سیب ومیدان عتیق
آرش بصیری
33 سال پس ازآن که پیکرحکیم ابولقاسم فردوسی ازدروازه شهر طوس به سمت گورستان خارج ازشهر مشایعت می شد، ناصرخسروقبادیانی جهانگرد ایرانی از دروازه شهر اصفهان گذشت و به سال 444 هجری به اصفهان وارد شد. او در کتاب سفرنامه درباب اصفهان نوشت: "شهری است بر هامون نهاده آب وهوایی خوش دارد و هر جا ده گز چاه فرو برند آبی سرد خوش بیرون آید. در شهر جوی های آب روان و بناهای نیکو و مرتفع و در میان شهر مسجد آدینه بزرگ نیکو و اندرون شهرهمه آبادان -که هیچ از وی خراب ندیدم- و بازارها بسیار."
سپس نوشت: "من درهمه زمین پارسی گویان شهری نیکوتر و جامع تر و آبادان تر از اصفهان ندیدم. "ناصرخسرو بیست روز در اصفهان بماند و از کوچه کوطراز گفت و از پنجاه کاروانسرای آن و حجره داران بسیار. بازار و محلات شهر را بگشت و در مسجد آدینه(مسجد جامع) نماز گزارد و قسمتی از سفرنامه خود را در مکانی نگارش کرد که پس از آن به میدان وسیعی به نام میدان سلاجقه تبدیل و مشهور گشت.
وی قبل از اصفهان از مکانی در کنار دریای مدیترانه عبور کرد که به نام عکه .عکه همان سرزمین "آدم "علیهالسلام اولین پیامبر بوده و آدم همان بود که میوه ممنوعه را ازدست حوا گرفت و خورد و این میوه ممنوعه چیزی نبود جز " سیب"
" سیب " دلیلی بود سبب رانده شدن آدم و حوا از بهشت و هبوط آنها به زمین و همین "سیب " پس از چند هزار سال یک ضرب المثل ما ایرانی ها شد :
" یک سیب را که بالا پرتاب کنی تا بیاید پایین هزار چرخ می خورد. " اشاره ای به چرخش روزگار و قضا و قدر.
از قضا سفری که ناصرخسرو از بلخ آغاز کرد به مکه رسید. در مکه او از مقام ابراهیم گفت ملقب به ابراهیم خلیل. ابراهیم پیغمبری بود از بنی سام جد اعلای عرب عدنانی از طریق پسرش اسماعیل و جد اعلای یهود از طریق پسر دیگرش اسحاق و گویند ملکه شوشندخت زوجه یهودی یزدگرد اول، پادشاه ساسانی (420-339 م) بود که گروهی از این یهودیان و پیروان موسی پیامبر را به سرزمین مرکزی ایران کوچانید و همان ها بودند که یهودیه را برساختند.
و یهودیه شهر- محله ای شد که به مرور زمان با اضافه شدن روستا محله های دردشت و کهران و کوشک - اصفهان نام گرفت. مرکز تلاقی این چهارمحله نقطه ای است درجنوب مسجدجامع. مکانی که بعدا به صورت میدانی وجود پیدا کرد.
اما باز از گردش روزگار آن که ابوعلی سینا (شیخ الرییس) که در بخارا کسب علم کرده بود، دو دهه قبل از گذر ناصرخسرو در اصفهان می زیست و درهمان مسجد جامع نماز می گزارد و در محله شهشهان سکونت می کرد. از همین مکانی که بعدها میدان کهنه یا میدان عتیق نام گرفت می گذشت.
چرخش بعدی "سیب" اینکه الب ارسلان دومین پادشاه سلجوقی وپسرش (485-455 ه ق) این شهر را به هرجای دیگری ترجیح دادند و سه دهه پس از گذر ناصرخسرو از اصفهان - میدان عتیق با مسجد جامع در شمالش و مسجد علی با مناره بلند در جنوبش و ساخت کاخ پادشاهی درشرق میدان و بازاری درغرب آن - در مرز میان دو محله جوباره و دردشت قوام پیدا کرد.
قرن هفتم و هشتم، قرن حمله مغول به ایران و به جای گذاری نیستی و تباهی بر ایران و اصفهان گذر از ایلخانان و تیموریان و آل مظفر .
با برآمدن صفویان شاه عباس و معماران آن درساخت میدان نقش جهان ازکاری تبعیت کردند که سلجوقیان پانصد سال پیش درباره میدان کهنه انجام داده بودند. میدانی عظیم با دو مسجد، یک بازار و یک کاخ در هر جبهه از میدان به سان میدان قدیم.
دراین دوران هم ملاصدرا ازشیرازدرمحله گلبهار اصفهان درجنوب میدان عتیق ساکن شد و به علم آموزی- علوم فلسفه حکمت - ازشیخ بهایی و میرداماد در مدرسه خواجه در اصفهان پرداخت. اندکی بعدتر جواهرفروشی از فرانسه به نام شاردن به سال(1080 ه ق) به اصفهان آمد و سال ها در اصفهان زیست. وی درسفرنامه خود از وسعت اصفهان نوشت : " کثرت قصرهای باشکوه، خانه های مجلل و زیبا، کاروانسراهای بزرگ، بازارهای تحسین برانگیز جوی های آب و خیابان هایی که در دو طرف آن درختان قد برافراشته.
شاردن از"میدان تختگاه" درشمال اصفهان نام می برد و می نویسد: دراین محله پنج خیابان به نام حسن، هارون ولایت، گلبهار، نقشیان و تختگاه وجود داشت که به میدان تختگاه ختم می شد. این میدان ازشلوغ ترین نقاط شهر محسوب می گشت و مکان هایی برای پذیرایی و قهوه خانه هایی درآن وجود داشت. مقبره هارون ولایت هم در نزدیکی این میدان محلی برای تفریح و دید و بازدیدهای عمومی اصفهان نصف جهان به شمار می رفت."
شاردن که ازفرانسه آمده بود پس ازسال ها سکونت دراصفهان به اروپا بازگشت و در انگلستان سکونت کرد. همانجایی که روزگار" سیبی " را برسراسحاق نیوتن انداخت وسبب کشف قوه جاذبه گشت. بدین صورت "سیب" در مشرق زمین نمود معرفت و در مغرب زمین نمود دانش شد.
دست آخر آندره مالرو در مقاله "سفر به اصفهان" که در سال 1925م در نشریه هند وچین نوشت:
"پس از روزها در دل کویر روزی ناگهان در قلب ظهر زمانی که آفتاب داغ قایم بالای سر ما ایستاده بود ازافق خاک گرفته زمین مناره های آبی رنگ به سان شعله های زبرجد پدیدار شدند و در چشم ما نشستند و ما با فریادهای شادی به شهر فرود آمدیم. ولی آنجا شهری نیافتیم. تنها محله ای بود که پس از محله ای می آمد و امید ما برای یافتن شهر در دل این محله ها کاری عبث بود. ما در دالان پیچاپیچی گرفتار آمده بودیم که دو برابر مسکو گستردگی داشت. کوچه ها به هم ختم می شدند و میادین نیز به ما راهی نشان نمی دادند.درک زمان را فراموش کرده بودیم . شهر با وسعت بخشیدن به خویش در برابر ما مقاومت می کرد و ما نیز هر روز بیشتر خود را در وادی غرایب احساس می کردیم. اینکه چگونه از این شهر بازگشتیم هیچ نمی دانم. تنها می دانم که ما پریشان و ترسیده، بدون آنکه بدانیم که آیا اصفهان واقعیت داشت یا ساحری آن را در قلب کویر بر ما آشکار و سپس پنهان کرده بود و ما دوباره به سوی کویر پرتاب شدیم."و گردش روزگار آنکه دوباره نسلی به تکاپو افتاد که این یادگار هزار ساله را احیا و قسمتی از هویت تاریخی خود را در آن باز ببیند.
صدها سال خواهد گذشت. آن گاه نوبت دیگر جهانگردی خواهد بود که در کنار میدانی هزار ساله که میدان سلاجقه -کهنه- عتیق- تختگاه- .... نام داشته بنشیند و تبلت apple خود را روشن و درباره آن میدان و اصفهان بنویسد.
به راستی او چه خواهد نگاشت؟
به نقل از مجله نما
33 سال پس ازآن که پیکرحکیم ابولقاسم فردوسی ازدروازه شهر طوس به سمت گورستان خارج ازشهر مشایعت می شد، ناصرخسروقبادیانی جهانگرد ایرانی از دروازه شهر اصفهان گذشت و به سال 444 هجری به اصفهان وارد شد. او در کتاب سفرنامه درباب اصفهان نوشت: "شهری است بر هامون نهاده آب وهوایی خوش دارد و هر جا ده گز چاه فرو برند آبی سرد خوش بیرون آید. در شهر جوی های آب روان و بناهای نیکو و مرتفع و در میان شهر مسجد آدینه بزرگ نیکو و اندرون شهرهمه آبادان -که هیچ از وی خراب ندیدم- و بازارها بسیار."
سپس نوشت: "من درهمه زمین پارسی گویان شهری نیکوتر و جامع تر و آبادان تر از اصفهان ندیدم. "ناصرخسرو بیست روز در اصفهان بماند و از کوچه کوطراز گفت و از پنجاه کاروانسرای آن و حجره داران بسیار. بازار و محلات شهر را بگشت و در مسجد آدینه(مسجد جامع) نماز گزارد و قسمتی از سفرنامه خود را در مکانی نگارش کرد که پس از آن به میدان وسیعی به نام میدان سلاجقه تبدیل و مشهور گشت.
وی قبل از اصفهان از مکانی در کنار دریای مدیترانه عبور کرد که به نام عکه .عکه همان سرزمین "آدم "علیهالسلام اولین پیامبر بوده و آدم همان بود که میوه ممنوعه را ازدست حوا گرفت و خورد و این میوه ممنوعه چیزی نبود جز " سیب"
" سیب " دلیلی بود سبب رانده شدن آدم و حوا از بهشت و هبوط آنها به زمین و همین "سیب " پس از چند هزار سال یک ضرب المثل ما ایرانی ها شد :
" یک سیب را که بالا پرتاب کنی تا بیاید پایین هزار چرخ می خورد. " اشاره ای به چرخش روزگار و قضا و قدر.
از قضا سفری که ناصرخسرو از بلخ آغاز کرد به مکه رسید. در مکه او از مقام ابراهیم گفت ملقب به ابراهیم خلیل. ابراهیم پیغمبری بود از بنی سام جد اعلای عرب عدنانی از طریق پسرش اسماعیل و جد اعلای یهود از طریق پسر دیگرش اسحاق و گویند ملکه شوشندخت زوجه یهودی یزدگرد اول، پادشاه ساسانی (420-339 م) بود که گروهی از این یهودیان و پیروان موسی پیامبر را به سرزمین مرکزی ایران کوچانید و همان ها بودند که یهودیه را برساختند.
و یهودیه شهر- محله ای شد که به مرور زمان با اضافه شدن روستا محله های دردشت و کهران و کوشک - اصفهان نام گرفت. مرکز تلاقی این چهارمحله نقطه ای است درجنوب مسجدجامع. مکانی که بعدا به صورت میدانی وجود پیدا کرد.
اما باز از گردش روزگار آن که ابوعلی سینا (شیخ الرییس) که در بخارا کسب علم کرده بود، دو دهه قبل از گذر ناصرخسرو در اصفهان می زیست و درهمان مسجد جامع نماز می گزارد و در محله شهشهان سکونت می کرد. از همین مکانی که بعدها میدان کهنه یا میدان عتیق نام گرفت می گذشت.
چرخش بعدی "سیب" اینکه الب ارسلان دومین پادشاه سلجوقی وپسرش (485-455 ه ق) این شهر را به هرجای دیگری ترجیح دادند و سه دهه پس از گذر ناصرخسرو از اصفهان - میدان عتیق با مسجد جامع در شمالش و مسجد علی با مناره بلند در جنوبش و ساخت کاخ پادشاهی درشرق میدان و بازاری درغرب آن - در مرز میان دو محله جوباره و دردشت قوام پیدا کرد.
قرن هفتم و هشتم، قرن حمله مغول به ایران و به جای گذاری نیستی و تباهی بر ایران و اصفهان گذر از ایلخانان و تیموریان و آل مظفر .
با برآمدن صفویان شاه عباس و معماران آن درساخت میدان نقش جهان ازکاری تبعیت کردند که سلجوقیان پانصد سال پیش درباره میدان کهنه انجام داده بودند. میدانی عظیم با دو مسجد، یک بازار و یک کاخ در هر جبهه از میدان به سان میدان قدیم.
دراین دوران هم ملاصدرا ازشیرازدرمحله گلبهار اصفهان درجنوب میدان عتیق ساکن شد و به علم آموزی- علوم فلسفه حکمت - ازشیخ بهایی و میرداماد در مدرسه خواجه در اصفهان پرداخت. اندکی بعدتر جواهرفروشی از فرانسه به نام شاردن به سال(1080 ه ق) به اصفهان آمد و سال ها در اصفهان زیست. وی درسفرنامه خود از وسعت اصفهان نوشت : " کثرت قصرهای باشکوه، خانه های مجلل و زیبا، کاروانسراهای بزرگ، بازارهای تحسین برانگیز جوی های آب و خیابان هایی که در دو طرف آن درختان قد برافراشته.
شاردن از"میدان تختگاه" درشمال اصفهان نام می برد و می نویسد: دراین محله پنج خیابان به نام حسن، هارون ولایت، گلبهار، نقشیان و تختگاه وجود داشت که به میدان تختگاه ختم می شد. این میدان ازشلوغ ترین نقاط شهر محسوب می گشت و مکان هایی برای پذیرایی و قهوه خانه هایی درآن وجود داشت. مقبره هارون ولایت هم در نزدیکی این میدان محلی برای تفریح و دید و بازدیدهای عمومی اصفهان نصف جهان به شمار می رفت."
شاردن که ازفرانسه آمده بود پس ازسال ها سکونت دراصفهان به اروپا بازگشت و در انگلستان سکونت کرد. همانجایی که روزگار" سیبی " را برسراسحاق نیوتن انداخت وسبب کشف قوه جاذبه گشت. بدین صورت "سیب" در مشرق زمین نمود معرفت و در مغرب زمین نمود دانش شد.
دست آخر آندره مالرو در مقاله "سفر به اصفهان" که در سال 1925م در نشریه هند وچین نوشت:
"پس از روزها در دل کویر روزی ناگهان در قلب ظهر زمانی که آفتاب داغ قایم بالای سر ما ایستاده بود ازافق خاک گرفته زمین مناره های آبی رنگ به سان شعله های زبرجد پدیدار شدند و در چشم ما نشستند و ما با فریادهای شادی به شهر فرود آمدیم. ولی آنجا شهری نیافتیم. تنها محله ای بود که پس از محله ای می آمد و امید ما برای یافتن شهر در دل این محله ها کاری عبث بود. ما در دالان پیچاپیچی گرفتار آمده بودیم که دو برابر مسکو گستردگی داشت. کوچه ها به هم ختم می شدند و میادین نیز به ما راهی نشان نمی دادند.درک زمان را فراموش کرده بودیم . شهر با وسعت بخشیدن به خویش در برابر ما مقاومت می کرد و ما نیز هر روز بیشتر خود را در وادی غرایب احساس می کردیم. اینکه چگونه از این شهر بازگشتیم هیچ نمی دانم. تنها می دانم که ما پریشان و ترسیده، بدون آنکه بدانیم که آیا اصفهان واقعیت داشت یا ساحری آن را در قلب کویر بر ما آشکار و سپس پنهان کرده بود و ما دوباره به سوی کویر پرتاب شدیم."و گردش روزگار آنکه دوباره نسلی به تکاپو افتاد که این یادگار هزار ساله را احیا و قسمتی از هویت تاریخی خود را در آن باز ببیند.
صدها سال خواهد گذشت. آن گاه نوبت دیگر جهانگردی خواهد بود که در کنار میدانی هزار ساله که میدان سلاجقه -کهنه- عتیق- تختگاه- .... نام داشته بنشیند و تبلت apple خود را روشن و درباره آن میدان و اصفهان بنویسد.
به راستی او چه خواهد نگاشت؟
به نقل از مجله نما
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.