|

خوانش سیاسیِ اصلاح طلبی در دهه نود

محمد حامد سلیمان زاده

چنانچه بتوانیم برای هر جنبش، گفتمان یا نظریه‌ای، طیفی را ترسیم کرده و آنها را در قالب این طیف تعریف کنیم، به خوبی می توانیم به این برداشت دست یابیم که مسیر این طیف‌ها، از نقطه آرمان خواهیِ ایده آل به سمت واقع نگری و واقعیت‌بینی هرچه بیشتر در حرکت است. درست به همین اعتبار است که بعضاً مشاهده می شود یک حرکت فکری یا یک نظریه جریان‌ساز، هرچه که به پیش می‌رود، بیشتر خود را می‌بیند و می‌شناسد و قامت خود را بیش از گذشته در آیینه تاریخ رصد کرده و مورد ارزیابی قرار می دهد؛ گویی که قرار است این سرنوشت، برای هر رویکرد، جنبش، گفتمان یا حرکتی پیش آید و آنها را در مقابل آزمون تاریخی قرار دهد. اینکه انتظارِ آن رود که یک جریان یا نحله فکری، در گذار زمان و تغییر شرایط اجتماعی،بی‌حرکت بماند و تنها بر مبنای مبانی سابق، بر مواجهه‌اش با شرایط پَسینی به پیش رود، انتظاری است که خلاف مقتضای عقلانیت بوده و صحنه واقعیت را نادیده می‌انگارد. جریان اصلاح‌طلبی نیز شبیه به بسیاری دیگر از جریانات فکری و اجتماعی دیگر، از این قاعده مستثنی نبوده و ذیل همين قاعده قرار گرفته است. این مدعا، آنجا بیشتر قوت می‌گیرد که اگر نقطه عزیمت و شروع به کار تفکراصلاح‌طلبی را منحصر در دهه هفتاد شمسی ندانيم و برای آن سبقه‌ای بیش از این قائل شویم، آن گاه است که با رصد کردن فراز و فرودهای این جریان تا به امروز، به صحت این تحلیل خواهیم رسید که خود اصلاحات نیز در بستر شرایط متفاوت تاریخی، مشمول اصلاحات شده است و در خودش بیشتر نظر کرده و این حرکتِ طیفی به سمت واقع نگری و عملیاتی شدن را همچنان که بنا به زمینه‌ها و دوره‌های مختلف مشاهده کرده ، امروزه و در زیست اصلاح‌طلبان در عصر اعتدال نیز بیشتر احساس می‌کند، به نحوی که خوانش سیاسی اصلاح طلبی در دهه نود را می‌توانیم خوانشی نتیجه بخش‌تر و معطوف به عملي‌تر شدن معنا کنیم و ببینیم؛ خوانشی که پیش از مواجهه اصلاح‌طلبان با دولت عملگرای روحانی، در ساحت تفکر آنان رخنه نکرده بود و رویکرد سیاسی آنان به شدت تحت تاثیر فضای پساجنبشی و آرمان خواهانه دهه هشتاد بود. اینک به نیکی می‌توان دریافت که در اصلاح‌طلبی دهه نود:
اعتدال، اخلاقِ اصلاحات است
از همان روزهای ابتدایی تشکیل کابینه دولت اعتدال، بحث داغ جراید و متفکران عرصه عمومی، حول محور این سوال بود که « اعتدال، استراتژی است یا ایدئولوژی؟». به این معنا که آیا می‌توانیم در کنار دو شقِ مرسومِ اصولگرایی و اصلاح‌طلبی، برای اعتدال، شان مستقلی قائل بوده و بگوییم این نیز مثل آن دو گرایش، گفتمان مجزایی بوده و برای خود دنیای دیگری دارد یا اینکه اینگونه نبوده و اعتدال بیش از آنکه یک گفتمان سوم باشد، کارکرد استراتژی بودن داشته و به مثابه یک اخلاقِ روشی و تاکتیک صفتانه عمل می کند! سوالها ادامه داشت تا اینکه هرچه زمان گذشت و این تفکر، خودش را بیشتر نشان داد، مشخص شد که اعتدال به عنوان یک روش است، اخلاق است، استراتژی است، راهنمای چگونگی عمل کردن است و کاربست آن، ایدئولوژی‌ها و اهداف‌ها را بیشتر، بهتر، عملگرایانه‌تر و وافی به مقصودتر به نتیجه می‌رساند.‌
اصلاح‌طلبان در این عصر، چنین اخلاقی را پیشه کرده‌اند تا بلکه با نرمال کردن شرایط، بی گدار به آب نزدن و بازسازی هویت پیشین، به حیات خود ادامه دهند. اگرچه شاید پیشه کردن این اخلاق
نئو محافظاکارانه، به میل و فکر اصلاح‌طلبان یک دهه قبل خوش نیاید اما صحنه واقعی سیاست امروزی و برنامه اصلاح طلبان در انتخابات پیش رو، این گونه اخلاق عملی را اقتضا کرده است.
اصلاح طلبی، واقع نگرتر است
اگر انصاف و عقلانیت را معیار داوری‌ها و تحلیل‌هاي خود قرار دهیم و بدون تعصب‌ورزی‌های بی‌جا و انکار دفتر تاریخی این جریان به تحلیل و ارائه راهکار بنشینیم، دست کم می‌توان چنین گفت که جریان اصلاح‌طلبی در بستر زمان، هرچه که جلوتر آمده ، بیشتر فهمیده است که به لحاظ روش، چه باید بکند و موضوع توجه، پژوهش و حرکتش چه بايد باشد و اصلاح چه چیزی را باید در اولویت قرار دهد. این فلسفه واقع‌نگری را که با نگریستن به تجربه تاریخی خود به دست آورده است، در خوانش سیاسی جريان اصلاح‌طلبی دهه نود می بینیم.اصولاً، بقای یک جریان فکری اجتماعی که علاوه بر حوزه ایدئولوژی و مقام اندیشه، سودای جریان سازی و همراه کردن توده مردم را نیز در دستور کار خود قرار داده است، در همین است که خویشتن را در آیینه اجتماع ببیند و بی آنکه خود را بریده از واقعیات زمینی، مصلحت اندیشی و مقتضیات اجتماعی تعریف کند، در راستای توجه به این فاکتورهای حیات بخش گام بردارد و این حقایق را در روش های پیشبرد اهدافش لحاظ نماید. در این صورت است که می تواند در رویارویی با اجتماع سیال و متغیر، سربلند باشد و در ادوار متفاوت، حرفی برای گفتن و نظری برای جذب مخاطب داشته باشد که اگر غیر از این عملکرد داشته باشد، جز حیاتی مقطعی و نقشی زودگذر را نمي توان برایش متصور بود.

چنانچه بتوانیم برای هر جنبش، گفتمان یا نظریه‌ای، طیفی را ترسیم کرده و آنها را در قالب این طیف تعریف کنیم، به خوبی می توانیم به این برداشت دست یابیم که مسیر این طیف‌ها، از نقطه آرمان خواهیِ ایده آل به سمت واقع نگری و واقعیت‌بینی هرچه بیشتر در حرکت است. درست به همین اعتبار است که بعضاً مشاهده می شود یک حرکت فکری یا یک نظریه جریان‌ساز، هرچه که به پیش می‌رود، بیشتر خود را می‌بیند و می‌شناسد و قامت خود را بیش از گذشته در آیینه تاریخ رصد کرده و مورد ارزیابی قرار می دهد؛ گویی که قرار است این سرنوشت، برای هر رویکرد، جنبش، گفتمان یا حرکتی پیش آید و آنها را در مقابل آزمون تاریخی قرار دهد. اینکه انتظارِ آن رود که یک جریان یا نحله فکری، در گذار زمان و تغییر شرایط اجتماعی،بی‌حرکت بماند و تنها بر مبنای مبانی سابق، بر مواجهه‌اش با شرایط پَسینی به پیش رود، انتظاری است که خلاف مقتضای عقلانیت بوده و صحنه واقعیت را نادیده می‌انگارد. جریان اصلاح‌طلبی نیز شبیه به بسیاری دیگر از جریانات فکری و اجتماعی دیگر، از این قاعده مستثنی نبوده و ذیل همين قاعده قرار گرفته است. این مدعا، آنجا بیشتر قوت می‌گیرد که اگر نقطه عزیمت و شروع به کار تفکراصلاح‌طلبی را منحصر در دهه هفتاد شمسی ندانيم و برای آن سبقه‌ای بیش از این قائل شویم، آن گاه است که با رصد کردن فراز و فرودهای این جریان تا به امروز، به صحت این تحلیل خواهیم رسید که خود اصلاحات نیز در بستر شرایط متفاوت تاریخی، مشمول اصلاحات شده است و در خودش بیشتر نظر کرده و این حرکتِ طیفی به سمت واقع نگری و عملیاتی شدن را همچنان که بنا به زمینه‌ها و دوره‌های مختلف مشاهده کرده ، امروزه و در زیست اصلاح‌طلبان در عصر اعتدال نیز بیشتر احساس می‌کند، به نحوی که خوانش سیاسی اصلاح طلبی در دهه نود را می‌توانیم خوانشی نتیجه بخش‌تر و معطوف به عملي‌تر شدن معنا کنیم و ببینیم؛ خوانشی که پیش از مواجهه اصلاح‌طلبان با دولت عملگرای روحانی، در ساحت تفکر آنان رخنه نکرده بود و رویکرد سیاسی آنان به شدت تحت تاثیر فضای پساجنبشی و آرمان خواهانه دهه هشتاد بود. اینک به نیکی می‌توان دریافت که در اصلاح‌طلبی دهه نود:
اعتدال، اخلاقِ اصلاحات است
از همان روزهای ابتدایی تشکیل کابینه دولت اعتدال، بحث داغ جراید و متفکران عرصه عمومی، حول محور این سوال بود که « اعتدال، استراتژی است یا ایدئولوژی؟». به این معنا که آیا می‌توانیم در کنار دو شقِ مرسومِ اصولگرایی و اصلاح‌طلبی، برای اعتدال، شان مستقلی قائل بوده و بگوییم این نیز مثل آن دو گرایش، گفتمان مجزایی بوده و برای خود دنیای دیگری دارد یا اینکه اینگونه نبوده و اعتدال بیش از آنکه یک گفتمان سوم باشد، کارکرد استراتژی بودن داشته و به مثابه یک اخلاقِ روشی و تاکتیک صفتانه عمل می کند! سوالها ادامه داشت تا اینکه هرچه زمان گذشت و این تفکر، خودش را بیشتر نشان داد، مشخص شد که اعتدال به عنوان یک روش است، اخلاق است، استراتژی است، راهنمای چگونگی عمل کردن است و کاربست آن، ایدئولوژی‌ها و اهداف‌ها را بیشتر، بهتر، عملگرایانه‌تر و وافی به مقصودتر به نتیجه می‌رساند.‌
اصلاح‌طلبان در این عصر، چنین اخلاقی را پیشه کرده‌اند تا بلکه با نرمال کردن شرایط، بی گدار به آب نزدن و بازسازی هویت پیشین، به حیات خود ادامه دهند. اگرچه شاید پیشه کردن این اخلاق
نئو محافظاکارانه، به میل و فکر اصلاح‌طلبان یک دهه قبل خوش نیاید اما صحنه واقعی سیاست امروزی و برنامه اصلاح طلبان در انتخابات پیش رو، این گونه اخلاق عملی را اقتضا کرده است.
اصلاح طلبی، واقع نگرتر است
اگر انصاف و عقلانیت را معیار داوری‌ها و تحلیل‌هاي خود قرار دهیم و بدون تعصب‌ورزی‌های بی‌جا و انکار دفتر تاریخی این جریان به تحلیل و ارائه راهکار بنشینیم، دست کم می‌توان چنین گفت که جریان اصلاح‌طلبی در بستر زمان، هرچه که جلوتر آمده ، بیشتر فهمیده است که به لحاظ روش، چه باید بکند و موضوع توجه، پژوهش و حرکتش چه بايد باشد و اصلاح چه چیزی را باید در اولویت قرار دهد. این فلسفه واقع‌نگری را که با نگریستن به تجربه تاریخی خود به دست آورده است، در خوانش سیاسی جريان اصلاح‌طلبی دهه نود می بینیم.اصولاً، بقای یک جریان فکری اجتماعی که علاوه بر حوزه ایدئولوژی و مقام اندیشه، سودای جریان سازی و همراه کردن توده مردم را نیز در دستور کار خود قرار داده است، در همین است که خویشتن را در آیینه اجتماع ببیند و بی آنکه خود را بریده از واقعیات زمینی، مصلحت اندیشی و مقتضیات اجتماعی تعریف کند، در راستای توجه به این فاکتورهای حیات بخش گام بردارد و این حقایق را در روش های پیشبرد اهدافش لحاظ نماید. در این صورت است که می تواند در رویارویی با اجتماع سیال و متغیر، سربلند باشد و در ادوار متفاوت، حرفی برای گفتن و نظری برای جذب مخاطب داشته باشد که اگر غیر از این عملکرد داشته باشد، جز حیاتی مقطعی و نقشی زودگذر را نمي توان برایش متصور بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.