|

لذت هم‌نفسی با نخبه‌ مترجمان

سروش حبیبی

نزدیک به چهل‌وپنج، شش‌سال پیش بود که با ابوالحسن نجفی آشنا شدم. به این سرعت نیم‌قرن گذشت. از فرنگ برگشته بودم و مثلا آقای مهندس بودم. به تشویق دوست قدیمم،‌ رضا سیدحسینی که می‌دانست زبان فرانسه می‌دانم، وارد کار ترجمه شدم. کتاب «زمین انسان‌ها» از سنت اگزوپری را ترجمه کردم و قرار شد مؤسسه انتشارات فرانکلین آن را منتشر کند. این مؤسسه اول‌بار موضوع ویرایش متون را مطرح کرده بود و اصرار داشت کتاب‌هایش تا جایی که می‌شد، بی‌عیب باشد و این‌طور بود که پای من به آنجا باز شد. نخبه‌مترجمان و صاحب‌نظران در آنجا گرد آمده بودند،‌ از جمله ابوالحسن نجفی، نجف دریابندری، مرحوم کریم امامی، احمد سمیعی و دیگران، و بخت با من مساعد بود که در جمع‌شان حاضر بودم. به این ترتیب بود که با وسعت دانش و تیزی تشخیص و توان تحلیل ابوالحسن نجفی آشنا شدم. خوب یادم هست که روزی درباره یکی از کتاب‌های فاکنر، «خشم و هیاهو» با نجف دریابندری حرف می‌زد و من که این کتاب را خوانده بودم از دقت و تحلیل‌نظر نجفی حظ کردم و تشویق شدم که کتاب را یک‌بار دیگر با دیدی تازه بخوانم. بعدها چندین بار در مجله «سخن» و منزل استاد خانلری و نیز در خانه دوست نازنینم، محمد قاضی لذت هم‌نفسی با او نصیبم شد. وقتی ترجمه «خداحافظ گاری‌کوپر» رومن گاری چاپ شد از اینکه او کتاب را خوانده و پسندیده بود و مرا شخصا تحسین کرد تا مدت‌ها احساس شادی و موفقیت بسیار می‌کردم. بعدها که در مؤسسه انتشارات دانشگاه شریف ویراستار شدم، قاضی را هرروز می‌دیدم. او که با نجفی رفاقت نزدیک‌تری داشت و بیشتر می‌دیدش، بسیار از او تعریف می‌کرد و ضمن این تعریف‌ها که نجفی چه گفت و چه کرد، در چشمان مهربانش برق شیرین اخلاص می‌درخشید. نجفی بود که چشم مرا به عالم زبان‌شناسی باز کرد. از این گذشته با مقایسه ترجمه‌هایش از جمله ترجمه «خانواده تیبو» اثر بزرگ روژه مارتن دوگار با متن اصلی، در زمینه ترجمه از او فراوان چیزها آموختم. من به‌عنوان مترجم بیشتر به ترجمه‌های او نظر داشته‌ام، اما یادمان باشد که کارهای نجفی به ترجمه محدود نمی‌شود. او بود که به اتفاق زنده‌یاد مصطفی رحیمی افکار سارتر را به‌طور جدی به ایرانیان معرفی کرد، یا اثر بزرگ «فرهنگ فارسی عامیانه» را تالیف کرد، گوهر درشتی که بر پیشانی آثار فرهنگ فارسی می‌درخشد.
به خاطر دارم آن سال‌ها اغلب با دوستان مترجم درباره امانت در ترجمه بسیار بحث می‌کردیم. بعضی معتقد بودند که ترجمه امین آن است که هیچ کلمه‌ را از قلم نیندازیم و برای هر واژه معنای خاصی داشته باشیم. من می‌گفتم درست است که با این روش مفهوم ظاهری مطلب تا حدود زیادی حفظ می‌شود اما حقیقت متن از ظرایف گفتار نویسنده خالی می‌شود. این‌جور ترجمه مصنوعی می‌نماید و هرگز خواننده با خواندن آن لذتی را که از متن اصلی می‌برد احساس نمی‌کند. ترجمه باید طوری باشد که اگر فرض کنیم نویسنده فارسی‌زبان می‌بود آن‌طور می‌نوشت. نجفی نظر مرا می‌پسندید و مرا بابت این نکته تحسین می‌کرد.افسوس مدتی است که ابوالحسن نجفی مرواریدوار در کنج صدفش گوشه گرفته و دوستان کمتر از لذت دیدار و مصاحبتش برخوردارند. امیدوارم که به‌زودی تندرستی‌اش را بازیابد و عمر پربارش دراز باشد.

نزدیک به چهل‌وپنج، شش‌سال پیش بود که با ابوالحسن نجفی آشنا شدم. به این سرعت نیم‌قرن گذشت. از فرنگ برگشته بودم و مثلا آقای مهندس بودم. به تشویق دوست قدیمم،‌ رضا سیدحسینی که می‌دانست زبان فرانسه می‌دانم، وارد کار ترجمه شدم. کتاب «زمین انسان‌ها» از سنت اگزوپری را ترجمه کردم و قرار شد مؤسسه انتشارات فرانکلین آن را منتشر کند. این مؤسسه اول‌بار موضوع ویرایش متون را مطرح کرده بود و اصرار داشت کتاب‌هایش تا جایی که می‌شد، بی‌عیب باشد و این‌طور بود که پای من به آنجا باز شد. نخبه‌مترجمان و صاحب‌نظران در آنجا گرد آمده بودند،‌ از جمله ابوالحسن نجفی، نجف دریابندری، مرحوم کریم امامی، احمد سمیعی و دیگران، و بخت با من مساعد بود که در جمع‌شان حاضر بودم. به این ترتیب بود که با وسعت دانش و تیزی تشخیص و توان تحلیل ابوالحسن نجفی آشنا شدم. خوب یادم هست که روزی درباره یکی از کتاب‌های فاکنر، «خشم و هیاهو» با نجف دریابندری حرف می‌زد و من که این کتاب را خوانده بودم از دقت و تحلیل‌نظر نجفی حظ کردم و تشویق شدم که کتاب را یک‌بار دیگر با دیدی تازه بخوانم. بعدها چندین بار در مجله «سخن» و منزل استاد خانلری و نیز در خانه دوست نازنینم، محمد قاضی لذت هم‌نفسی با او نصیبم شد. وقتی ترجمه «خداحافظ گاری‌کوپر» رومن گاری چاپ شد از اینکه او کتاب را خوانده و پسندیده بود و مرا شخصا تحسین کرد تا مدت‌ها احساس شادی و موفقیت بسیار می‌کردم. بعدها که در مؤسسه انتشارات دانشگاه شریف ویراستار شدم، قاضی را هرروز می‌دیدم. او که با نجفی رفاقت نزدیک‌تری داشت و بیشتر می‌دیدش، بسیار از او تعریف می‌کرد و ضمن این تعریف‌ها که نجفی چه گفت و چه کرد، در چشمان مهربانش برق شیرین اخلاص می‌درخشید. نجفی بود که چشم مرا به عالم زبان‌شناسی باز کرد. از این گذشته با مقایسه ترجمه‌هایش از جمله ترجمه «خانواده تیبو» اثر بزرگ روژه مارتن دوگار با متن اصلی، در زمینه ترجمه از او فراوان چیزها آموختم. من به‌عنوان مترجم بیشتر به ترجمه‌های او نظر داشته‌ام، اما یادمان باشد که کارهای نجفی به ترجمه محدود نمی‌شود. او بود که به اتفاق زنده‌یاد مصطفی رحیمی افکار سارتر را به‌طور جدی به ایرانیان معرفی کرد، یا اثر بزرگ «فرهنگ فارسی عامیانه» را تالیف کرد، گوهر درشتی که بر پیشانی آثار فرهنگ فارسی می‌درخشد.
به خاطر دارم آن سال‌ها اغلب با دوستان مترجم درباره امانت در ترجمه بسیار بحث می‌کردیم. بعضی معتقد بودند که ترجمه امین آن است که هیچ کلمه‌ را از قلم نیندازیم و برای هر واژه معنای خاصی داشته باشیم. من می‌گفتم درست است که با این روش مفهوم ظاهری مطلب تا حدود زیادی حفظ می‌شود اما حقیقت متن از ظرایف گفتار نویسنده خالی می‌شود. این‌جور ترجمه مصنوعی می‌نماید و هرگز خواننده با خواندن آن لذتی را که از متن اصلی می‌برد احساس نمی‌کند. ترجمه باید طوری باشد که اگر فرض کنیم نویسنده فارسی‌زبان می‌بود آن‌طور می‌نوشت. نجفی نظر مرا می‌پسندید و مرا بابت این نکته تحسین می‌کرد.افسوس مدتی است که ابوالحسن نجفی مرواریدوار در کنج صدفش گوشه گرفته و دوستان کمتر از لذت دیدار و مصاحبتش برخوردارند. امیدوارم که به‌زودی تندرستی‌اش را بازیابد و عمر پربارش دراز باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.