آقای نجفی را مصادره نکنید، لطفا!
یونس تراکمه
سهشنبه پانزدهم شهریور 1390، در دفتر مرکزی شهرکتاب جلسهای به مناسبت رونمایی کتاب «جشننامۀ ابوالحسن نجفی» برگزار شد. در این جلسه آقایان دکتر امید طبیبزاده، دکتر محمدعلی موحد، دکتر فتحاله مجتبایی، دکتر ضیاء موحد، دکتر نصراله پورجوادی و دکتر صالح حسینی درباره آقای ابوالحسن نجفی سخنرانی کردند. من هم با اشتیاق به این جلسه رفتم. اما هرچه با دقت گوش کردم، در سخنرانیهای دانشمندان محترم از آن نجفیای که میشناختم، نجفیای که حدود پنجاهسال است میشناسم، اثری نیافتم. فردای آن روز در گفتگوی کوتاهی با خبرنگار مجلۀ «آزما» گفتم که در این جلسه رونمایی، آقای نجفی ما را مصادره کردند!
برای ما، ما «جُنگیون» سابق، آقای نجفی دریچهای بود برای شناخت داستان؛ او برای ما معیار بود در این مورد و البته موارد متعدد دیگر. آقای نجفی در همان دهههای سی و چهل مدرنترین دستاوردهای داستاننویسی جهان را به داستاننویسی ایران منتقل کرد و در کنار چندتایی از مترجمان دیگر در آن سالها، موجب اعتلای داستاننویسی در ایران شد؛ و این همه را انگار در پاسخ به داستاننویس بالقوۀ درون خود انجام داد. ما با آقای نجفی بود که با تعریف متعالی داستان آشنا شدیم. او بود که داستان را برای ما معنی کرد، خلاقیت در داستان را معنی کرد، در سطحی معنی کرد فراتر، خیلی فراتر از سطح پذیرفتهشده داستان در آن زمان. و این، هم به دانش جهانی او از داستان مربوط میشد و هم به نگاه شخصیاش به داستان و داستاننویسی. آقای نجفی برای ما کشف امکانات زبان فارسی بود برای داستاننوشتن، برای شکلدادن کلامی به پیچیدهترین احوالات آدمها در داستان. در آقای نجفی داستاننویسی بالقوه وجود داشت، داستاننویسی در سطح جهانی. انگار بههمین دلیل هم بود که اگر در دیگری این «نویسندۀ بالقوه» را کشف میکرد کمک میکرد به او تا این بالقوهگی را به فعل درآورد. نقشی که
آقای نجفی در کشف، معرفی و رشد نویسندگانی چون بهرام صادقی، تقی مدرسی، هوشنگ گلشیری، رضا فرخفال، هرمز شهدادی و سایر داستاننویسان حلقه «جُنگ اصفهان» داشت مصادیق همان بهفعلدرآوردن داستاننویس بالقوهای بود به نام ابوالحسن نجفی. داستاننویس بالقوهای که حتی معاشرت با او نیرو و انگیزه میداد به ما جوانان آن سالها. این را از دستاوردهای خودم و دوست شاعرم رضا شیروانی در پیادهرویهای شبانۀ دنبال رودخانۀ زایندهرود میگویم.
در گفتوگوی مفصلی که در همین کتاب «جشننامه...» چاپ شده بهخوبی مشاهده میشود که داستان و داستاننویسی تا چه حد برای او مهم است، مهمترین است. «این علاقه به رمان همچنان باقی ماند و حتی وقتی که در فرانسه تمام وقتم را روی رساله دکتریام گذاشته بودم و تمام فکر و ذکرم معطوف به آن بود، باز نمیتوانستم بدون رمان زندگی کنم».1
او از همان زمان به داستان و داستاننویسی متعهد بود، اول بهعنوان مخاطب، مخاطبی که روح و جانش را به داستان وامیگذارد و بعد بهعنوان مترجم، مترجمی که نهفقط انتقالدهنده داستانی از یک زبان به زبان دیگر است بلکه مترجمی که به بازآفرینی آن اثر در زبان فارسی میپردازد:
«این را هم بگویم که اگر در زمان ترجمۀ آن کتاب (بچههای کوچک این قرن) در فرانسه نمیبودم، هرگز از عهدۀ ترجمۀ اصطلاحات عامیانه و زبان آرگوی آن برنمیآمدم. معنای این اصطلاحات را در هیچ فرهنگ لغتی نمیشد پیدا کرد و من کرارا به خود فرانسویها رجوع میکردم و معنای اصطلاحات کتاب را از آنها میپرسیدم. حتی آنها هم بهآسانی نمیتوانستند مشکلات مرا حل کنند».2
و اصلا آقای نجفی زبان فرانسه میآموزد تا بتواند داستان بخواند: «میخواستم یک زبان خارجی یاد بگیرم تا اولا بتوانم داستانهای موردعلاقهام را بخوانم و بعد هم آنها را ترجمه کنم. این بود علت گرایش و رویآوری من به ترجمه».3
او، علیرغم تحقیقات ارزشمندی که در سایر حوزهها انجام داده است، آنچنان علاقهای به داستانخواندن داشت و همچنان دارد، که گویی اصل برای او رمانخواندن است و فعالیت در حوزههای دیگر همگی فرعی است بر این اصل: «... من بسیار به خواندن رمان علاقهمندم و اصلا عمدۀ خواندههای مرا رمانها تشکیل میدهند».4
وقتی از ورودش به اصفهان در نیمههای دهۀ چهل صحبت میکند، میبینیم که چگونه یک تنه در مقابل تعریف سیاستزدۀ رایج از ادبیات، در جلسات جُنگ اصفهان میایستد و کمک میکند به پیریزی بنیادی در ادبیات که باور دارد:
«در آن زمان، مسائل سیاسی اثر بسیار شدیدی بر غالب نویسندگان و روشنفکران گذاشته بود و از آن گذشته، بسیاری از افرادی که اساسا مایل به فعالیت سیاسی بودند، چون میدانی در این زمینه پیدا نمیکردند، به ادبیات روی آورده بودند. درهرحال، تمام برداشتهای اینان دربارۀ ادبیات، نهایتا به سیاست برمیگشت. فضای سیاسی چنان بر آن جلسات حاکم بود که مسائل ادبی را دنبالروِ مسائل سیاسی میپنداشتند. در آنجا بسیار سعی کردم که این طرز تفکر را تغییر دهم. من قبول داشتم که مسائل سیاسی بر تمام افکار و زندگی ما حاکم است و هیچ فعالیت ادبی یا هنری خارج از چهارچوب سیاست نیست، ولی این هم درست نیست که ادبیات صرفا بیانکننده مسائل ابتدایی سیاسی باشد. ادبیات برای خودش استقلالی دارد و البته به سیاست هم مربوط میشود، ولی راه و روش آن متفاوت با راه و روشهای مستقیم مبارزات سیاسی است. طبیعی است که این دیدگاه من در تعارض با دیدگاه و اهداف بسیاری از افرادی قرار میگرفت که اصلا برای شرکت در فعالیتهای سیاسی پا به آن جلسات میگذاشتند. خلاصه، در این زمینه درگیریها و بحثهای شدیدی صورت میگرفت... بهاینترتیب، جوّ آن جلسات تغییر کرد و ما توانستیم با
آسودگی بیشتری بحثهایمان را دنبال کنیم».5
آقای نجفی نویسندگان مهمی را، با ترجمه آثارشان، به فارسی معرفی کرده است، نویسندگانی چون: کریستیان روشفور (بچههای کوچک قرن)، ژان پل سارتر (شیطان و خدا، گوشهنشینان آلتونا، ادبیات چیست)، روبر مرل (شنبه و یکشنبه در کنار دریا)، آلبر کامو (کالیگولا)، آرتور آدامف (استاد تاران و همانطور که بودهایم)، رومن گاری (پرندگان میروند در پرو میمیرند)، آندره مالرو (ضد خاطرات)، روژه مارتن دوگار (خانواده تیبو)، آنتوان دوسنت اگزوپری (شازدهکوچولو)، تیری مونیه (عیش و نیستی) و...
نمیدانم پژوهشهای آقای نجفی در مورد عروض و وزن شعر فارسی و نیز زبانشناسی که رشته تحصیلی او بوده، اگر در قیاس با کارهای مشابه سایر محققان شاخص است، چقدر مربوط میشود به اینکه کسی که تولیدکنندۀ این آثار است کسی نیست جز آقای نجفیای که جهان را و زندگی در همه ابعادش از دریچه داستان و داستاننویسی میبیند و میفهمد.
باور کنید نادیدهگرفتن این آقای نجفی و تقلیل او به آقای نجفی متخصص و محقق در عروض و وزن شعر و... چیزی جز مصادرۀ او نیست، مصادرهای که حتی ممکن است در آینده در خارج از این حوزهها هم اتفاق بیافتد. آقای نجفی را مصادره نکنید، لطفا!
1. جشننامۀ ابوالحسن نجفی، به کوشش امید طبیبزاده، انتشارات نیلوفر، چاپ اول بهار 1390، ص 128
2. همان، ص 46
3. همان، ص 66
4. همان، ص 155
5. همان، صص 115-114
سهشنبه پانزدهم شهریور 1390، در دفتر مرکزی شهرکتاب جلسهای به مناسبت رونمایی کتاب «جشننامۀ ابوالحسن نجفی» برگزار شد. در این جلسه آقایان دکتر امید طبیبزاده، دکتر محمدعلی موحد، دکتر فتحاله مجتبایی، دکتر ضیاء موحد، دکتر نصراله پورجوادی و دکتر صالح حسینی درباره آقای ابوالحسن نجفی سخنرانی کردند. من هم با اشتیاق به این جلسه رفتم. اما هرچه با دقت گوش کردم، در سخنرانیهای دانشمندان محترم از آن نجفیای که میشناختم، نجفیای که حدود پنجاهسال است میشناسم، اثری نیافتم. فردای آن روز در گفتگوی کوتاهی با خبرنگار مجلۀ «آزما» گفتم که در این جلسه رونمایی، آقای نجفی ما را مصادره کردند!
برای ما، ما «جُنگیون» سابق، آقای نجفی دریچهای بود برای شناخت داستان؛ او برای ما معیار بود در این مورد و البته موارد متعدد دیگر. آقای نجفی در همان دهههای سی و چهل مدرنترین دستاوردهای داستاننویسی جهان را به داستاننویسی ایران منتقل کرد و در کنار چندتایی از مترجمان دیگر در آن سالها، موجب اعتلای داستاننویسی در ایران شد؛ و این همه را انگار در پاسخ به داستاننویس بالقوۀ درون خود انجام داد. ما با آقای نجفی بود که با تعریف متعالی داستان آشنا شدیم. او بود که داستان را برای ما معنی کرد، خلاقیت در داستان را معنی کرد، در سطحی معنی کرد فراتر، خیلی فراتر از سطح پذیرفتهشده داستان در آن زمان. و این، هم به دانش جهانی او از داستان مربوط میشد و هم به نگاه شخصیاش به داستان و داستاننویسی. آقای نجفی برای ما کشف امکانات زبان فارسی بود برای داستاننوشتن، برای شکلدادن کلامی به پیچیدهترین احوالات آدمها در داستان. در آقای نجفی داستاننویسی بالقوه وجود داشت، داستاننویسی در سطح جهانی. انگار بههمین دلیل هم بود که اگر در دیگری این «نویسندۀ بالقوه» را کشف میکرد کمک میکرد به او تا این بالقوهگی را به فعل درآورد. نقشی که
آقای نجفی در کشف، معرفی و رشد نویسندگانی چون بهرام صادقی، تقی مدرسی، هوشنگ گلشیری، رضا فرخفال، هرمز شهدادی و سایر داستاننویسان حلقه «جُنگ اصفهان» داشت مصادیق همان بهفعلدرآوردن داستاننویس بالقوهای بود به نام ابوالحسن نجفی. داستاننویس بالقوهای که حتی معاشرت با او نیرو و انگیزه میداد به ما جوانان آن سالها. این را از دستاوردهای خودم و دوست شاعرم رضا شیروانی در پیادهرویهای شبانۀ دنبال رودخانۀ زایندهرود میگویم.
در گفتوگوی مفصلی که در همین کتاب «جشننامه...» چاپ شده بهخوبی مشاهده میشود که داستان و داستاننویسی تا چه حد برای او مهم است، مهمترین است. «این علاقه به رمان همچنان باقی ماند و حتی وقتی که در فرانسه تمام وقتم را روی رساله دکتریام گذاشته بودم و تمام فکر و ذکرم معطوف به آن بود، باز نمیتوانستم بدون رمان زندگی کنم».1
او از همان زمان به داستان و داستاننویسی متعهد بود، اول بهعنوان مخاطب، مخاطبی که روح و جانش را به داستان وامیگذارد و بعد بهعنوان مترجم، مترجمی که نهفقط انتقالدهنده داستانی از یک زبان به زبان دیگر است بلکه مترجمی که به بازآفرینی آن اثر در زبان فارسی میپردازد:
«این را هم بگویم که اگر در زمان ترجمۀ آن کتاب (بچههای کوچک این قرن) در فرانسه نمیبودم، هرگز از عهدۀ ترجمۀ اصطلاحات عامیانه و زبان آرگوی آن برنمیآمدم. معنای این اصطلاحات را در هیچ فرهنگ لغتی نمیشد پیدا کرد و من کرارا به خود فرانسویها رجوع میکردم و معنای اصطلاحات کتاب را از آنها میپرسیدم. حتی آنها هم بهآسانی نمیتوانستند مشکلات مرا حل کنند».2
و اصلا آقای نجفی زبان فرانسه میآموزد تا بتواند داستان بخواند: «میخواستم یک زبان خارجی یاد بگیرم تا اولا بتوانم داستانهای موردعلاقهام را بخوانم و بعد هم آنها را ترجمه کنم. این بود علت گرایش و رویآوری من به ترجمه».3
او، علیرغم تحقیقات ارزشمندی که در سایر حوزهها انجام داده است، آنچنان علاقهای به داستانخواندن داشت و همچنان دارد، که گویی اصل برای او رمانخواندن است و فعالیت در حوزههای دیگر همگی فرعی است بر این اصل: «... من بسیار به خواندن رمان علاقهمندم و اصلا عمدۀ خواندههای مرا رمانها تشکیل میدهند».4
وقتی از ورودش به اصفهان در نیمههای دهۀ چهل صحبت میکند، میبینیم که چگونه یک تنه در مقابل تعریف سیاستزدۀ رایج از ادبیات، در جلسات جُنگ اصفهان میایستد و کمک میکند به پیریزی بنیادی در ادبیات که باور دارد:
«در آن زمان، مسائل سیاسی اثر بسیار شدیدی بر غالب نویسندگان و روشنفکران گذاشته بود و از آن گذشته، بسیاری از افرادی که اساسا مایل به فعالیت سیاسی بودند، چون میدانی در این زمینه پیدا نمیکردند، به ادبیات روی آورده بودند. درهرحال، تمام برداشتهای اینان دربارۀ ادبیات، نهایتا به سیاست برمیگشت. فضای سیاسی چنان بر آن جلسات حاکم بود که مسائل ادبی را دنبالروِ مسائل سیاسی میپنداشتند. در آنجا بسیار سعی کردم که این طرز تفکر را تغییر دهم. من قبول داشتم که مسائل سیاسی بر تمام افکار و زندگی ما حاکم است و هیچ فعالیت ادبی یا هنری خارج از چهارچوب سیاست نیست، ولی این هم درست نیست که ادبیات صرفا بیانکننده مسائل ابتدایی سیاسی باشد. ادبیات برای خودش استقلالی دارد و البته به سیاست هم مربوط میشود، ولی راه و روش آن متفاوت با راه و روشهای مستقیم مبارزات سیاسی است. طبیعی است که این دیدگاه من در تعارض با دیدگاه و اهداف بسیاری از افرادی قرار میگرفت که اصلا برای شرکت در فعالیتهای سیاسی پا به آن جلسات میگذاشتند. خلاصه، در این زمینه درگیریها و بحثهای شدیدی صورت میگرفت... بهاینترتیب، جوّ آن جلسات تغییر کرد و ما توانستیم با
آسودگی بیشتری بحثهایمان را دنبال کنیم».5
آقای نجفی نویسندگان مهمی را، با ترجمه آثارشان، به فارسی معرفی کرده است، نویسندگانی چون: کریستیان روشفور (بچههای کوچک قرن)، ژان پل سارتر (شیطان و خدا، گوشهنشینان آلتونا، ادبیات چیست)، روبر مرل (شنبه و یکشنبه در کنار دریا)، آلبر کامو (کالیگولا)، آرتور آدامف (استاد تاران و همانطور که بودهایم)، رومن گاری (پرندگان میروند در پرو میمیرند)، آندره مالرو (ضد خاطرات)، روژه مارتن دوگار (خانواده تیبو)، آنتوان دوسنت اگزوپری (شازدهکوچولو)، تیری مونیه (عیش و نیستی) و...
نمیدانم پژوهشهای آقای نجفی در مورد عروض و وزن شعر فارسی و نیز زبانشناسی که رشته تحصیلی او بوده، اگر در قیاس با کارهای مشابه سایر محققان شاخص است، چقدر مربوط میشود به اینکه کسی که تولیدکنندۀ این آثار است کسی نیست جز آقای نجفیای که جهان را و زندگی در همه ابعادش از دریچه داستان و داستاننویسی میبیند و میفهمد.
باور کنید نادیدهگرفتن این آقای نجفی و تقلیل او به آقای نجفی متخصص و محقق در عروض و وزن شعر و... چیزی جز مصادرۀ او نیست، مصادرهای که حتی ممکن است در آینده در خارج از این حوزهها هم اتفاق بیافتد. آقای نجفی را مصادره نکنید، لطفا!
1. جشننامۀ ابوالحسن نجفی، به کوشش امید طبیبزاده، انتشارات نیلوفر، چاپ اول بهار 1390، ص 128
2. همان، ص 46
3. همان، ص 66
4. همان، ص 155
5. همان، صص 115-114
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.