|

آقای نجفی را مصادره نکنید، لطفا!

یونس تراکمه

سه‌شنبه پانزدهم شهریور 1390، در دفتر مرکزی شهرکتاب جلسه‏ای به مناسبت رونمایی کتاب «جشن‌نامۀ ابوالحسن نجفی» برگزار شد. در این جلسه آقایان دکتر امید طبیب‏زاده، دکتر محمدعلی موحد، دکتر فتح‏اله مجتبایی، دکتر ضیاء موحد، دکتر نصراله پورجوادی و دکتر صالح حسینی درباره آقای ابوالحسن نجفی سخنرانی کردند. من هم با اشتیاق به این جلسه رفتم. اما هر‌چه با دقت گوش کردم، در سخنرانی‏های دانشمندان محترم از آن نجفی‏ای که می‏شناختم، نجفی‏ای که حدود پنجاه‌‌سال است می‏شناسم، اثری نیافتم. فردای آن روز در گفتگوی کوتاهی با خبرنگار مجلۀ «آزما» گفتم که در این جلسه رونمایی، آقای نجفی ما را مصادره کردند!
برای ما، ما «جُنگیون» سابق، آقای نجفی دریچه‏ای بود برای شناخت داستان؛ او برای ما معیار بود در این مورد و البته موارد متعدد دیگر. آقای نجفی در همان دهه‌های سی و چهل مدرن‏ترین دستاوردهای داستان‏نویسی جهان را به داستان‏نویسی ایران منتقل کرد و در کنار چندتایی از مترجمان دیگر در آن سال‏ها، موجب اعتلای داستان‏نویسی در ایران شد؛ و این همه را انگار در پاسخ به داستان‏نویس بالقوۀ درون خود انجام داد. ما با آقای نجفی بود که با تعریف متعالی داستان آشنا شدیم. او بود که داستان را برای ما معنی کرد، خلاقیت در داستان را معنی کرد، در سطحی معنی کرد فراتر، خیلی فراتر از سطح پذیرفته‌شده داستان در آن زمان. و این، هم به دانش جهانی او از داستان مربوط می‌شد و هم به نگاه شخصی‏اش به داستان و داستان‏نویسی. آقای نجفی برای ما کشف امکانات زبان فارسی بود برای داستان‌نوشتن، برای شکل‌‌دادن کلامی به پیچیده‏ترین احوالات آدم‌ها در داستان. در آقای نجفی داستان‏نویسی بالقوه وجود داشت، داستان‏نویسی در سطح جهانی. انگار به‏همین دلیل هم بود که اگر در دیگری این «نویسندۀ بالقوه» را کشف می‌کرد کمک می‌کرد به او تا این بالقوه‏گی را به فعل درآورد. نقشی که آقای نجفی در کشف، معرفی و رشد نویسندگانی چون بهرام صادقی، تقی مدرسی، هوشنگ گلشیری، رضا فرخفال، هرمز شهدادی و سایر داستان‏نویسان حلقه «جُنگ اصفهان» داشت مصادیق همان به‌فعل‌درآوردن داستان‏نویس بالقوه‏ای بود به‌ نام ابوالحسن نجفی. داستان‏نویس بالقوه‏ای که حتی معاشرت با او نیرو و انگیزه می‌داد به ما جوانان آن سال‏ها. این را از دستاوردهای خودم و دوست شاعرم رضا شیروانی در پیاده‏روی‏های شبانۀ دنبال رودخانۀ زاینده‌رود می‏گویم.
در گفت‌وگوی مفصلی که در همین کتاب «جشن‌نامه...» چاپ شده به‏خوبی مشاهده می‌شود که داستان و داستان‏نویسی تا چه حد برای او مهم است، مهم‏ترین است. «این علاقه به رمان همچنان باقی ماند و حتی وقتی که در فرانسه تمام وقتم را روی رساله دکتری‏ام گذاشته بودم و تمام فکر و ذکرم معطوف به آن بود، باز نمی‌توانستم بدون رمان زندگی کنم».1
او از همان زمان به داستان و داستان‏نویسی متعهد بود، اول به‏عنوان مخاطب، مخاطبی که روح و جانش را به داستان وامی‏گذارد و بعد به‏عنوان مترجم، مترجمی که نه‌فقط انتقال‌دهنده داستانی از یک زبان به زبان دیگر است بلکه مترجمی که به بازآفرینی آن اثر در زبان فارسی می‏پردازد:
«این را هم بگویم که اگر در زمان ترجمۀ آن کتاب (بچه‌های کوچک این قرن) در فرانسه نمی‏بودم، هرگز از عهدۀ ترجمۀ اصطلاحات عامیانه و زبان آرگوی آن برنمی‏آمدم. معنای این اصطلاحات را در هیچ فرهنگ لغتی نمی‏شد پیدا کرد و من کرارا به خود فرانسوی‏ها رجوع می‌کردم و معنای اصطلاحات کتاب را از آنها می‏پرسیدم. حتی آنها هم به‌آسانی نمی‌توانستند مشکلات مرا حل کنند».2
و اصلا آقای نجفی زبان فرانسه می‏آموزد تا بتواند داستان بخواند: «می‌خواستم یک زبان خارجی یاد بگیرم تا اولا بتوانم داستان‌های موردعلاقه‏ام را بخوانم و بعد هم آنها را ترجمه کنم. این بود علت گرایش و روی‌آوری من به ترجمه».3
او، علی‌رغم تحقیقات ارزشمندی که در سایر حوزه‌ها انجام داده است، آنچنان علاقه‏ای به داستان‌خواندن داشت و همچنان دارد، که گویی اصل برای او رمان‌خواندن است و فعالیت در حوزه‌های دیگر همگی فرعی است بر این اصل: «... من بسیار به خواندن رمان علاقه‏مندم و اصلا عمدۀ خوانده‌های مرا رمان‏ها تشکیل می‌دهند».4
وقتی از ورودش به اصفهان در نیمه‌های دهۀ چهل صحبت می‌کند، می‏بینیم که چگونه یک‌ تنه در مقابل تعریف سیاست‏زدۀ رایج از ادبیات، در جلسات جُنگ اصفهان می‏ایستد و کمک می‌کند به پی‏ریزی بنیادی در ادبیات که باور دارد:
«در آن زمان، مسائل سیاسی اثر بسیار شدیدی بر غالب نویسندگان و روشنفکران گذاشته بود و از آن گذشته، بسیاری از افرادی که اساسا مایل به فعالیت سیاسی بودند، چون میدانی در این زمینه پیدا نمی‌کردند، به ادبیات روی آورده بودند. در‌هرحال، تمام برداشت‏های اینان دربارۀ ادبیات، نهایتا به سیاست بر‌می‏گشت. فضای سیاسی چنان بر آن جلسات حاکم بود که مسائل ادبی را دنبال‏روِ مسائل سیاسی می‏پنداشتند. در آنجا بسیار سعی کردم که این طرز تفکر را تغییر دهم. من قبول داشتم که مسائل سیاسی بر تمام افکار و زندگی ما حاکم است و هیچ فعالیت ادبی یا هنری خارج از چهارچوب سیاست نیست، ولی این هم درست نیست که ادبیات صرفا بیان‌کننده مسائل ابتدایی سیاسی باشد. ادبیات برای خودش استقلالی دارد و البته به سیاست هم مربوط می‌شود، ولی راه و روش آن متفاوت با راه و روش‌های مستقیم مبارزات سیاسی است. طبیعی است که این دیدگاه من در تعارض با دیدگاه و اهداف بسیاری از افرادی قرار می‏گرفت که اصلا برای شرکت در فعالیت‌های سیاسی پا به آن جلسات می‏گذاشتند. خلاصه، در این زمینه درگیری‌ها و بحث‏های شدیدی صورت می‏گرفت... به‌این‌‌ترتیب، جوّ آن جلسات تغییر کرد و ما توانستیم با آسودگی بیشتری بحث‏هایمان را دنبال کنیم».5
آقای نجفی نویسندگان مهمی را، با ترجمه آثارشان، به فارسی معرفی کرده است، نویسندگانی چون: کریستیان روشفور (بچه‌های کوچک قرن)، ژان پل سارتر (شیطان و خدا، گوشه‏نشینان آلتونا، ادبیات چیست)، روبر مرل (شنبه و یکشنبه در کنار دریا)، آلبر کامو (کالیگولا)، آرتور آدامف (استاد تاران و همان‌طور که بوده‏ایم)، رومن گاری (پرندگان می‌روند در پرو می‏میرند)، آندره مالرو (ضد خاطرات)، روژه مارتن دوگار (خانواده تیبو)، آنتوان دوسنت اگزوپری (شازده‌کوچولو)، تیری مونیه (عیش و نیستی) و...
نمی‌دانم پژوهش‌های آقای نجفی در مورد عروض و وزن شعر فارسی و نیز زبان‏شناسی که رشته تحصیلی او بوده، اگر در قیاس با کارهای مشابه سایر محققان شاخص است، چقدر مربوط می‌شود به اینکه کسی که تولید‌کنندۀ این آثار است کسی نیست جز آقای نجفی‏ای که جهان را و زندگی در همه ابعادش از دریچه داستان و داستان‏نویسی می‏بیند و می‏فهمد.
باور کنید نادیده‌گرفتن این آقای نجفی و تقلیل او به آقای نجفی متخصص و محقق در عروض و وزن شعر و... چیزی جز مصادرۀ او نیست، مصادره‏ای که حتی ممکن است در آینده در خارج از این حوزه‌ها هم اتفاق بیافتد. آقای نجفی را مصادره نکنید، لطفا!

1. جشن‌نامۀ ابوالحسن نجفی، به کوشش امید طبیب‏زاده، انتشارات نیلوفر، چاپ اول بهار 1390، ص 128
2. همان، ص 46
3. همان، ص 66
4. همان، ص 155
5. همان، صص 115-114

سه‌شنبه پانزدهم شهریور 1390، در دفتر مرکزی شهرکتاب جلسه‏ای به مناسبت رونمایی کتاب «جشن‌نامۀ ابوالحسن نجفی» برگزار شد. در این جلسه آقایان دکتر امید طبیب‏زاده، دکتر محمدعلی موحد، دکتر فتح‏اله مجتبایی، دکتر ضیاء موحد، دکتر نصراله پورجوادی و دکتر صالح حسینی درباره آقای ابوالحسن نجفی سخنرانی کردند. من هم با اشتیاق به این جلسه رفتم. اما هر‌چه با دقت گوش کردم، در سخنرانی‏های دانشمندان محترم از آن نجفی‏ای که می‏شناختم، نجفی‏ای که حدود پنجاه‌‌سال است می‏شناسم، اثری نیافتم. فردای آن روز در گفتگوی کوتاهی با خبرنگار مجلۀ «آزما» گفتم که در این جلسه رونمایی، آقای نجفی ما را مصادره کردند!
برای ما، ما «جُنگیون» سابق، آقای نجفی دریچه‏ای بود برای شناخت داستان؛ او برای ما معیار بود در این مورد و البته موارد متعدد دیگر. آقای نجفی در همان دهه‌های سی و چهل مدرن‏ترین دستاوردهای داستان‏نویسی جهان را به داستان‏نویسی ایران منتقل کرد و در کنار چندتایی از مترجمان دیگر در آن سال‏ها، موجب اعتلای داستان‏نویسی در ایران شد؛ و این همه را انگار در پاسخ به داستان‏نویس بالقوۀ درون خود انجام داد. ما با آقای نجفی بود که با تعریف متعالی داستان آشنا شدیم. او بود که داستان را برای ما معنی کرد، خلاقیت در داستان را معنی کرد، در سطحی معنی کرد فراتر، خیلی فراتر از سطح پذیرفته‌شده داستان در آن زمان. و این، هم به دانش جهانی او از داستان مربوط می‌شد و هم به نگاه شخصی‏اش به داستان و داستان‏نویسی. آقای نجفی برای ما کشف امکانات زبان فارسی بود برای داستان‌نوشتن، برای شکل‌‌دادن کلامی به پیچیده‏ترین احوالات آدم‌ها در داستان. در آقای نجفی داستان‏نویسی بالقوه وجود داشت، داستان‏نویسی در سطح جهانی. انگار به‏همین دلیل هم بود که اگر در دیگری این «نویسندۀ بالقوه» را کشف می‌کرد کمک می‌کرد به او تا این بالقوه‏گی را به فعل درآورد. نقشی که آقای نجفی در کشف، معرفی و رشد نویسندگانی چون بهرام صادقی، تقی مدرسی، هوشنگ گلشیری، رضا فرخفال، هرمز شهدادی و سایر داستان‏نویسان حلقه «جُنگ اصفهان» داشت مصادیق همان به‌فعل‌درآوردن داستان‏نویس بالقوه‏ای بود به‌ نام ابوالحسن نجفی. داستان‏نویس بالقوه‏ای که حتی معاشرت با او نیرو و انگیزه می‌داد به ما جوانان آن سال‏ها. این را از دستاوردهای خودم و دوست شاعرم رضا شیروانی در پیاده‏روی‏های شبانۀ دنبال رودخانۀ زاینده‌رود می‏گویم.
در گفت‌وگوی مفصلی که در همین کتاب «جشن‌نامه...» چاپ شده به‏خوبی مشاهده می‌شود که داستان و داستان‏نویسی تا چه حد برای او مهم است، مهم‏ترین است. «این علاقه به رمان همچنان باقی ماند و حتی وقتی که در فرانسه تمام وقتم را روی رساله دکتری‏ام گذاشته بودم و تمام فکر و ذکرم معطوف به آن بود، باز نمی‌توانستم بدون رمان زندگی کنم».1
او از همان زمان به داستان و داستان‏نویسی متعهد بود، اول به‏عنوان مخاطب، مخاطبی که روح و جانش را به داستان وامی‏گذارد و بعد به‏عنوان مترجم، مترجمی که نه‌فقط انتقال‌دهنده داستانی از یک زبان به زبان دیگر است بلکه مترجمی که به بازآفرینی آن اثر در زبان فارسی می‏پردازد:
«این را هم بگویم که اگر در زمان ترجمۀ آن کتاب (بچه‌های کوچک این قرن) در فرانسه نمی‏بودم، هرگز از عهدۀ ترجمۀ اصطلاحات عامیانه و زبان آرگوی آن برنمی‏آمدم. معنای این اصطلاحات را در هیچ فرهنگ لغتی نمی‏شد پیدا کرد و من کرارا به خود فرانسوی‏ها رجوع می‌کردم و معنای اصطلاحات کتاب را از آنها می‏پرسیدم. حتی آنها هم به‌آسانی نمی‌توانستند مشکلات مرا حل کنند».2
و اصلا آقای نجفی زبان فرانسه می‏آموزد تا بتواند داستان بخواند: «می‌خواستم یک زبان خارجی یاد بگیرم تا اولا بتوانم داستان‌های موردعلاقه‏ام را بخوانم و بعد هم آنها را ترجمه کنم. این بود علت گرایش و روی‌آوری من به ترجمه».3
او، علی‌رغم تحقیقات ارزشمندی که در سایر حوزه‌ها انجام داده است، آنچنان علاقه‏ای به داستان‌خواندن داشت و همچنان دارد، که گویی اصل برای او رمان‌خواندن است و فعالیت در حوزه‌های دیگر همگی فرعی است بر این اصل: «... من بسیار به خواندن رمان علاقه‏مندم و اصلا عمدۀ خوانده‌های مرا رمان‏ها تشکیل می‌دهند».4
وقتی از ورودش به اصفهان در نیمه‌های دهۀ چهل صحبت می‌کند، می‏بینیم که چگونه یک‌ تنه در مقابل تعریف سیاست‏زدۀ رایج از ادبیات، در جلسات جُنگ اصفهان می‏ایستد و کمک می‌کند به پی‏ریزی بنیادی در ادبیات که باور دارد:
«در آن زمان، مسائل سیاسی اثر بسیار شدیدی بر غالب نویسندگان و روشنفکران گذاشته بود و از آن گذشته، بسیاری از افرادی که اساسا مایل به فعالیت سیاسی بودند، چون میدانی در این زمینه پیدا نمی‌کردند، به ادبیات روی آورده بودند. در‌هرحال، تمام برداشت‏های اینان دربارۀ ادبیات، نهایتا به سیاست بر‌می‏گشت. فضای سیاسی چنان بر آن جلسات حاکم بود که مسائل ادبی را دنبال‏روِ مسائل سیاسی می‏پنداشتند. در آنجا بسیار سعی کردم که این طرز تفکر را تغییر دهم. من قبول داشتم که مسائل سیاسی بر تمام افکار و زندگی ما حاکم است و هیچ فعالیت ادبی یا هنری خارج از چهارچوب سیاست نیست، ولی این هم درست نیست که ادبیات صرفا بیان‌کننده مسائل ابتدایی سیاسی باشد. ادبیات برای خودش استقلالی دارد و البته به سیاست هم مربوط می‌شود، ولی راه و روش آن متفاوت با راه و روش‌های مستقیم مبارزات سیاسی است. طبیعی است که این دیدگاه من در تعارض با دیدگاه و اهداف بسیاری از افرادی قرار می‏گرفت که اصلا برای شرکت در فعالیت‌های سیاسی پا به آن جلسات می‏گذاشتند. خلاصه، در این زمینه درگیری‌ها و بحث‏های شدیدی صورت می‏گرفت... به‌این‌‌ترتیب، جوّ آن جلسات تغییر کرد و ما توانستیم با آسودگی بیشتری بحث‏هایمان را دنبال کنیم».5
آقای نجفی نویسندگان مهمی را، با ترجمه آثارشان، به فارسی معرفی کرده است، نویسندگانی چون: کریستیان روشفور (بچه‌های کوچک قرن)، ژان پل سارتر (شیطان و خدا، گوشه‏نشینان آلتونا، ادبیات چیست)، روبر مرل (شنبه و یکشنبه در کنار دریا)، آلبر کامو (کالیگولا)، آرتور آدامف (استاد تاران و همان‌طور که بوده‏ایم)، رومن گاری (پرندگان می‌روند در پرو می‏میرند)، آندره مالرو (ضد خاطرات)، روژه مارتن دوگار (خانواده تیبو)، آنتوان دوسنت اگزوپری (شازده‌کوچولو)، تیری مونیه (عیش و نیستی) و...
نمی‌دانم پژوهش‌های آقای نجفی در مورد عروض و وزن شعر فارسی و نیز زبان‏شناسی که رشته تحصیلی او بوده، اگر در قیاس با کارهای مشابه سایر محققان شاخص است، چقدر مربوط می‌شود به اینکه کسی که تولید‌کنندۀ این آثار است کسی نیست جز آقای نجفی‏ای که جهان را و زندگی در همه ابعادش از دریچه داستان و داستان‏نویسی می‏بیند و می‏فهمد.
باور کنید نادیده‌گرفتن این آقای نجفی و تقلیل او به آقای نجفی متخصص و محقق در عروض و وزن شعر و... چیزی جز مصادرۀ او نیست، مصادره‏ای که حتی ممکن است در آینده در خارج از این حوزه‌ها هم اتفاق بیافتد. آقای نجفی را مصادره نکنید، لطفا!

1. جشن‌نامۀ ابوالحسن نجفی، به کوشش امید طبیب‏زاده، انتشارات نیلوفر، چاپ اول بهار 1390، ص 128
2. همان، ص 46
3. همان، ص 66
4. همان، ص 155
5. همان، صص 115-114

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.