مسأله هویت در نظام آموزش عمومی و عالی ایران
دکتر بابک شمشیری.دانشیار فلسفه تعلیم و تربیت و رئیس دانشکده روان شناسی و علوم تربیتی دانشگاه شیراز
در سالهای گذشته شاهد نوعی خلط بین شرح وظایف مدرسه و دانشگاه بوده ایم؛ به طوری که در عمل تمایز میان دانشگاه و مدرسه را بسیار دشوار کرده است. شاهد این مدّعا رشد قارچ گونه دانشگاهها و مراکز آموزش عالی در سطح کشور و به تبع آن در استان فارس میباشد. امروز با احتساب دانشگاه های فرهنگیان و نیز دانشگاه فنی و حرفه ای بالغ بر 170 دانشگاه و مرکز آموزش عالی در استان فارس وجود دارد؛ که بسیاری از این مراکز نه از فضای فیزیکی و محیط مکانی مناسبی برخوردارند و نه از حداقل امکاناتی که یک مرکز آموزش عالی یا دانشگاه باید از آن بهره مند باشد. تعداد زیادی از این مراکز در ساختمانهای استیجاری در حدّ یک منزل و یا حداکثر یک مدرسه شکل گرفته اند. بسیاری از آنها کادر هیئت علمی ثابتی نداشته و اغلب از نیروهای حقّ التدریس استفاده می کنند. در واقع اکثر آنها همانند یک مدرسه البته در ابعادی بزرگتر اداره می شوند. با کمال تأسف در سالهای گذشته چنین نگاه و رویکردی حتی به دانشگاههای بزرگی همچون دانشگاه شیراز نیز رخنه کرده بود؛ به طوری که آن را همچونمدرسه ای بزرگتر و تنها در سطحی عالی تر مدیریت میکردند، غافل از آنکه دانشگاه با مدرسه تفاوتی
ماهوتی دارد. چنین وضعیتیحکایت از بحران هویتی دانشگاهها و بلکه مدارس میکند.
با گذشت تاریخی نسبتاً طولانی از ورود مدارس جدید به نظام تعلیم و تربیت ایران و همچنین شکل گیری آموزش عالی و دانشگاهها در کشور، هنوز هویت این نهادها به خوبی تعریف نشده است. این مشکل هویتی در سطوح و لایههای مختلف قابل پیگیری و شناسایی است به طوری که هم دانشجویان و دانش آموزان را درگیرِ خود ساخته و هم معلّمان و استادان دانشگاهها را. مشکل به همین جا ختم نمی شود بلکه دولتمردان، برنامهریزان و حتی والدین و خانواده ها نیز در رابطه با هویت مدرسه و دانشگاه دچار سردرگمی شده اند.
نشانه بارز این سردرگمیِ هویتی ، نقش ها و رسالتهایی است که جامعه امروزی ما از مدرسه و دانشگاه انتظار دارد. جامعه ما از مدرسه توقعات و انتظاراتی دارد که شرح وظیفه دانشگاه به حساب میآید؛ عکس این قضیه هم صادق است یعنی برخی انتظارات از دانشگاه در حدّ مدرسه است. حال سوال این است مگر نقش و رسالت مدرسه از یک سو و وظیفه و نقش دانشگاه از سوی دیگر چه باید باشد؟ اصولاً در جهان معاصر، مدرسه فضای ارائه آموزش عمومی به قصد تربیت شهروندان سالم، مطلوب، جامعه پذیر، متعّهد، مسئولیت پذیر، مشارکت جو، اخلاقی و نیز انسانهای چند بُعدی است. کاملاً روشن است که در چارچوب اهداف فوق، بستر سازی ایجاد جامعهای سالم و بالنده نیز فراهم می آید؛ در حالی که آموزش عالی نه عرصه آموزش عمومی بلکه عرصه ارائه آموزش های تخصصی با هدف تولید علم و فناوری، کارآفرینی و ایجاد شغل و پرورش متخصصین به منظور افزایش بهره وری و به طور کلی رشد و توسعه پایدار و همه جانبه است. اصولاً دانشگاه ها زمانی می توانند در جهت تحقق این اهداف گام های مؤثر و مثبت بردارند که مدارس،رسالتهای اصلی خودشان را دنبال کرده باشند؛ رسالتهایی از قبیل پرورش تفکر به ویژه تفکر خلاق و
انتقادی و همچنین پرورش ویژگی های بنیادی و ایجاد مهارتهای پایه، زیربنایی و پیش نیازی مثل مهارتهای مطالعه و نگارش، پرورش منش فکور و مهارت های زبانی. این در حالی است که برنامه ها و فعالیت های مدارس به جای تمرکز بر این اهداف، عمدتاً معطوف به ایجادمهارت های لازم برای گذشتن از سدّ کنکور شده است. جالب اینجاست که دانشگاه نیز مجبور گشته به جای تمرکز بر رسالت های اصلی خود، به جبران مهارت های پایه و آموزش های عمومی بپردازد. جای افسوس و صد افسوس دارد که دانشگاه به جای اهتمام به آموزش های تخصصی، به آموزشهای الفباییِ مطالعه و نگارش همت گمارد؛ البته باید یادآور شد که این وضعیت در قلمرو رشتههای علوم انسانی شدّت و جّدیت بیشتری دارد. این جابجایی نقش و رسالت موجب شده که راه اندازی دانشگاه امری ساده و سهل الوصول تلقی گشته و به راحتی مجوز آن صادر گردد؛ چرا که چیزی بیش از مدرس از آن انتظار ندارند.
در سالهای گذشته شاهد نوعی خلط بین شرح وظایف مدرسه و دانشگاه بوده ایم؛ به طوری که در عمل تمایز میان دانشگاه و مدرسه را بسیار دشوار کرده است. شاهد این مدّعا رشد قارچ گونه دانشگاهها و مراکز آموزش عالی در سطح کشور و به تبع آن در استان فارس میباشد. امروز با احتساب دانشگاه های فرهنگیان و نیز دانشگاه فنی و حرفه ای بالغ بر 170 دانشگاه و مرکز آموزش عالی در استان فارس وجود دارد؛ که بسیاری از این مراکز نه از فضای فیزیکی و محیط مکانی مناسبی برخوردارند و نه از حداقل امکاناتی که یک مرکز آموزش عالی یا دانشگاه باید از آن بهره مند باشد. تعداد زیادی از این مراکز در ساختمانهای استیجاری در حدّ یک منزل و یا حداکثر یک مدرسه شکل گرفته اند. بسیاری از آنها کادر هیئت علمی ثابتی نداشته و اغلب از نیروهای حقّ التدریس استفاده می کنند. در واقع اکثر آنها همانند یک مدرسه البته در ابعادی بزرگتر اداره می شوند. با کمال تأسف در سالهای گذشته چنین نگاه و رویکردی حتی به دانشگاههای بزرگی همچون دانشگاه شیراز نیز رخنه کرده بود؛ به طوری که آن را همچونمدرسه ای بزرگتر و تنها در سطحی عالی تر مدیریت میکردند، غافل از آنکه دانشگاه با مدرسه تفاوتی
ماهوتی دارد. چنین وضعیتیحکایت از بحران هویتی دانشگاهها و بلکه مدارس میکند.
با گذشت تاریخی نسبتاً طولانی از ورود مدارس جدید به نظام تعلیم و تربیت ایران و همچنین شکل گیری آموزش عالی و دانشگاهها در کشور، هنوز هویت این نهادها به خوبی تعریف نشده است. این مشکل هویتی در سطوح و لایههای مختلف قابل پیگیری و شناسایی است به طوری که هم دانشجویان و دانش آموزان را درگیرِ خود ساخته و هم معلّمان و استادان دانشگاهها را. مشکل به همین جا ختم نمی شود بلکه دولتمردان، برنامهریزان و حتی والدین و خانواده ها نیز در رابطه با هویت مدرسه و دانشگاه دچار سردرگمی شده اند.
نشانه بارز این سردرگمیِ هویتی ، نقش ها و رسالتهایی است که جامعه امروزی ما از مدرسه و دانشگاه انتظار دارد. جامعه ما از مدرسه توقعات و انتظاراتی دارد که شرح وظیفه دانشگاه به حساب میآید؛ عکس این قضیه هم صادق است یعنی برخی انتظارات از دانشگاه در حدّ مدرسه است. حال سوال این است مگر نقش و رسالت مدرسه از یک سو و وظیفه و نقش دانشگاه از سوی دیگر چه باید باشد؟ اصولاً در جهان معاصر، مدرسه فضای ارائه آموزش عمومی به قصد تربیت شهروندان سالم، مطلوب، جامعه پذیر، متعّهد، مسئولیت پذیر، مشارکت جو، اخلاقی و نیز انسانهای چند بُعدی است. کاملاً روشن است که در چارچوب اهداف فوق، بستر سازی ایجاد جامعهای سالم و بالنده نیز فراهم می آید؛ در حالی که آموزش عالی نه عرصه آموزش عمومی بلکه عرصه ارائه آموزش های تخصصی با هدف تولید علم و فناوری، کارآفرینی و ایجاد شغل و پرورش متخصصین به منظور افزایش بهره وری و به طور کلی رشد و توسعه پایدار و همه جانبه است. اصولاً دانشگاه ها زمانی می توانند در جهت تحقق این اهداف گام های مؤثر و مثبت بردارند که مدارس،رسالتهای اصلی خودشان را دنبال کرده باشند؛ رسالتهایی از قبیل پرورش تفکر به ویژه تفکر خلاق و
انتقادی و همچنین پرورش ویژگی های بنیادی و ایجاد مهارتهای پایه، زیربنایی و پیش نیازی مثل مهارتهای مطالعه و نگارش، پرورش منش فکور و مهارت های زبانی. این در حالی است که برنامه ها و فعالیت های مدارس به جای تمرکز بر این اهداف، عمدتاً معطوف به ایجادمهارت های لازم برای گذشتن از سدّ کنکور شده است. جالب اینجاست که دانشگاه نیز مجبور گشته به جای تمرکز بر رسالت های اصلی خود، به جبران مهارت های پایه و آموزش های عمومی بپردازد. جای افسوس و صد افسوس دارد که دانشگاه به جای اهتمام به آموزش های تخصصی، به آموزشهای الفباییِ مطالعه و نگارش همت گمارد؛ البته باید یادآور شد که این وضعیت در قلمرو رشتههای علوم انسانی شدّت و جّدیت بیشتری دارد. این جابجایی نقش و رسالت موجب شده که راه اندازی دانشگاه امری ساده و سهل الوصول تلقی گشته و به راحتی مجوز آن صادر گردد؛ چرا که چیزی بیش از مدرس از آن انتظار ندارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.