حق آبه فروشیهای میلیاردی
بحران آب کار را به خرید و فروش میلیاردی حقآبهها رسانده است. این بحران بویژه در دشتهای مرکزی ایران به شکل ملموستری خودنمایی میکند. در کنار هزاران چاه عمیق و نیمه عمیق غیرمجاز، چاههای مجاز نیز به راحتی قابل برداشت نیست. اینجا آب حکم کیمیا دارد و پروانه بهرهبرداری هر چاه تا سه میلیارد تومان به فروش میرسد. از 20 هزار حلقه چاه مجاز و غیرمجاز در شیراز تعداد اندکی آب قابل استحصال دارند.سطح آب هر روز پایینتر از قبل میرود. اگر تا 30 سال پیش با حفر چاه 100 متری به آب می رسیدید امروز باید عمق چاهها 300 متر باشد. روزگاری با همان چاههای 100 متری باغات پسته استان فارس قابل آبیاری بود اما آنقدر آب زیر زمین را تخلیه کردند تا بحران فرونشست دشت ها و خالی شدن ذخایر نمایان شد. در پی بروز این اتفاق خشکی باغات پسته و از بین رفتن سرمایههای مردم فلات مرکزی نتیجه محتوم خواهد بود که هشدار آن چند سالی هست از سوی دست اندرکاران تولید پسته به گوش میرسد.
2.8 میلیارد تومان برای یک چاه
برای حفظ سرمایه و یا شاید بهتر باشد بگوییم حفظ بقا، خرید و فروش آب روز به روز با بهای بیشتر انجام میشود. بين محليها حقه چاه مصطلح است. هر چاه 96 حقه دارد. كشاورزان كهنهكار دشتهاي مرکزی ميگويند اگر مدار را بر 6 بنا بگذاريم هر حقه چاه 144 سهم دارد. قيمت هر سهم نيز 20 ميليون تومان محاسبه ميشود. بنابراين يك چاه با 144 سهم بيش از دو ميليارد و 800 ميليون تومان قيمت دارد.داستان غم انگیزی است وقتی تاریخچه عمیقتر شدن چاهها را میخوانید. جلیل مظهري رئیس اتحادیه پسته یکی از استانهای پستهخیز داستان باغداري خود را مي گويد. در سال 1349 كه از اداره آبداري مجوز 100 متر چاه را گرفته بود پس از چند سال بهرهبرداري، آب چاهش رو به اتمام رفت. او دوباره در سال 1360 به اداره آب مراجعه كرد و آنها اینبار مجوز حفر چاه 170 متري دادند. آب چاه 170 متري در سال 1370 خشك و دوباره داستان افزايش عمق تكرار شد و اداره آبداری به مظهری مجوز چاه 240 متري دادند. هر روز بر عمق چاهها افزوده شد و ذخایر آب زیرزمینی بیشتر تحلیل رفت. مظهری میگوید: آيا اداره آب اين افت سطح آبهاي زيرزميني را نميديد؟ آيا در جريان از دست رفتن آبهاي زيرزميني
نبود؟ شايد كشاورزان بي سواد نميدانستند كه چه اتفاقي در حال رخداد است اما آيا مسئولان وزارت جهادكشاورزي هم نميدانستند چه بحراني پيش روست؟
ریشه عمیق غیرمجازها
در کنار چاههایی که مجوز بهرهبرداری داشتند و هر روز عمیقتر میشدند؛ رشد قارچگونه چاههای غیرمجاز هم بر این بحران دامن زد و آنقدر شیره جان طبیعت را مکیدند که دیگر جانی برای بقا باقی نمانده، غافل از اینکه مرگ طبیعت مساوی است با از بین رفتن سکونتگاههای تاریخی.
مانند هر کار غیرمجاز دیگری، آمار دقیقی از تعداد چاههای غیرمجاز وجود ندارد. ولی بنا بر گفتههایی از جمله برآوردهای عیسی کلانتری مشاور رئیس جمهور در امور آب از ۷۶۴هزار حلقه چاه موجود در کشور، تعداد ۳۷۰ هزار حلقه غیرمجاز است و مسئولان استانی معتقدند از این تعداد 18 هزار حلقه چاه غیرمجاز در استان فارس وجود دارد که 9 هزار و 200 حلقه از این تعداد به تاید وزارت نیرو رسیده است. مبنای 18 هزار حلقهای چاههای غیرمجاز حکایت از وجود 5 درصد از این چاهها در استان فارس دارد.خشكساليهاي پي درپي كه تقريبا از سال ۷۸ در فارس آغاز شد و به مدت ۷ سال به طول انجاميد، وضع منابع آب زيرزميني فارس و شيراز را بسيار شكننده و بحراني كرد و بارندگيهاي سال گذشته نيز نتوانست سفره هاي آب زيرزميني استان را به خوبي تغذيه كرده و برداشت سال هاي اخير را جبران كند. حفر چاه هاي جديد بويژه چاه هاي غيرمجاز كه به صورت غيركارشناسي و با عمق غيراستاندارد در مناطق مختلف ايجاد مي شود به شكنندگي وضع فعلي منابع آبي دامن زده و بعضا خسارات جبران ناپذيري در اين مناطق برجاي
ميگذارد.
لولهها در دشتهای مرکزی سبز میشود
بين كشاورزان و باغداران دشتهای مرکزی ایران لوله سبز شدن مرسوم است. از گذشته همواره باغداران براي آنكه چاه ريزش نكند و پمپ از ريزش احتمالي محفوظ باشد داخل چاه لولههايي كار ميگذاشتند. با گذشت زمان لولههاي كار گذاشته شده از چاه بيرون ميزد. هر سال بر ميزان بيرون زدگي لوله ها اضافه ميشد و كشاورزان اصطلاحا ميگفتند لوله سبز شده است. اما در واقع اين همان نشست دشتها بود. با بيرون كشيده شدن آبهاي زيرزميني هر سال سطح دشتها پايينتر ميرفت و بنابراين لولههاي كار گذاشته شده بيشتر بيرون ميزد. اکنون استان فارس در حالی هشتمین سال متوالی خشکسالی را پشت سر می گذارد که این خشکسالی در تاریخ صد سال گذشته در این استان بی سابقه بوده است. استان فارس در 10 سال گذشته کاهش بارندگی بین 5 تا 65 درصد را تجربه کرده است. با وجود این خشکسالی طی 50 سال گذشته آبهای زیرزمینی با استفاده از فناوری و حفر
چاه های عمیق برداشت شده و در سال های خشکسالی دیگر ذخیره ای در آبخوان ها باقی نمانده است.
9 شهرستان درگیر بحران کم آبی
کمبود آب در استان فارس طی سالهای اخیر شرایط را به جایی رسانده که اکنون 500 روستای استان با بحران آب مواجه شده اند و 90درصد دشتهای فارس نیز مشکل برداشت آب دارند. به واسطه وقوع بحران کمآبی در استان فارس، تامین آب پایدار برای شهرستانهای کازرون، فسا، جهرم، فیروزآباد، داراب، فسا و مرودشت و شهرهای حاجیآباد و بیضاء، با مشکلات جدی مواجه است. امروز با مفهومی سرو کار داریم تحت عنوان توان اکولوژیک منطقه که طبق این مفهوم باید تمام تلاش بر این اصل استوار باشد که بالاتر از توان اکولوژیک منطقه بارگذاری نکنیم. اما متاسفانه در طول سالها عواملی باعث شده که در بسیاری از نقاط کشور استفاده بیش از ظرفیت منطقه را شاهد باشیم. برآیند برنامهریزیهای گذشته ما با حجم سرمایهگذاری صورت گرفته منجر به دامن زده شدن به تمرکز جمعیت در برخی نقاط کشور شده است. در حال حاضر دو سوم از جمعیت کشور در یک سوم از مساحت کشور زندگی میکنند و اگر این یک سوم را نیز با نگاه جزئیتر بررسی کنیم خواهیم دید 60 درصد تمرکز در این یک سوم نیز در حوزه کلانشهرها وجود دارد. معنای دیگر این حرف آن است که ما در نقاطی از مساحت کشور بسیار بالاتر از توان اکولوژیک
منطقه جمعیت مستقر کردهایم و وقتی چنین اتفاقی حادث میشود شما ناگزیر خواهید بود تمامی منابع حوزه اکولوژیک را به سمت کلانشهر هدایت کنید.
تغییر چهره سکونتگاههای کشور
اما با ادامه این روند دیگر مناطقی که قبلا جاذبههای فراوانی برای زندگی داشته کم کم تغییر چهره میدهد و انگیزهها برای ماندن را کمرنگ میکند. اتفاقی که برای برخی از مناطق مرکزی ایران امروز از سوی تحلیلگران قابل پیش بینی است. به عبارت دیگر با خالی شدن منابع آب زیرزمینی که محل تامین 80 درصد از آب استان فارس را تشکیل میدهد؛ مناطق خشک شده کم کم خالی از سکنه میشود و جمعیت این مناطق به سمت دیگر مناطق با منابع آبی برقرار گسیل میشوند. در این نقل و انتقالات نیز شهرها بویژه کلانشهرهای کشور جاذبه بیشتری برای مهاجر پذیری دارند و این درحالی است که امروز کلانشهرهی کشور نیز با تنشهای آبی شدیدی مواجه هستند. اصلیترین انگیزه برای انتخاب محل زندگی موضوع اشتغال است و اشتغال ارتباط مستقیم با سرمایهگذاری دارد و هدایت سرمایهگذاری به طور مستقیم و غیرمستقیم برعهده دولت است.
عمق کف شکنیها به 500 متر هم میرسد
90 درصد از دشتهای فارس برای برداشت آب با مشکل روبه روست و حتی در برخی از این دشتها برداشت ممنوع اعلام شده است. در این دشتها از افت 30 سانتی متر آب تا 3.5 و حتی چهار متر هم مواجه هستیم که این نشان دهنده عمق بحران است. در برخی از شهرستانهای استان از جمله شهرستان جهرم عمق کف شکنی به حدود 500 متر می رسد که این به گفته کارشناسان یک فاجعه است. به همین دلیل است که مسئولان معتقدند فارس بهعنوان یکی از سه استان در کشور است که بدترین وضعیت را بهلحاظ منابع آب تجربه میکند. تا 10 سال قبل هیچ کس فکر نمیکرد روزی برسد که رودخانهها، تالابها، چشمهها و حتی منابع زیرزمینی آب دچار بحران شده و خشک شود اما امروز تقریبا تمام دشتهای استان فارس جز قسمت اندکی از این استان با بحران بیآبی و کمآبی دست و پنجه نرم میکند. امروز بخش اعظم اقتصاد استان فارس را کشاورزی تامین میکند ولی اگر دیدگاهها در بخشهای مختلف خصوصا کشاورزی تغییر نکند، کشاورزان و شهروندان هر سال شاهد شرایط بدتری خواهند بود.
تولید هندوانه و برنج در دشتهای بحرانی
علیرغم تمام برخوردها، توصیهها، تاکیدها و اقدامات، هنوز فارس تامین کننده هندوانه و گوجه کشور است و همچنان در بخشهایی از این استان کشاورزان برنج را با استفاده از منابع آبهای زیرزمینی کشت میکنند. در حال حاضر در بخشهایی از شهرستان فسا آب نوبتبندی شده و مرودشت که زمانی قطب کشاورزی و تامین کننده بخش عمدهای از گندم فارس و کشور بود، در تامین آب شرب مورد نیاز مشکل دارد. در چنین شرایطی است که کارشناسان کاشت برنج در استان فارس را خیانت به تمام مردم میدانند. چراکه دشتهای فسا، جهرم، داراب، ارسنجان دارای شرایط نامناسبی به لحاظ منابع آبی است و فرونشست بسیاری از دشتها در مناطق مختلف استان فارس وضعیت بحرانی دارد به طوریکه تصاویر و فیلمهای تهیه شده از مناطق مختلف نشاندهنده وضعیت بسیار بحرانی دشتهای فارس است.
سفرهها 20 متر پایینتر رفت
در طول سال های گذشته 100 میلیارد مترمکعب بیشتر از توان آبی کشور استفاده شده است و اکنون پیکر نحیف منابع آبی دیگر توان برآورده کردن انتظارهای روزافزون را که گاه با منافع فردی و محلی گره خورده است، ندارد. و گفته قائم مقام وزیر نیرو بر این نکته تاسفبار تاکید دارد که سطح سفره های آب زیرزمینی بر اثر استفاده بی رویه از ذخایر آبی کشور در طول سال های گذشته 20 متر افت کرده است. بارندگی های سالانه در کشور کاهش یافته و این مسئله بر ذخایر سفره های آبی کشور هم تاثیر منفی داشته است. در حال حاضر در 60 دشت اصلی و بزرگ در مرکز ایران افت سطح آب زیرزمینی به دو متر و و در برخی دشتها به 3 متر رسیده است ضمن آن که ما شاهد آخرین مرحله بیابان زایی یعنی نشست زمین هستیم که این مرحله زمانی اتفاق می افتد که فرآیند افت سطح زیرزمینی استمرار داشته باشد. اکنون دشت توس بین 5 تا 10 سانتی متر و دشت کازرون 5 سانتی متر درحال نشست است و در مناطقی چون اردبیل ، میناب و میبد و یا کلاه قاضی در جنوب اصفهان شکاف های عمیق ایجاد شده است و در جنوب تهران نیز در حال تجربه بیشترین میزان فرونشست زمین با رقم باورنکردنی 36 سانتی متر در سال هستیم که این رقم
90 برابر شرایط بحرانی است.
برداشت آب در دوره خشکسالی 50 درصد افزایش یافت
براساس یک تحقیق دانشگاهی دیگر، متوسط بارندگی در استان فارس در طول چهل سال گذشته 300 میلی متر در سال به ثبت رسیده است .محقق این طرح دانشگاهی با بررسی روند میزان بارندگی در دهه 1380 در استان فارس با بیان اینکه متوسط بارندگی های فارس در این دهه روندی کاهشی داشته است این را کی از علل بحرانی شدن وضعیت آب در استان فارس عنوان می کند. در این تحقیق آمده است استان فارس در 10 سال کاهش بارندگی بین 5 تا 65 درصد را تجربه کرده است .مقایسه میزان بارش ها در سال 82 به عنوان سال ترسالی با میزان بارندگی های دو سال پیاپی از سال 86 تا 88 به عنوان دو سال با شدیدترین دوران خشکسالی نشان میدهد در استان فارس در سال 82 با 91 میلی متر بارندگی بیشتر از متوسط 40 سال یعنی معادل 391 میلیمتر بارش، میزان 56/6 میلیارد مترمکعب آب برداشت شده است این در حالی است که برداشت ها در سال 88 در اوج خشکسالی در استان ، 9/1 میلیارد مترمکعب افزایش یافته است .در همین مدت میزان برداشت از سفره های زیرزمینی توسط هر چاه در سال 88 نسبت به سال 82 ، 51 هزار مترمکعب افزایش داشته است . دکتر صوفی یکی از محققان بخش آبخیزداری مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی و منابع طبیعی
استان فارس میگوید: تعداد چاه های استان فارس در سال 82 حدود 72 هزار و 500 چاه بود. اگر چه تعداد چاه ها در استان به دلیل خشک شدن بخشی از آن ها به 59 هزار و 700 چاه در سال 88 رسید اما میزان برداشت توسط تمامی چاه ها از 56/6 میلیارد مترمکعب درسال 82 به 45/8 میلیارد مترمکعب در سال 88 رسیده است .وی اظهار میکند: در سال 86 تا 88 که مجموع نزولات جوی فارس صد در صد کاهش داشته، برداشت آبهای زیرزمینی در استان نزدیک به 50 درصد رشد داشته است .
تغییر مدیریت اوضاع را بحرانیتر کرد
بنا بر تاکید کارشناسان عامل انسانی و نبود مدیریت صحیح در برداشت از ذخایر آب های زیرزمینی از عوامل اصلی بحران آب در کشور و بویژه در استان فارس است. این درحالی است که وقتی تاریخ کشورمان را مرور میکنیم میبینیم نگاه سنتی حاکم بر مدیریت منابع آب کشور برپایه همین استراتژی استوار بوده است. دست کم میتوانیم بگوییم از زمان کوروش با توجه به منشور موجود از آن زمان، خشکسالی یک بخشی از واقعیتهای اقلیم ایران بوده است. بویژه فلات مرکزی ایران تحت تاثیر این دورههای خشکسالی قرار داشته است. اما مدیریت آب در طول تاریخ ایران همواره با پیشفرض حفاظت انجام شده است. استفاده از قنات و آبخوانها برای ذخیره آب و حفاظت از رودخانهها و تالابها با همین نگاه انجام میشد. این در شرایطی است که تغییر مدیریت منطقهای حوضههای آبریز به مدیریت استانی در ادوار گذشته، درگیریهای استانی را باعث شد. کشمکشها بین استان ها برای سهمگیری بیشتر از آب سبب شد منابع آبی هرچه بیشتر تضعیف و به سمت خشکیدگی پیش رود. این تغییر کم کم این خطر را ایجاد میکند که اختلاف و نزاع آب بین استانها درگیرد.
وقتی دخل و خرج نابرابر شد
بررسیها نشان میدهد یکی از علتهای صدمات وارده به منابع آب سطحی و زیرزمینی از دست رفتن مدیریت حوضهای آب بود. ما در کشور شش حوضه اصلی آب داریم. برای پایدار ماندن این حوضهها باید دخل و خرجشان با هم برابر باشد در غیر این صورت ناپایداری ایجاد خواهد شد که گریبان طبیعت و مردم را خواهد گرفت. این شش حوضه قبلا در قالب آبهای منطقهای مشخصی با پایش این حوزهها اداره میشد و از خطوط جغرافیایی تبعیت نمیکرد اما در طول دورههای گذشته و بر اثر قانونی که به تصویب رسید این حوضههای آبریز تبدیل شد به حوضههای استانی. اتفاقی که افتاد این بود که در یک حوضه آبی رقابت عجیبی برای برداشت آب از مناطق البته با نیت خیر توسعه ایجاد شد اما ظرفیت همان ظرفیت گذشته بود. یعنی مدیریت مصارف از نگاه مدیریت منطقهای به نگاه استانی و مدیریت استانی با نگاه مصرف و نه با نگاه پایداری مناطق تبدیل شد. به این ترتیب اکثر حوضههای آبی ما میزان طرحهای آبی مطالعه شده، در دست اجرا و عملیاتی شدهشان بیشتر از ظرفیت طبیعی مناطق انجام شد و در بعضی از حوضهها کارهای تعریف شده دوبرابر ظرفیت منابع دیده شد. معنی این امر روشن است یعنی منابع سطحی و زیرزمینی
در آینده در تنگنای بیشتر قرار خواهد گرفت و نزاع بین استانی آغاز میشود و این کاری خلاف اصول توسعه پایدار است.
بحران آب کار را به خرید و فروش میلیاردی حقآبهها رسانده است. این بحران بویژه در دشتهای مرکزی ایران به شکل ملموستری خودنمایی میکند. در کنار هزاران چاه عمیق و نیمه عمیق غیرمجاز، چاههای مجاز نیز به راحتی قابل برداشت نیست. اینجا آب حکم کیمیا دارد و پروانه بهرهبرداری هر چاه تا سه میلیارد تومان به فروش میرسد. از 20 هزار حلقه چاه مجاز و غیرمجاز در شیراز تعداد اندکی آب قابل استحصال دارند.سطح آب هر روز پایینتر از قبل میرود. اگر تا 30 سال پیش با حفر چاه 100 متری به آب می رسیدید امروز باید عمق چاهها 300 متر باشد. روزگاری با همان چاههای 100 متری باغات پسته استان فارس قابل آبیاری بود اما آنقدر آب زیر زمین را تخلیه کردند تا بحران فرونشست دشت ها و خالی شدن ذخایر نمایان شد. در پی بروز این اتفاق خشکی باغات پسته و از بین رفتن سرمایههای مردم فلات مرکزی نتیجه محتوم خواهد بود که هشدار آن چند سالی هست از سوی دست اندرکاران تولید پسته به گوش میرسد.
2.8 میلیارد تومان برای یک چاه
برای حفظ سرمایه و یا شاید بهتر باشد بگوییم حفظ بقا، خرید و فروش آب روز به روز با بهای بیشتر انجام میشود. بين محليها حقه چاه مصطلح است. هر چاه 96 حقه دارد. كشاورزان كهنهكار دشتهاي مرکزی ميگويند اگر مدار را بر 6 بنا بگذاريم هر حقه چاه 144 سهم دارد. قيمت هر سهم نيز 20 ميليون تومان محاسبه ميشود. بنابراين يك چاه با 144 سهم بيش از دو ميليارد و 800 ميليون تومان قيمت دارد.داستان غم انگیزی است وقتی تاریخچه عمیقتر شدن چاهها را میخوانید. جلیل مظهري رئیس اتحادیه پسته یکی از استانهای پستهخیز داستان باغداري خود را مي گويد. در سال 1349 كه از اداره آبداري مجوز 100 متر چاه را گرفته بود پس از چند سال بهرهبرداري، آب چاهش رو به اتمام رفت. او دوباره در سال 1360 به اداره آب مراجعه كرد و آنها اینبار مجوز حفر چاه 170 متري دادند. آب چاه 170 متري در سال 1370 خشك و دوباره داستان افزايش عمق تكرار شد و اداره آبداری به مظهری مجوز چاه 240 متري دادند. هر روز بر عمق چاهها افزوده شد و ذخایر آب زیرزمینی بیشتر تحلیل رفت. مظهری میگوید: آيا اداره آب اين افت سطح آبهاي زيرزميني را نميديد؟ آيا در جريان از دست رفتن آبهاي زيرزميني
نبود؟ شايد كشاورزان بي سواد نميدانستند كه چه اتفاقي در حال رخداد است اما آيا مسئولان وزارت جهادكشاورزي هم نميدانستند چه بحراني پيش روست؟
ریشه عمیق غیرمجازها
در کنار چاههایی که مجوز بهرهبرداری داشتند و هر روز عمیقتر میشدند؛ رشد قارچگونه چاههای غیرمجاز هم بر این بحران دامن زد و آنقدر شیره جان طبیعت را مکیدند که دیگر جانی برای بقا باقی نمانده، غافل از اینکه مرگ طبیعت مساوی است با از بین رفتن سکونتگاههای تاریخی.
مانند هر کار غیرمجاز دیگری، آمار دقیقی از تعداد چاههای غیرمجاز وجود ندارد. ولی بنا بر گفتههایی از جمله برآوردهای عیسی کلانتری مشاور رئیس جمهور در امور آب از ۷۶۴هزار حلقه چاه موجود در کشور، تعداد ۳۷۰ هزار حلقه غیرمجاز است و مسئولان استانی معتقدند از این تعداد 18 هزار حلقه چاه غیرمجاز در استان فارس وجود دارد که 9 هزار و 200 حلقه از این تعداد به تاید وزارت نیرو رسیده است. مبنای 18 هزار حلقهای چاههای غیرمجاز حکایت از وجود 5 درصد از این چاهها در استان فارس دارد.خشكساليهاي پي درپي كه تقريبا از سال ۷۸ در فارس آغاز شد و به مدت ۷ سال به طول انجاميد، وضع منابع آب زيرزميني فارس و شيراز را بسيار شكننده و بحراني كرد و بارندگيهاي سال گذشته نيز نتوانست سفره هاي آب زيرزميني استان را به خوبي تغذيه كرده و برداشت سال هاي اخير را جبران كند. حفر چاه هاي جديد بويژه چاه هاي غيرمجاز كه به صورت غيركارشناسي و با عمق غيراستاندارد در مناطق مختلف ايجاد مي شود به شكنندگي وضع فعلي منابع آبي دامن زده و بعضا خسارات جبران ناپذيري در اين مناطق برجاي
ميگذارد.
لولهها در دشتهای مرکزی سبز میشود
بين كشاورزان و باغداران دشتهای مرکزی ایران لوله سبز شدن مرسوم است. از گذشته همواره باغداران براي آنكه چاه ريزش نكند و پمپ از ريزش احتمالي محفوظ باشد داخل چاه لولههايي كار ميگذاشتند. با گذشت زمان لولههاي كار گذاشته شده از چاه بيرون ميزد. هر سال بر ميزان بيرون زدگي لوله ها اضافه ميشد و كشاورزان اصطلاحا ميگفتند لوله سبز شده است. اما در واقع اين همان نشست دشتها بود. با بيرون كشيده شدن آبهاي زيرزميني هر سال سطح دشتها پايينتر ميرفت و بنابراين لولههاي كار گذاشته شده بيشتر بيرون ميزد. اکنون استان فارس در حالی هشتمین سال متوالی خشکسالی را پشت سر می گذارد که این خشکسالی در تاریخ صد سال گذشته در این استان بی سابقه بوده است. استان فارس در 10 سال گذشته کاهش بارندگی بین 5 تا 65 درصد را تجربه کرده است. با وجود این خشکسالی طی 50 سال گذشته آبهای زیرزمینی با استفاده از فناوری و حفر
چاه های عمیق برداشت شده و در سال های خشکسالی دیگر ذخیره ای در آبخوان ها باقی نمانده است.
9 شهرستان درگیر بحران کم آبی
کمبود آب در استان فارس طی سالهای اخیر شرایط را به جایی رسانده که اکنون 500 روستای استان با بحران آب مواجه شده اند و 90درصد دشتهای فارس نیز مشکل برداشت آب دارند. به واسطه وقوع بحران کمآبی در استان فارس، تامین آب پایدار برای شهرستانهای کازرون، فسا، جهرم، فیروزآباد، داراب، فسا و مرودشت و شهرهای حاجیآباد و بیضاء، با مشکلات جدی مواجه است. امروز با مفهومی سرو کار داریم تحت عنوان توان اکولوژیک منطقه که طبق این مفهوم باید تمام تلاش بر این اصل استوار باشد که بالاتر از توان اکولوژیک منطقه بارگذاری نکنیم. اما متاسفانه در طول سالها عواملی باعث شده که در بسیاری از نقاط کشور استفاده بیش از ظرفیت منطقه را شاهد باشیم. برآیند برنامهریزیهای گذشته ما با حجم سرمایهگذاری صورت گرفته منجر به دامن زده شدن به تمرکز جمعیت در برخی نقاط کشور شده است. در حال حاضر دو سوم از جمعیت کشور در یک سوم از مساحت کشور زندگی میکنند و اگر این یک سوم را نیز با نگاه جزئیتر بررسی کنیم خواهیم دید 60 درصد تمرکز در این یک سوم نیز در حوزه کلانشهرها وجود دارد. معنای دیگر این حرف آن است که ما در نقاطی از مساحت کشور بسیار بالاتر از توان اکولوژیک
منطقه جمعیت مستقر کردهایم و وقتی چنین اتفاقی حادث میشود شما ناگزیر خواهید بود تمامی منابع حوزه اکولوژیک را به سمت کلانشهر هدایت کنید.
تغییر چهره سکونتگاههای کشور
اما با ادامه این روند دیگر مناطقی که قبلا جاذبههای فراوانی برای زندگی داشته کم کم تغییر چهره میدهد و انگیزهها برای ماندن را کمرنگ میکند. اتفاقی که برای برخی از مناطق مرکزی ایران امروز از سوی تحلیلگران قابل پیش بینی است. به عبارت دیگر با خالی شدن منابع آب زیرزمینی که محل تامین 80 درصد از آب استان فارس را تشکیل میدهد؛ مناطق خشک شده کم کم خالی از سکنه میشود و جمعیت این مناطق به سمت دیگر مناطق با منابع آبی برقرار گسیل میشوند. در این نقل و انتقالات نیز شهرها بویژه کلانشهرهای کشور جاذبه بیشتری برای مهاجر پذیری دارند و این درحالی است که امروز کلانشهرهی کشور نیز با تنشهای آبی شدیدی مواجه هستند. اصلیترین انگیزه برای انتخاب محل زندگی موضوع اشتغال است و اشتغال ارتباط مستقیم با سرمایهگذاری دارد و هدایت سرمایهگذاری به طور مستقیم و غیرمستقیم برعهده دولت است.
عمق کف شکنیها به 500 متر هم میرسد
90 درصد از دشتهای فارس برای برداشت آب با مشکل روبه روست و حتی در برخی از این دشتها برداشت ممنوع اعلام شده است. در این دشتها از افت 30 سانتی متر آب تا 3.5 و حتی چهار متر هم مواجه هستیم که این نشان دهنده عمق بحران است. در برخی از شهرستانهای استان از جمله شهرستان جهرم عمق کف شکنی به حدود 500 متر می رسد که این به گفته کارشناسان یک فاجعه است. به همین دلیل است که مسئولان معتقدند فارس بهعنوان یکی از سه استان در کشور است که بدترین وضعیت را بهلحاظ منابع آب تجربه میکند. تا 10 سال قبل هیچ کس فکر نمیکرد روزی برسد که رودخانهها، تالابها، چشمهها و حتی منابع زیرزمینی آب دچار بحران شده و خشک شود اما امروز تقریبا تمام دشتهای استان فارس جز قسمت اندکی از این استان با بحران بیآبی و کمآبی دست و پنجه نرم میکند. امروز بخش اعظم اقتصاد استان فارس را کشاورزی تامین میکند ولی اگر دیدگاهها در بخشهای مختلف خصوصا کشاورزی تغییر نکند، کشاورزان و شهروندان هر سال شاهد شرایط بدتری خواهند بود.
تولید هندوانه و برنج در دشتهای بحرانی
علیرغم تمام برخوردها، توصیهها، تاکیدها و اقدامات، هنوز فارس تامین کننده هندوانه و گوجه کشور است و همچنان در بخشهایی از این استان کشاورزان برنج را با استفاده از منابع آبهای زیرزمینی کشت میکنند. در حال حاضر در بخشهایی از شهرستان فسا آب نوبتبندی شده و مرودشت که زمانی قطب کشاورزی و تامین کننده بخش عمدهای از گندم فارس و کشور بود، در تامین آب شرب مورد نیاز مشکل دارد. در چنین شرایطی است که کارشناسان کاشت برنج در استان فارس را خیانت به تمام مردم میدانند. چراکه دشتهای فسا، جهرم، داراب، ارسنجان دارای شرایط نامناسبی به لحاظ منابع آبی است و فرونشست بسیاری از دشتها در مناطق مختلف استان فارس وضعیت بحرانی دارد به طوریکه تصاویر و فیلمهای تهیه شده از مناطق مختلف نشاندهنده وضعیت بسیار بحرانی دشتهای فارس است.
سفرهها 20 متر پایینتر رفت
در طول سال های گذشته 100 میلیارد مترمکعب بیشتر از توان آبی کشور استفاده شده است و اکنون پیکر نحیف منابع آبی دیگر توان برآورده کردن انتظارهای روزافزون را که گاه با منافع فردی و محلی گره خورده است، ندارد. و گفته قائم مقام وزیر نیرو بر این نکته تاسفبار تاکید دارد که سطح سفره های آب زیرزمینی بر اثر استفاده بی رویه از ذخایر آبی کشور در طول سال های گذشته 20 متر افت کرده است. بارندگی های سالانه در کشور کاهش یافته و این مسئله بر ذخایر سفره های آبی کشور هم تاثیر منفی داشته است. در حال حاضر در 60 دشت اصلی و بزرگ در مرکز ایران افت سطح آب زیرزمینی به دو متر و و در برخی دشتها به 3 متر رسیده است ضمن آن که ما شاهد آخرین مرحله بیابان زایی یعنی نشست زمین هستیم که این مرحله زمانی اتفاق می افتد که فرآیند افت سطح زیرزمینی استمرار داشته باشد. اکنون دشت توس بین 5 تا 10 سانتی متر و دشت کازرون 5 سانتی متر درحال نشست است و در مناطقی چون اردبیل ، میناب و میبد و یا کلاه قاضی در جنوب اصفهان شکاف های عمیق ایجاد شده است و در جنوب تهران نیز در حال تجربه بیشترین میزان فرونشست زمین با رقم باورنکردنی 36 سانتی متر در سال هستیم که این رقم
90 برابر شرایط بحرانی است.
برداشت آب در دوره خشکسالی 50 درصد افزایش یافت
براساس یک تحقیق دانشگاهی دیگر، متوسط بارندگی در استان فارس در طول چهل سال گذشته 300 میلی متر در سال به ثبت رسیده است .محقق این طرح دانشگاهی با بررسی روند میزان بارندگی در دهه 1380 در استان فارس با بیان اینکه متوسط بارندگی های فارس در این دهه روندی کاهشی داشته است این را کی از علل بحرانی شدن وضعیت آب در استان فارس عنوان می کند. در این تحقیق آمده است استان فارس در 10 سال کاهش بارندگی بین 5 تا 65 درصد را تجربه کرده است .مقایسه میزان بارش ها در سال 82 به عنوان سال ترسالی با میزان بارندگی های دو سال پیاپی از سال 86 تا 88 به عنوان دو سال با شدیدترین دوران خشکسالی نشان میدهد در استان فارس در سال 82 با 91 میلی متر بارندگی بیشتر از متوسط 40 سال یعنی معادل 391 میلیمتر بارش، میزان 56/6 میلیارد مترمکعب آب برداشت شده است این در حالی است که برداشت ها در سال 88 در اوج خشکسالی در استان ، 9/1 میلیارد مترمکعب افزایش یافته است .در همین مدت میزان برداشت از سفره های زیرزمینی توسط هر چاه در سال 88 نسبت به سال 82 ، 51 هزار مترمکعب افزایش داشته است . دکتر صوفی یکی از محققان بخش آبخیزداری مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی و منابع طبیعی
استان فارس میگوید: تعداد چاه های استان فارس در سال 82 حدود 72 هزار و 500 چاه بود. اگر چه تعداد چاه ها در استان به دلیل خشک شدن بخشی از آن ها به 59 هزار و 700 چاه در سال 88 رسید اما میزان برداشت توسط تمامی چاه ها از 56/6 میلیارد مترمکعب درسال 82 به 45/8 میلیارد مترمکعب در سال 88 رسیده است .وی اظهار میکند: در سال 86 تا 88 که مجموع نزولات جوی فارس صد در صد کاهش داشته، برداشت آبهای زیرزمینی در استان نزدیک به 50 درصد رشد داشته است .
تغییر مدیریت اوضاع را بحرانیتر کرد
بنا بر تاکید کارشناسان عامل انسانی و نبود مدیریت صحیح در برداشت از ذخایر آب های زیرزمینی از عوامل اصلی بحران آب در کشور و بویژه در استان فارس است. این درحالی است که وقتی تاریخ کشورمان را مرور میکنیم میبینیم نگاه سنتی حاکم بر مدیریت منابع آب کشور برپایه همین استراتژی استوار بوده است. دست کم میتوانیم بگوییم از زمان کوروش با توجه به منشور موجود از آن زمان، خشکسالی یک بخشی از واقعیتهای اقلیم ایران بوده است. بویژه فلات مرکزی ایران تحت تاثیر این دورههای خشکسالی قرار داشته است. اما مدیریت آب در طول تاریخ ایران همواره با پیشفرض حفاظت انجام شده است. استفاده از قنات و آبخوانها برای ذخیره آب و حفاظت از رودخانهها و تالابها با همین نگاه انجام میشد. این در شرایطی است که تغییر مدیریت منطقهای حوضههای آبریز به مدیریت استانی در ادوار گذشته، درگیریهای استانی را باعث شد. کشمکشها بین استان ها برای سهمگیری بیشتر از آب سبب شد منابع آبی هرچه بیشتر تضعیف و به سمت خشکیدگی پیش رود. این تغییر کم کم این خطر را ایجاد میکند که اختلاف و نزاع آب بین استانها درگیرد.
وقتی دخل و خرج نابرابر شد
بررسیها نشان میدهد یکی از علتهای صدمات وارده به منابع آب سطحی و زیرزمینی از دست رفتن مدیریت حوضهای آب بود. ما در کشور شش حوضه اصلی آب داریم. برای پایدار ماندن این حوضهها باید دخل و خرجشان با هم برابر باشد در غیر این صورت ناپایداری ایجاد خواهد شد که گریبان طبیعت و مردم را خواهد گرفت. این شش حوضه قبلا در قالب آبهای منطقهای مشخصی با پایش این حوزهها اداره میشد و از خطوط جغرافیایی تبعیت نمیکرد اما در طول دورههای گذشته و بر اثر قانونی که به تصویب رسید این حوضههای آبریز تبدیل شد به حوضههای استانی. اتفاقی که افتاد این بود که در یک حوضه آبی رقابت عجیبی برای برداشت آب از مناطق البته با نیت خیر توسعه ایجاد شد اما ظرفیت همان ظرفیت گذشته بود. یعنی مدیریت مصارف از نگاه مدیریت منطقهای به نگاه استانی و مدیریت استانی با نگاه مصرف و نه با نگاه پایداری مناطق تبدیل شد. به این ترتیب اکثر حوضههای آبی ما میزان طرحهای آبی مطالعه شده، در دست اجرا و عملیاتی شدهشان بیشتر از ظرفیت طبیعی مناطق انجام شد و در بعضی از حوضهها کارهای تعریف شده دوبرابر ظرفیت منابع دیده شد. معنی این امر روشن است یعنی منابع سطحی و زیرزمینی
در آینده در تنگنای بیشتر قرار خواهد گرفت و نزاع بین استانی آغاز میشود و این کاری خلاف اصول توسعه پایدار است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.