان را روی میز بلوری چیدند و او هم گزارشش را کنار آنها گذاشته و خود صدیقی پشت ستون تحریریه قایم شده. شاگردی و استادی این‌گونه بود؛ از همدیگر حساب می‌بردند. خودش می‌گوید آن روز من فقط گزارش ایشان را پسندیدم و گفتم این اصلاحات را انجام بده تا چاپ صورت گیرد. به‌راحتی هم مطلبی چاپ نمی‌شد. الان به‌این‌صورت نیست. علاقه و عشق به کار به این صورت جواب می‌داد. اگر علاقه و عشق به کار وجود نداشت، هیچ کاری دوام نمی‌آورد و پایدار نمی‌ماند. آن زمان، اصالت خبر و اصالت نوشتاری، اهمیت ویژه‌ای داشت. من هنگام نوشتن حتی با اینکه پخته شده بودم، با‌این‌حال تا نیمه‌های شب می‌نشستم و گزارشم را می‌نوشتم و روی آن فکر و وقت و انرژی می‌گذاشتم. چگونه شروع‌کردن مهم بود؛ اینکه چه مطلبی باید نوشت که برای خواننده جذاب باشد، مهم بود. الان این چیزها اهمیتی ندارد.
رابطه جذب‌کنندگان تبلیغات و سازمان آگهی‌ها با تحریریه چطور بود؟ آنها چقدر در تحریریه تأثیر داشتند؟
چند چیز برای خبرنگار حکم گناه و آلودگی را داشت: یکی اینکه از مراکز خبری کادو بگیرد. این زشت‌ترین کار یک خبرنگار تلقی می‌شد و به‌نوعی آبروریزی محسوب بود. یک زمان عید شده بود و بانک مرکزی روی اعتباری که برای خبرنگار قائل می‌شد، نه اینکه کیف و خودکار و هدایای حقیرانه بدهند، می‌خواست به خبرنگارها هدیه بدهد. من در دفتر کیهان نشسته بودم و در حال نوشتن بودم، پستچی بانک برایم پارچه‌ مخملی سربسته‌ای آورد و گفت این برای شماست. گفت بانک مرکزی اینها را داده است و قابل شما را ندارد. گفتم چیست؟ گفت سه عدد سکه دو‌و‌نیم پهلوی. آن زمان می‌شد با اینها خانه خرید. چنان داد و فریادی کردم که همه جمع شدند. نه‌تنها من بلکه هیچ‌کدام از خبرنگار‌ها این کار را نمی‌کردند. محال بود. رابطه با سازمان آگهی‌ها هم کار زشتی بود. مدیر اجازه نمی‌داد خبرنگاران وارد مسائل آگهی شوند؛ البته گزارش‌های آگهی‌مانندی وجود داشت که در برخی موارد براساس تخصص به بعضی از بچه‌ها سفارش می‌دادند. به چند نفر با اطلاع مدیر خبر می‌دادند تا گزارش را بنویسند و آگهی کنند؛ مثل رپرتاژ آگهی. این کار زشتی بود که بچه‌ها آگهی بگیرند؛ البته بعضی‌ها بودند که به‌نحوی آگهی می‌گرفتند؛ مثلا خبرنگاری داشتیم که در سازمان برنامه بود. وقتی این سازمان می‌خواست آگهی بدهد، مناقصه را به صورت خبری می‌داد. یکی، دو مورد استثنائات این‌چنینی داشتیم. روزنامه می‌دید که این افراد کارشان مشخص است و بالاخره به روزنامه هم باید پول بیاید، به این کار تن می‌داد؛ اما برای این کار از افراد معدودی استفاده می‌کرد.
آیا خبرنگار در یک حوزه خبری در دو رسانه کار می‌کرد؟ یعنی در روزنامه یک حوزه داشته باشد، در مجله هم با همان حوزه کار کند؟
مجله مهم نبود. مجله اصلا به حساب نمی‌آمد.
در دو روزنامه چطور؟
نه، اصلا. دو روزنامه کیهان و اطلاعات، با‌ وجود اینکه با یکدیگر رقابت داشتند، به‌صورت شفاهی با یکدیگر قرارداد بسته بودند که اگر مثلا خبرنگار اطلاعات بنا به دلایلی قهر کرده است و به روزنامه کیهان می‌آید تا کار کند، عذر او را بخواهند و به او اجازه کار در آن روزنامه را ندهند. من در این بیست‌و‌چند سال قبل از انقلاب، فقط یک بار، آن هم به‌صورت استثنایی این مسئله را دیدم؛ آن هم ایوب کلانتری، عکاس ماهر روزنامه اطلاعات بود که قهر کرد و رضایت گرفت و وارد روزنامه کیهان شد.
زمانی که تلویزیون روی بورس آمد، روزنامه‌نگاران زیادی وارد آن رسانه‌ شدند؟ الان خیلی‌ها علاقه‌‌مندند که از روزنامه‌ها وارد رادیو یا تلویزیون بشوند و به‌گونه‌ای روزنامه‌نگاری را سکوی پرشی برای ورود به این رسانه‌ها می‌دانند. آن زمان هم این‌طور بود؟
مشکلی وجود نداشت. چون کاری که انجام می‌دادند از هم مجزا بود. اعتبار خبر و منبع خبری فقط در روزنامه‌ها بود؛ حتی تلویزیون که وارد ماجرا شد، بر عکس رونقی برای کار روزنامه‌ها شد. چرا؟ چون مثلا زمانی که فلان چهره می‌خواند یا هنرپیشه‌ای معروف می‌شد، مجله و روزنامه‌ها عکس‌شان را روی جلد می‌زدند و فروش می‌رفتند.

آن‌طور‌که بزرگان می‌گویند، تحریریه روزنامه‌های امروزی با آنچه در دهه‌های اوج شکوفایی مطبوعات در ایران جریان داشته، متفاوت است. غیرتِ کار روزنامه‌نگاری، علاقه، انگیزه و اثرگذاری روزنامه‌نگاری ایران بسیار کم‌رنگ‌تر شده است. این روند، بسیار کمتر در سطح روزنامه‌نگاری حرفه‌ای غربی دیده می‌شود؛ اما به‌نظر می‌رسد در ایران شتاب بیش‌ازحدی گرفته است. به‌نظر می‌رسد در ایران، فرهنگ سازمانی روزنامه‌نگاری تغییر کرده و شاید برای اصلاح آن، نیاز باشد با سنت روزنامه‌نگاری مستقل و حرفه‌ای در این کشور، که در معدود سال‌هایی جریان داشته، بیشتر آشنا شد. مصاحبه با محمد بلوری، روزنامه‌نگار پیشکسوت، برای روشن‌شدن ابعاد این سنت است.

شما روزنامه‌نگاری را از میانه دهه 1330 از روزنامه کیهان شروع کردید. از آن‌موقع تا حالا، چه چیزهایی در تحریریه‌ها تغییر کرده؟ از یک روز کاری در روزنامه کیهان بگویید. روزهای کاری شما مثل روزهای کاری ما بود؟
نه. خیلی متفاوت بود. صبح که بچه‌ها وارد روزنامه می‌شدند، شورایی داشتیم که آنها گرد هم می‌آمدند و خبرها را ردو‌بدل می‌کردند. ما «خبرنگار عکاس» داشتیم که شبانه‌روز در فرودگاه مهرآباد بود تا هرکسی که وارد تهران می‌شد به ما اطلاع بدهد. این، یکی از دروازه‌های خبری ما بود. خبرگزاری‌های دیگر را داشتیم که سرویس خارجی گزارشش را می‌داد. حوادث و اجتماعی هم به‌همین‌ترتیب خبرهای خود را می‌دادند. سرویس شهرستان‌هایی داشتیم که تمام شهرها را زیر نظر داشت؛ البته خود خبرنگارها هم به دورترین شهرستان‌ها می‌رفتند. آن زمان حوزه کاری ما فقط مختص به تهران نبود. تمام شهرستان‌ها حوزه خبرنگارها بود؛ مثلا خبرنگار برای یک رویداد اقتصادی به چهارمحال‌و‌بختیاری می‌رفت. آن زمان هتل و این‌طور امکانات وجود نداشت؛ حتی بیشتر شهرها مسافرخانه هم نداشتند. قهوه‌خانه بود که شب‌ها صندلی‌ها را کنار هم می‌چیدیم تا صبح، به‌موقع بر سر حادثه موردنظر برسیم و بتوانیم خبر تهیه کنیم. در ضمن، تلفن هم وجود نداشت. از سال 1336 که من وارد کیهان شدم، فقط چند شهر بودند که تلفن مستقیم داشتند: اصفهان، مشهد، تبریز و شیراز. بعدها در شهرهای دیگر هم این تلفن مستقیم به راه افتاد. خبر را خودمان به‌طور مستقیم به تهران می‌آوردیم یا اینکه خبر و عکس و فیلم را با اولین هواپیما به تهران می‌رساندیم؛ بنابراین در اول صبح سوژه‌ها مشخص می‌شدند. ما آن‌زمان دو دسته خبرنگار داشتیم؛ حوزه‌ای و غیر حوزه‌ای: بیشتر خبرنگارها حوزه داشتند. وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها، مؤسسات دولتی مهم که خبرساز بودند. تصمیماتی را که گرفته می‌شد، دبیرها به خبرنگارها ابلاغ می‌کردند که باید به دنبال آنها می‌رفتند.
شما که روزنامه عصر بودید، این ابلاغ سوژه‌ها چه ساعتی از صبح اتفاق می‌افتاد؟
ساعت 8 همه باید در تحریریه حاضر می‌شدند. ساعت 8 صبح می‌آمدند و موظف بودند و مأموریت هرکسی مشخص شده بود. ساعت 8 همه باید سر کار می‌بودند؛ اما مهم‌ترین مسئله این بود که ما کارت نمی‌زدیم؛ یعنی ما هیچ ساعت حضور و غیابی نداشتیم. لازم نبود حتی به روزنامه بیاییم و گاهی اوقات از دادگستری خبر را تلفنی می‌خواندیم.
پس به شما نمی‌گفتند که مثلا 8 تا 2 بعدازظهر باید توی روزنامه ساعت بزنید؟
اصلا. یکی از دلایلش دقت کامل خبرنگار بود و اینکه خبرنگار نسبت به خبرش احساس مسئولیت می‌کرد. اگر خبر می‌خورد، آبرویش می‌رفت. ما در حوزه‌های خبری، خبرهای مهم را می‌گرفتیم و آنهایی را که حالت گزارش داشتند در روزنامه می‌نوشتیم. مدام هم حوزه خبری را رصد می‌کردیم. ما یک کشیک حوادث داشتیم. یک اتاق حوادث با یک عکاس راه انداخته بودیم و شب و روز آنجا می‌ماندند تا خبری‌شد نصفه‌شب برود یا اگر خیلی مهم بودند، به من یا سردبیر خبر می‌دادند و به‌هرحال آن را می‌فرستادند تا چاپ شود؛ یعنی هرلحظه به حوزه خبری نظارت داشتند.
به‌این‌ترتیب، اصل بر این بود که شما با هر وسیله و به هر طریقی مطلب‌تان را برسانید و حضور و غیاب در دفتر روزنامه خیلی اهمیتی نداشت؟
بله. چون وجدان کاری وجود داشت. یک خاطره به شما بگویم. زمانی در دوره نخست‌وزیری امینی، عده‌ای از تیمسارها را چون در شیلات و خاویار تقلب کرده بودند، گرفتند. من خبرش را می‌گرفتم. بعد از هفت روز محاکمه قرار بر این شد دادگاه رأی بدهد. صبح جلسه شروع شد و تا ساعت 10 طول کشید. ساعت 10 وارد شور شدند و گفتند ممکن است ساعت 12 حکم را صادر کنند. من به بچه‌های روزنامه سپردم که مراقب باشند و جای خالی این خبر را بگذارند و اگر دیر شد، چاپ دوم می‌زنیم. ظهر خسته به خانه رسیدم و خوابم برد. یک‌دفعه از خواب پریدم و با خودم گفتم که من رأی را هنوز نگرفته‌ام. بدوبدو به دادگستری رفتم تا ببینم رأی چه شد تا آن را به روزنامه ببرم. در دادگستری دیدم همه به من نگاه می‌کنند. آنجا متوجه شدم که با زیرشلواری و دمپایی آمده‌ام. آن‌قدر هیجان داشتم و ناراحت بودم که چرا رأی دادگاه را نداشتم و احساس مسئولیت می‌کردم که با آن وضعیت، وارد دادگستری شده بودم. خلاصه، باید بگویم در یک روز کار معمولی، خبرنگاران ساعت 11 صبح از حوزه‌های خبری مختلف می‌آمدند و هرکدام دست‌کم یک خبر داشتند. می‌نشستند و سریع می‌نوشتند. منتها ساعت یازده‌و‌نیم، یک ربع به دوازده، ثانیه‌ها حالت انفجاری داشت. اضطراب‌ها بیشتر می‌شد. چون اگر کمی دیرتر می‌شد، روزنامه از «اطلاعات» عقب می‌افتاد.
اینکه مطلب را رأس یک ساعت مقرر برسانند، سفت و سخت بود؟ مثلا اگر از ساعتی می‌گذشت، مطلب را قبول نمی‌کردند؟
اتفاقا مسئول ماشین‌خانه کیهان، یک آلمانی بود و دستورات اصلی چاپ را او می‌داد. ثانیه‌های قبل از ساعت 12، تحریریه دچار اضطراب و تب می‌شد، به‌این‌دلیل که باید خبر را می‌رساندند؛ چراکه اگر 10 دقیقه نوشتن دیر می‌شد، پنج تا شش هزار روزنامه روی دست‌مان می‌ماند.
غیر از خبرنگارها چقدر از مطالب دیگران در روزنامه استفاده می‌شد؟
در آن زمان کسی به‌عنوان نویسنده حق‌التحریری نداشتیم. فقط یک‌سری از خبرهای ما که حق‌التحریر داشت، آنهایی بودند که سفارشی بودند؛ مثلا اگر اتفاقی مثل ماه‌گرفتگی رخ می‌داد، از استادی مثل هشترودی می‌خواستیم یک مقاله دراین‌باره بنویسد. بیشتر استادان دانشگاه برای ما این مقاله‌های تخصصی را می‌نوشتند؛ مثلا اگر روزی مسئله مهم اقتصادی رخ می‌داد از استاد آن رشته می‌خواستیم این مسئله را تحلیل کند. این خبرها را خبرنگار حوزه خبری از آنها می‌گرفت و ماه به ماه، حق‌التحریر مختص آن استادان داده می‌شد. بقیه خبرنگارها استخدام بودند؛ چون طبق قانون کار، همه بیمه شده بودند و حقوق بازنشستگی و امنیت شغلی بالایی داشتند.
کارآموزی چگونه اتفاق می‌افتاد؟ اصلا انتخاب خبرنگاران به چه ترتیب بود؟
دبیران وقتی احساس می‌کردند به خبرنگار بیشتری نیاز دارند، به سردبیر می‌گفتند مثلا به فلان خبرنگار در فلان زمینه و رشته احتیاج است؛ برای نمونه اقتصاد چندین رشته داشت: یکی خبرنگار «نفت» بود. اگر ماجرایی راجع به نفت بود، او می‌نوشت و تحلیل می‌کرد. «بازار» یک خبرنگار مجزا داشت که سال‌ها کار کرده بود و در کارش وارد بود و اتفاقات حوزه‌اش را نقد و تجزیه‌و‌تحلیل می‌کرد. در حوزه سینما و تئاتر هم همین‌گونه بود. زمانی‌‌که تصویب می‌شد خبرنگار جدید گرفته شود، افرادِ مجرب حوزه خبر، پیشنهاد می‌دادند چه افرادی به روزنامه بیایند. این افراد یک ماه و حداکثر دو ماه در روزنامه زیر نظر خبرنگار خبره کار می‌کردند. اولا بررسی می‌کردند که بفهمند این خبرنگار جدید واقعا قلمش خوب است؟ می‌تواند تحلیل کند؟ آیا درک خبری دارد؟ بلافاصله بعد از اینکه تصویب می‌شد، به مدیر روزنامه خبر می‌دادند و پس‌از‌آن، کارهایی مانند بیمه را برایش انجام می‌دادند. آن زمان روزنامه‌نگاران تا 30 سال بعد کار می‌کردند و معمولا در همان روزنامه بازنشسته می‌شدند. این‌طور نبود مدام جا عوض کنند. رقابت هم خیلی زیاد و اصل بسیار مهمی بود. یادم است اوایل برای اخبار حوادث به دادگستری می‌رفتیم. خبرنگار اطلاعات هم می‌آمد. ما با هم از دادگستری بیرون می‌آمدیم؛ اما از هم که دور می‌شدیم، او از درِ پشتی دادگستری دوباره می‌رفت داخل که به حوزه‌های دیگر سر بزند. من از درِ دیگر می‌رفتم. باز همدیگر را در سرسرا می‌دیدیم.
حقوق روزنامه زیاد بود؟ الان وقتی به خیلی از روزنامه‌نگارها گفته می‌شود چرا انرژی برای کار نمی‌گذاری، می‌گویند همان‌قدر که به ما حقوق می‌دهند، کار می‌کنیم. آن‌موقع خبرنگارها آن‌قدر حقوق می‌گرفتند که تأمین باشند؟
حقوقی که من آن زمان می‌گرفتم، زندگی‌ام را تأمین می‌کرد و با همان حقوق، خانه و ماشین خریدم. خاطره‌ای بگویم که هر که الان بشنود، تعجب می‌کند. یک روز مدیر کیهان وارد روزنامه شد. بالکن اتاقش به پارکینگ مشرف بود. زمان امینی بود که اوضاع اقتصادی به خاطر قضایای نفت، خیلی بحرانی شده بود. از بالکن که برگشت، آهی کشید. گفتم دکتر چه شده است؟ گفت ظاهرا امسال اوضاع بچه‌ها خوب نیست. گفتم چطور؟ گفت امسال ماشین‌های‌شان را عوض نکرده‌اند. اوضاع دستمزدها خوب بود. اگر از بین بچه‌های تحریریه کسانی که می‌خواستند درآمد بیشتری داشته باشند، در مجلات کار می‌کردند. بیشترین نیروهای مجلات، خبرنگارهای روزنامه‌ها بودند. هر رویدادی می‌شد، از اینها کمک می‌گرفتند و برایشان کار می‌کردند؛ اما رسمی نبودند.
رابطه خبرنگاران با روابط‌عمومی‌ها چطور بود؟ آیا کسی که حوزه‌اش مثلا نفت بود، تلاش می‌کرد سِمتی در روابط‌عمومی نفت به‌دست آورد؟
روابط‌عمومی‌ها با خبرنگاران با احتیاط برخورد می‌کردند. خبرنگار فقط می‌گفت به وزیر بگو من فردا مصاحبه می‌خواهم و وقت مصاحبه را تعیین کن. روابط‌عمومی‌ها اصلا جرئت نمی‌کردند به خبرنگاران حرف‌های نامربوط بزنند.
پس احتمالا مسئولان هم از خبرنگارها خیلی حساب می‌بردند.
دقیقا. کار خبرنگاری برای آنها ارزش داشت. کسی جرئت جسارت به خبرنگارها را نداشت. بهروز وثوقی، هنرپیشه آن زمان، به عکاس خبرنگار اطلاعات پرت‌و‌پلا گفته بود که باعث اعتراض روزنامه‌نگاران شد و مجبورش کردند به روزنامه اطلاعات بیاید و عذرخواهی کند. نصیری که بعدتر رئیس ساواک شد. آن زمان رئیس شهربانی کل کشور بود. برای یک مطلب انتقادی یک خبرنگار را دستگیر کرد و سرش را تراشید. خبرنگارها کاری کردند وزیر کشور، نصیری را وادار به عذرخواهی کرد. آن زمان روزنامه‌نگاران قدرت و احترام داشتند.
چرا احترام داشتند و از آنها حساب می‌بردند؟
چون تأثیرگذار بودند. از وزیر تا وکیل مجلس و ... روی آنها حساب می‌کردند و به آنها احترام می‌گذاشتند. شخصیت خود خبرنگار هم مهم است. الان یک پسر یا یک دختر جوان که به خبرها وارد نیست، می‌رود پیش یک مسئول و مثلا می‌پرسد نظرتان راجع به فلان موضوع چیست؟ معنی ندارد. خبرنگار باید اطلاعات کامل داشته باشد. زمان ما اگر موضوعی یا مصاحبه‌ای به ما محول می‌شد، به آرشیو روزنامه مراجعه می‌کردیم. بهترین آرشیو، بریده جراید متعلق به روزنامه کیهان بود. سریعا مطالب را یادداشت می‌کردیم. کتاب‌هایی را که با آن موضوع مرتبط بودند، جمع‌آوری می‌کردیم. اگر آرشیو روزنامه کتاب و منبعی را که ما می‌خواستیم، نداشت، برایمان مهیا می‌کردند. مجهز می‌رفتیم سر مصاحبه و گزارش. در هر مصاحبه‌ای ابتدا بین خبرنگار و مصاحبه‌شونده یک جنگ درونی و روانی برگزار می‌شود. آنجا آنها ارزیابی می‌کنند که این خبرنگار چیزی می‌فهمد یا نه. خبرنگار اگر اطلاعاتی نداشته باشد، شکست خواهد خورد. همین‌طور، بهترین خبرها از اواسط مصاحبه‌ها درمی‌آمدند. به ما یاد می‌دادند که اولا نگذارید او زیاد صحبت کند و ثانیا پاسخِ پرسش‌های خودتان را از طرف بگیرید. خبرنگاران جوان ما این تجربیات را ندارند و چیزی از داخل روزنامه‌ها درنخواهد آمد.
روزنامه‌ها چقدر کارکنان خود را آموزش ضمن خدمت می‌دادند؟ هرازچند سال، آیا شما را به کلاس می‌فرستادند یا کسی را می‌آوردند به شما آموزش بدهد؟
ما را به جایی نمی‌فرستادند؛ اما هراز‌چندی، در سالن کنفرانس روزنامه از استادان مختلف در رشته‌های مختلف دعوت می‌کردند، بچه‌ها سؤالات خودشان را می‌پرسیدند و به‌این‌صورت به آگاهی می‌رسیدند؛ اما از نظر حرفه‌ای، آموزش بیشتر با انتقال تجربه انجام می‌شد.
دبیرها چقدر سخت‌گیر بودند؟ ما یک‌سری داستان‌های افسانه‌ای شنیده‌ایم؛ مثلا مطالب را پاره می‌کردند و در سطل آشغال می‌انداختند، شش ماه اول اجازه نمی‌دادند که کارآموز روی صندلی بنشیند.
سخت‌گیری‌هایی وجود داشت؛ کسانی که درس‌شان در دانشکده‌‌ها به اتمام می‌رسید، به روزنامه می‌آمدند. آن زمان، کیهان دانشکده هم تأسیس کرد. آموزش‌ها به‌این‌ترتیب بود که دانشجویان آنجا می‌رفتند و نخبگان‌شان به روزنامه‌ها می‌آمدند. این‌گونه هم نبود که دانشجویان بی‌سواد فارغ‌التحصیل شوند یا اینکه بعد از تحصیل بی‌کار بمانند. علاقه و عشق به این کار باعث موفقیت می‌شد. ما اگر نیرویی می‌خواستیم، به استادان دانشگاه می‌گفتیم که اگر شاگرد زرنگی در دانشکده دارند، به روزنامه معرفی کنند. سخت‌گیری در کار هم بود. فریدون صدوقی تعریف می‌کرد و می‌گفت من اولین‌بار که وارد تحریریه روزنامه کیهان شدم، گفتند بلوری خیلی سخت‌گیر است. اگر گزارش افتضاح باشد، پاره می‌کند، فریاد می‌زند و البته مقداری هم صحیح بود. می‌گفت 10 نفر از بچه‌های فارغ‌التحصیل دانشکده، گزار‌ش‌های خودشان را روی میز بلوری چیدند و او هم گزارشش را کنار آنها گذاشته و خود صدیقی پشت ستون تحریریه قایم شده. شاگردی و استادی این‌گونه بود؛ از همدیگر حساب می‌بردند. خودش می‌گوید آن روز من فقط گزارش ایشان را پسندیدم و گفتم این اصلاحات را انجام بده تا چاپ صورت گیرد. به‌راحتی هم مطلبی چاپ نمی‌شد. الان به‌این‌صورت نیست. علاقه و عشق به کار به این صورت جواب می‌داد. اگر علاقه و عشق به کار وجود نداشت، هیچ کاری دوام نمی‌آورد و پایدار نمی‌ماند. آن زمان، اصالت خبر و اصالت نوشتاری، اهمیت ویژه‌ای داشت. من هنگام نوشتن حتی با اینکه پخته شده بودم، با‌این‌حال تا نیمه‌های شب می‌نشستم و گزارشم را می‌نوشتم و روی آن فکر و وقت و انرژی می‌گذاشتم. چگونه شروع‌کردن مهم بود؛ اینکه چه مطلبی باید نوشت که برای خواننده جذاب باشد، مهم بود. الان این چیزها اهمیتی ندارد.
رابطه جذب‌کنندگان تبلیغات و سازمان آگهی‌ها با تحریریه چطور بود؟ آنها چقدر در تحریریه تأثیر داشتند؟
چند چیز برای خبرنگار حکم گناه و آلودگی را داشت: یکی اینکه از مراکز خبری کادو بگیرد. این زشت‌ترین کار یک خبرنگار تلقی می‌شد و به‌نوعی آبروریزی محسوب بود. یک زمان عید شده بود و بانک مرکزی روی اعتباری که برای خبرنگار قائل می‌شد، نه اینکه کیف و خودکار و هدایای حقیرانه بدهند، می‌خواست به خبرنگارها هدیه بدهد. من در دفتر کیهان نشسته بودم و در حال نوشتن بودم، پستچی بانک برایم پارچه‌ مخملی سربسته‌ای آورد و گفت این برای شماست. گفت بانک مرکزی اینها را داده است و قابل شما را ندارد. گفتم چیست؟ گفت سه عدد سکه دو‌و‌نیم پهلوی. آن زمان می‌شد با اینها خانه خرید. چنان داد و فریادی کردم که همه جمع شدند. نه‌تنها من بلکه هیچ‌کدام از خبرنگار‌ها این کار را نمی‌کردند. محال بود. رابطه با سازمان آگهی‌ها هم کار زشتی بود. مدیر اجازه نمی‌داد خبرنگاران وارد مسائل آگهی شوند؛ البته گزارش‌های آگهی‌مانندی وجود داشت که در برخی موارد براساس تخصص به بعضی از بچه‌ها سفارش می‌دادند. به چند نفر با اطلاع مدیر خبر می‌دادند تا گزارش را بنویسند و آگهی کنند؛ مثل رپرتاژ آگهی. این کار زشتی بود که بچه‌ها آگهی بگیرند؛ البته بعضی‌ها بودند که به‌نحوی آگهی می‌گرفتند؛ مثلا خبرنگاری داشتیم که در سازمان برنامه بود. وقتی این سازمان می‌خواست آگهی بدهد، مناقصه را به صورت خبری می‌داد. یکی، دو مورد استثنائات این‌چنینی داشتیم. روزنامه می‌دید که این افراد کارشان مشخص است و بالاخره به روزنامه هم باید پول بیاید، به این کار تن می‌داد؛ اما برای این کار از افراد معدودی استفاده می‌کرد.
آیا خبرنگار در یک حوزه خبری در دو رسانه کار می‌کرد؟ یعنی در روزنامه یک حوزه داشته باشد، در مجله هم با همان حوزه کار کند؟
مجله مهم نبود. مجله اصلا به حساب نمی‌آمد.
در دو روزنامه چطور؟
نه، اصلا. دو روزنامه کیهان و اطلاعات، با‌ وجود اینکه با یکدیگر رقابت داشتند، به‌صورت شفاهی با یکدیگر قرارداد بسته بودند که اگر مثلا خبرنگار اطلاعات بنا به دلایلی قهر کرده است و به روزنامه کیهان می‌آید تا کار کند، عذر او را بخواهند و به او اجازه کار در آن روزنامه را ندهند. من در این بیست‌و‌چند سال قبل از انقلاب، فقط یک بار، آن هم به‌صورت استثنایی این مسئله را دیدم؛ آن هم ایوب کلانتری، عکاس ماهر روزنامه اطلاعات بود که قهر کرد و رضایت گرفت و وارد روزنامه کیهان شد.
زمانی که تلویزیون روی بورس آمد، روزنامه‌نگاران زیادی وارد آن رسانه‌ شدند؟ الان خیلی‌ها علاقه‌‌مندند که از روزنامه‌ها وارد رادیو یا تلویزیون بشوند و به‌گونه‌ای روزنامه‌نگاری را سکوی پرشی برای ورود به این رسانه‌ها می‌دانند. آن زمان هم این‌طور بود؟
مشکلی وجود نداشت. چون کاری که انجام می‌دادند از هم مجزا بود. اعتبار خبر و منبع خبری فقط در روزنامه‌ها بود؛ حتی تلویزیون که وارد ماجرا شد، بر عکس رونقی برای کار روزنامه‌ها شد. چرا؟ چون مثلا زمانی که فلان چهره می‌خواند یا هنرپیشه‌ای معروف می‌شد، مجله و روزنامه‌ها عکس‌شان را روی جلد می‌زدند و فروش می‌رفتند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.