|

استاد ابوالحسن نجفی، معلم ترجمه و تألیف سه‌ نسل

انزوایش چون صدف گوهر به بار آورده است

بهاء‌الدین خرمشاهی


جناب نجفی به انزوا و آهسته-پیوسته‌کاری مشهورند. برای همه فرهنگ‌دوستان و فرهنگ‌سازان متعهد و وظیفه‌شناس که سختکوش و کاری باشند و بخواهند کار و کارنامه‌شان، ارزشی بر فرهنگ جامعه بیفزاید، راهی جز در به روی خود بستن و آهسته-پیوسته ‌کوشیدن، وجود ندارد. ره چنان رو که رهروان رفتند. نمی‌توان «ماه من و شمع جمع و میر قبایل» بود و توانست کارهایی عرضه داشت که از 5 تا 25‌هزار ساعت وقت می‌برد. این از خودگذشتگان شریف، خلوت را نه برای خود خلوت، بلکه به‌عنوان شرط واجب برای کارکردن و کارهای کلان پدیدآوردن برمی‌گزینند. فرهنگ محلی/ملی/جهانی مدیون این فداکاران است.
*
باید از آقای دکتر امید طبیب‌زاده سپاسگزار باشیم که همت به تدوین جشن‌نامه‌ای برای تشکر از خدمات و دستاوردهای بیش از نیم قرنه حضرت استاد نجفی بسته‌اند. و مهم‌ترین کار در این جشن‌نامه، مصاحبه‌ای بلندبالا (بیش از دویست صفحه) با جناب نجفی است که بر محور شش موضوع دایر است (1. خاطرات 2. ترجمه 3. ادبیات 4. فرهنگ‌نگاری 5. غلط ننویسیم 6. وزن شعر).
جناب نجفی امروزه 86 سال دارند. همه اهل فرهنگ ایران، همدل و همزبان با بنده برای ایشان عمری همچنان با عزت و عافیت و پربار و برکت تا بیش از صد سال آرزومندیم (آمین یا رب‌العالمین). سابقه قلمی ایشان، اعم از تألیف و ترجمه در بیش از پنجاه سال است. در اوایل دهه چهل، که بنده و کامران فانی و دکترسعید حمیدیان (که «شرح شوق» او در 5 جلد در شرح مبسوط شعر حافظ کمتر از 2 سال پیش انتشار یافت) و دکتر سرامی و عده‌ای دیگر از اهل قلم امروز، دانشجوی رشته زبان و ادب فارسی بودیم؛ و به استثنای فانی بقیه هنوز در آن دهه مترجم و اهل قلم نشده بودیم. مهم‌ترین شخصیتی که کتاب‌های ترجمه‌شده‌اش، برای ما بیشتر از همه غذای روح و مایه فتوح بود، آثار نو به نوی استاد نجفی بود: «بچه‌های کوچک قرن» (1344)، «شیطان و خدا» (1345)، «گوشه‌نشینان آلتونا» (1345)، «شنبه و یکشنبه در کنار دریا» (1346)، «کالیگولا» (1346)، «ادبیات چیست» - ترجمه با همکاری شادروان مصطفی رحیمی (1348). و آثار دیگر در سال‌های دیگر تا حدود بیست اثر تا چهار-پنج سال پیش. چند سالی هم هست که ایشان به تألیف اثر شگرفی درباره وزن شعر فارسی اشتغال دارند. و باید از ترجمه داستان 4 جلدی «خانواده تیبو» هم با ارج و احترام یاد کنم. درباره اثر مرجع اثرگذار مهم ایشان یعنی «غلط ننویسیم» بعدا بیشتر می‌نویسم.
اینکه در عنوان فرعی این نوشته کوتاه آورده‌ام: «معلم ترجمه و تألیف سه نسل»، از این است که اولین نسل ادبی که عمیقا تحت‌تاثیر آثار ایشان قرار گرفت، نسل ما بود. یعنی بیست‌و‌چندساله‌های دهه چهل که در آن دهه نشر ترجمه‌های جناب نجفی اوج گرفت. نسلی که امروزه هفتاد ساله است. پس از ما، باید از دو نسل دیگر یاد کرد. حدودا پنجاه‌‌ساله‌ها و سپس حدودا سی‌ساله‌های امروز.
حداقل وصف و امتیاز ترجمه‌های استاد نجفی در روشنی یعنی شیوایی و نثر فارسی سرراست آنهاست. دیگر انتخاب آثار ارزشمند و مهم در سطح جهانی. تاکنون در 18-19 اثری که از ایشان ترجمه و چاپ شده‌، نه یک صفحه، بلکه حتی یک پاراگراف و یک جمله مبهم یا سرهم‌بندی‌شده ندیده‌ام. می‌گویند فصاحت را باید از فصحا آموخت. قلم جناب نجفی، چه در ترجمه، چه در تألیف، انصافا شیوا و در بسیاری موارد، به نحوی طبیعی و خودجوش زیباست. از آغاز هم تا امروز شیوا و زیبا بوده است. اگر اشتباه نکنم در مقاله‌ای از ایشان خوانده‌ام که نوشته‌اند امروزه (حدودا سه دهه پیش و البته نهضت ادامه دارد) بسیاری از ترجمه‌ها معنا-زدوده‌اند یا به تعبیر دیگر «معنی‌دارنما» هستند، بسیاری از خوانندگان جوان این‌گونه ترجمه‌های روزافزون، تصور می‌کنند که با متنی معنادار مواجه‌اند. چون هنوز ذهن و ذهنیت انتقادی ندارند فکر می‌کنند که ترجمه را فهمیده‌اند و نباید زیاده‌خواه باشند. گفته شد که این‌ بار کج هنوز هم لنگان‌لنگان نه به طرف مقصد (که لابد ترکستان است، نه کعبه/مکه) روان است. مترجمان این متون شاید، اگر اصل را بر برائت بگذاریم خودشان هم درنمی‌یابند که اعماق معانی متن ترجمه‌شده خود را درنمی‌یابند. به شرط آنکه حمل بر خودستایی نشود و به قول معروف تعریف از خود نباشد، خاطره‌ای از ترجمه یعنی یکی از ترجمه‌های خود می‌گویم. در حدود بیست‌وشش، هفت سال پیش که طرح ترجمه «تاریخ فلسفه» نوشته فردریک کاپلستون جریان داشت و بنده جلد هشتم آن را که عنوان فرعی‌اش «از بنتام تا راسل» بود، ترجمه کردم و برای ویراستار کل دوره، دوست دانشورم جناب استاد اسماعیل سعادت، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، سردبیر نشریه معارف و در 10-12 سال اخیر سرپرست/سرویراستار «دانشنامه ادب فارسی» ارسال شد. یک روز به دفتر کارشان سر زدم که خبری از ویرایش‌‌ ایشان از ترجمه‌ام بگیرم. ایرادهایی از بعضی کلمه‌ها یا حتی جمله‌ها گرفته بودند که کلا حق با ایشان بود و بی‌هیچ تعارف و تکلفی پذیرفتم. ایشان از انتقادپذیری و احتجاج‌گریزی بنده تشکر کردند و این جمله را گفتند: من از معناداری واقعی ترجمه شما تعجب کردم. بعد از این جمله که خوشحالم کرد نوبت تعجب من بود که گفتم جناب سعادت مگر ترجمه نباید معنادار باشد؟ گفتند علی‌الاصول چرا. ولی امروزه ترجمه‌هایی که سرراست و معنادار و زودیاب باشد روزبه‌روز و نسل‌به‌نسل کمتر شده است.
واقعا در قول اول حق با استاد نجفی و در قول دوم حق با استاد سعادت است. ما یعنی پیشتازان نسل پیشین یعنی همین دو بزرگمرد و بنده (به‌عنوان نماینده و نمونه‌ای از مترجمان حرفه‌ای نسل بعدی) به‌حق معتقدیم که نثر و نگارش و شیوایی و روانی متون ترجمه‌شده، باید مثل تألیف باشد. و اگر نباشد، قصور و تقصیر متوجه مترجم است. مگر آن‌که مترجم در کار خود دانش و توانش لازم را داشته باشد، اما متن اصلی دشوار و دیریاب و دارای جملات تودرتو و مبهم باشد. مثل آثار کانت که خودش هم تاسف می‌خورد که نمی‌تواند روشن و روان بنویسد. یا مثل هایدگر که علی‌رغم شهرت جهانی و پایگاه و جایگاه بلندش سخت‌اندیش و دشوارنویس است. وقتی در 5-6 سال پیش استاد سیاوش جمادی اثر اصلی و مهم او «وجود و زمان» را به فارسی ترجمه کردند و منتشر شد پس از چندماه یکی از استادان بزرگ فلسفه را که بر بنده سمت استادی دارند ملاقات کردم و سخن به بحث درباره این کتاب و ترجمه‌اش کشید. از ایشان پرسیدم نظرتان راجع به اصل و ترجمه این کتاب چیست. گفتند: «اصل کتاب که از آثار مهم فلسفی قرن بیستم است. مترجم هم دانا و توانای این کار به نظر می‌رسد. اما من بیش از 4-5 ‌درصد از آن را نفهمیدم». گفتم: آنجا که عقاب پر بریزد، تکلیف امثال بنده که حداکثر دانشجوی پیر فلسفه‌ایم معلوم است.
*
پس از این حاشیه‌روی- که به قول سعدی: در من این عیب قدیم است و به‌ در می‌نرود- برگردیم به بحث از کارهای کارستان و کارنامه درخشان استاد سه نسل در ترجمه و تألیف. اگر بپرسید ایشان در ترجمه پیشکسوت و رهگشا بوده‌اند اما مرادت از تألیف چیست؟ دو منظور یا دو پاسخ دارم: 1. همان‌که عرض کردم که فصاحت را از فصحا باید آموخت. نسل ما حتی یک یادداشت یا نامه کوتاه به قلم استاد نجفی ندیده و نخوانده که قلم‌انداز و ناشیوا باشد. 2. دو اثر از آثار تألیفی ایشان، اثر ژرفی بر سه نسل از پیروان و همچون بنده از شاگردان این مکتب گذاشته است: الف) «غلط ننویسیم» (فرهنگ دشواری‌های زبان فارسی چاپ اول 1366)، ب) «فرهنگ فارسی عامیانه» چاپ اول 1378، 2جلد.
از بخت‌یاری‌های زندگی فرهنگی نویسنده این سطور این بوده که به پاس اهمیت و فایده «غلط ننویسیم»، با صرف یک ماه وقت، نقدی بر آن نوشتم که نسبتا مفصل بود. عنوان فرعی آن کتاب مرجع ماندگار را-که تا سال 1387 به چاپ چهاردهم رسیده- بر نقدم گذاشتم که در همان سال انتشار چاپ اول، یا یک سال بعد (1366 یا 1367) در دوره اول نشریه ارزشمند «کیهان فرهنگی» چاپ شد. و استاد نجفی آن را پسندیدند. در آن مقاله 121 کلمه/ ترکیب/ مدخل که غالبا شباهت به مدخل‌های آن مرجع بی‌همتا و دلبند و دیده‌گشا داشت، به امید آن‌که مقبول طبع استاد نجفی قرار گیرد و در یکی از ویراست‌های بعدی آن داخل متن شود، یا به صورت مستدرک و پیوست در پایان کتاب بیاید عرضه داشته بودم.
امروزه فرهنگ «غلط ننویسیم»، کتاب بالینی یا «دستی» یا رومیزی چندین‌هزار مترجم/ مولف/ ویراستار و ادیب و ادب‌پژوه است. این اثر از چاپ اول -1366- تا امروز که 28 سال می‌گذرد، یک‌سال درمیان، با شمارگان قابل‌توجهی چاپ/ تجدیدچاپ شده است که از مردم‌پسندی و نیاز فرهنگی اهل قلم و اهل ادب به آن حکایت دارد.
درباره «فرهنگ فارسی عامیانه» هم نقدی سه-چهاربرابر نقد «غلط ننویسیم» نوشتم که برای نوشتن آن، با تعطیل هر کار دیگر، چهارماه عاشقانه و شیداوار صرفِ وقت کردم و از پیر مغان منت پذیرم. نه آن‌که خدای‌نخواسته منت‌گزار باشم. این نقد نمی‌دانم اول‌بار در کجا چاپ شد، ولی تجدیدچاپش در کتاب «از واژه تا فرهنگ» که کل مقالات زبان/ادب‌پژوهانه مرا دربر ‌می‌گرفت، شامل 42 صفحه است. و خدا می‌داند که از ژرف‌کاوی «فرهنگ فارسی عامیانه» و پژوهش‌ها و مطالعات چهارماهه خود برای آن‌چه بسیار آموختم. در پایان آن مقاله دو رباعی آورده‌ام که محض تنوع در اینجا نقل می‌کنم:
ای ماده و صورت کار تو درست
از خویش کشیده‌ای در این کار تو رُست
جمله متشابهات کارت محکم
شل نیست به کار تو مگر مدخل «سست»

ده سال تلاش خسته جان کرد تو را
گرچه زر نابی امتحان کرد تو را
غافل ز زمانه، از زمان رفته فرا
این کار ز جاودانگان کرد تو را
(تیرماه 1379)
*
تکمله این مقال، در عین تنگنای مجال، اشاره‌ای- به قصد حسن‌ختام- به پژوهش‌های عالمانه و مبتکرانه استاد نجفی در زمینه عروض/ وزن شعر فارسی است. به گمانم مطالعات و تحقیقات ایشان در این زمینه بیش از چهل سال زمان و کار برده باشد.
بنده که بدون مطالعات جدی و علمی به مساله وزن و یافتن اوزان مطبوع بی‌سابقه و زحافات تازه/ نو یافته علاقه داشتم، از دیرباز [حدودا 13-12 سال پیش] هروقت که به خیال خود وزن/ زحاف تازه‌ای می‌یافتم، بیتی موقت و فقط برای نشان دادن نمونه‌ای از آن می‌ساختم و وقتی که هشت- ده مورد، یا کمتر و بیشتر، می‌شد طی نامه‌ای با خود به جلسات فرهنگستان می‌بردم و خدمت استاد تقدیم می‌کردم. و ایشان با خوشرویی و حوصله ذاتی‌شان آن نامه‌ها/ یادداشت‌ها را از بنده تحویل می‌گرفتند و در جلسه یا جلسات بعدی پاسخ هر دسته را با دقت و صرف وقت به من بازمی‌گرداندند. بدین‌سان می‌گفتند که فلان وزن سابقه دارد یا نه و اگر سابقه (هایی) دارد کدام است و کدام شاعر آن را در شعر خود به کار برده است. دست‌کم 3 نمونه از مجموعه‌های اینگونه پرسش‌ها و پاسخ‌ها را، با ویرایش و مثلا حذف ابتدا و انتها و امضای آن‌ها، به صورت مقاله عروضی که امیدوار بودم برای اهل این رشته و فن جذاب باشد، به هیئت مقاله مشترک غالبا به جشن‌نامه‌ها یا یادنامه‌هایی که گردآورنده آنها از ما- و درواقع از همه اعضای پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی- مقاله می‌خواست، طبعا با اجازه استاد و ملاحظه نهایی ایشان تقدیم می‌کردم. در منزل، در میان بسیار
پوشه-پرونده‌ها، بارها به دسته‌ای از این مکاتبات عروضی برخورده‌ام. باید در اولین فرصت همه را در یک پوشه واحد بگذارم که پخش و پراکنده نشود. از سوی دیگر، بارها- بیش از ده، دوازده‌بار- برای نظرخواهی از ایشان برای دو، سه زحاف نویافته/ نوساخته، با رعایت احتیاط و ادب که مبادا زمان تلفن طولانی شود، خدمت ایشان تلفن زده‌ام و ایشان یا درجا و بی‌مراجعه پاسخ داده‌اند، یا فرموده‌اند گوشی را نگه‌دار و سپس در عرض زمانی کمتر از 2-1 دقیقه از دایره‌های شگفت‌آور عروضی‌شان، پاسخ را یافته‌اند و بنده یادداشت کرده‌ام.
آن‌چه مرا حیران ساخته و به حیرت روزافزون انداخته این است که این «جام جهان‌نما» چیست که ایشان دارند و می‌توانند با این نظم و سرعت و دقت به آن مراجعه کنند و پاسخ درست را بیابند.
خوشبختانه در دو- سه سال اخیر مهم‌ترین مشغله ایشان صرف تکمیل کتاب عروضی‌شان (احتمالا 2‌جلدی) می‌شود که بحمدالله در حال کامل‌شدن و رو به پایان و تحویل به ناشر است. خوشوقتم که اگر این نوشته، بلند شد، برای دوستداران بیشمار این بزرگمرد فرهنگ‌آفرین، بشارت کامل‌شدن فرهنگ عروض/ عروضی استاد ابوالحسن نجفی را دربر داشت. به قول معروف: قدر زر زرگر شناسد قدر گوهر گوهری.
با تقدیم این دو بیت به ایشان، مقاله را به پایان می‌برم:
سرو سروستان، ولیکن بر به بار آورده است
نیست شاعر، به ز شعر ‌تر به بار آورده است
انزوا ‌گر پیشه کرد او کار کارستان کند
انزوایش چون صدف گوهر به بار آورده است
تهران، هشت مهر 1394، روز ترجمه


جناب نجفی به انزوا و آهسته-پیوسته‌کاری مشهورند. برای همه فرهنگ‌دوستان و فرهنگ‌سازان متعهد و وظیفه‌شناس که سختکوش و کاری باشند و بخواهند کار و کارنامه‌شان، ارزشی بر فرهنگ جامعه بیفزاید، راهی جز در به روی خود بستن و آهسته-پیوسته ‌کوشیدن، وجود ندارد. ره چنان رو که رهروان رفتند. نمی‌توان «ماه من و شمع جمع و میر قبایل» بود و توانست کارهایی عرضه داشت که از 5 تا 25‌هزار ساعت وقت می‌برد. این از خودگذشتگان شریف، خلوت را نه برای خود خلوت، بلکه به‌عنوان شرط واجب برای کارکردن و کارهای کلان پدیدآوردن برمی‌گزینند. فرهنگ محلی/ملی/جهانی مدیون این فداکاران است.
*
باید از آقای دکتر امید طبیب‌زاده سپاسگزار باشیم که همت به تدوین جشن‌نامه‌ای برای تشکر از خدمات و دستاوردهای بیش از نیم قرنه حضرت استاد نجفی بسته‌اند. و مهم‌ترین کار در این جشن‌نامه، مصاحبه‌ای بلندبالا (بیش از دویست صفحه) با جناب نجفی است که بر محور شش موضوع دایر است (1. خاطرات 2. ترجمه 3. ادبیات 4. فرهنگ‌نگاری 5. غلط ننویسیم 6. وزن شعر).
جناب نجفی امروزه 86 سال دارند. همه اهل فرهنگ ایران، همدل و همزبان با بنده برای ایشان عمری همچنان با عزت و عافیت و پربار و برکت تا بیش از صد سال آرزومندیم (آمین یا رب‌العالمین). سابقه قلمی ایشان، اعم از تألیف و ترجمه در بیش از پنجاه سال است. در اوایل دهه چهل، که بنده و کامران فانی و دکترسعید حمیدیان (که «شرح شوق» او در 5 جلد در شرح مبسوط شعر حافظ کمتر از 2 سال پیش انتشار یافت) و دکتر سرامی و عده‌ای دیگر از اهل قلم امروز، دانشجوی رشته زبان و ادب فارسی بودیم؛ و به استثنای فانی بقیه هنوز در آن دهه مترجم و اهل قلم نشده بودیم. مهم‌ترین شخصیتی که کتاب‌های ترجمه‌شده‌اش، برای ما بیشتر از همه غذای روح و مایه فتوح بود، آثار نو به نوی استاد نجفی بود: «بچه‌های کوچک قرن» (1344)، «شیطان و خدا» (1345)، «گوشه‌نشینان آلتونا» (1345)، «شنبه و یکشنبه در کنار دریا» (1346)، «کالیگولا» (1346)، «ادبیات چیست» - ترجمه با همکاری شادروان مصطفی رحیمی (1348). و آثار دیگر در سال‌های دیگر تا حدود بیست اثر تا چهار-پنج سال پیش. چند سالی هم هست که ایشان به تألیف اثر شگرفی درباره وزن شعر فارسی اشتغال دارند. و باید از ترجمه داستان 4 جلدی «خانواده تیبو» هم با ارج و احترام یاد کنم. درباره اثر مرجع اثرگذار مهم ایشان یعنی «غلط ننویسیم» بعدا بیشتر می‌نویسم.
اینکه در عنوان فرعی این نوشته کوتاه آورده‌ام: «معلم ترجمه و تألیف سه نسل»، از این است که اولین نسل ادبی که عمیقا تحت‌تاثیر آثار ایشان قرار گرفت، نسل ما بود. یعنی بیست‌و‌چندساله‌های دهه چهل که در آن دهه نشر ترجمه‌های جناب نجفی اوج گرفت. نسلی که امروزه هفتاد ساله است. پس از ما، باید از دو نسل دیگر یاد کرد. حدودا پنجاه‌‌ساله‌ها و سپس حدودا سی‌ساله‌های امروز.
حداقل وصف و امتیاز ترجمه‌های استاد نجفی در روشنی یعنی شیوایی و نثر فارسی سرراست آنهاست. دیگر انتخاب آثار ارزشمند و مهم در سطح جهانی. تاکنون در 18-19 اثری که از ایشان ترجمه و چاپ شده‌، نه یک صفحه، بلکه حتی یک پاراگراف و یک جمله مبهم یا سرهم‌بندی‌شده ندیده‌ام. می‌گویند فصاحت را باید از فصحا آموخت. قلم جناب نجفی، چه در ترجمه، چه در تألیف، انصافا شیوا و در بسیاری موارد، به نحوی طبیعی و خودجوش زیباست. از آغاز هم تا امروز شیوا و زیبا بوده است. اگر اشتباه نکنم در مقاله‌ای از ایشان خوانده‌ام که نوشته‌اند امروزه (حدودا سه دهه پیش و البته نهضت ادامه دارد) بسیاری از ترجمه‌ها معنا-زدوده‌اند یا به تعبیر دیگر «معنی‌دارنما» هستند، بسیاری از خوانندگان جوان این‌گونه ترجمه‌های روزافزون، تصور می‌کنند که با متنی معنادار مواجه‌اند. چون هنوز ذهن و ذهنیت انتقادی ندارند فکر می‌کنند که ترجمه را فهمیده‌اند و نباید زیاده‌خواه باشند. گفته شد که این‌ بار کج هنوز هم لنگان‌لنگان نه به طرف مقصد (که لابد ترکستان است، نه کعبه/مکه) روان است. مترجمان این متون شاید، اگر اصل را بر برائت بگذاریم خودشان هم درنمی‌یابند که اعماق معانی متن ترجمه‌شده خود را درنمی‌یابند. به شرط آنکه حمل بر خودستایی نشود و به قول معروف تعریف از خود نباشد، خاطره‌ای از ترجمه یعنی یکی از ترجمه‌های خود می‌گویم. در حدود بیست‌وشش، هفت سال پیش که طرح ترجمه «تاریخ فلسفه» نوشته فردریک کاپلستون جریان داشت و بنده جلد هشتم آن را که عنوان فرعی‌اش «از بنتام تا راسل» بود، ترجمه کردم و برای ویراستار کل دوره، دوست دانشورم جناب استاد اسماعیل سعادت، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، سردبیر نشریه معارف و در 10-12 سال اخیر سرپرست/سرویراستار «دانشنامه ادب فارسی» ارسال شد. یک روز به دفتر کارشان سر زدم که خبری از ویرایش‌‌ ایشان از ترجمه‌ام بگیرم. ایرادهایی از بعضی کلمه‌ها یا حتی جمله‌ها گرفته بودند که کلا حق با ایشان بود و بی‌هیچ تعارف و تکلفی پذیرفتم. ایشان از انتقادپذیری و احتجاج‌گریزی بنده تشکر کردند و این جمله را گفتند: من از معناداری واقعی ترجمه شما تعجب کردم. بعد از این جمله که خوشحالم کرد نوبت تعجب من بود که گفتم جناب سعادت مگر ترجمه نباید معنادار باشد؟ گفتند علی‌الاصول چرا. ولی امروزه ترجمه‌هایی که سرراست و معنادار و زودیاب باشد روزبه‌روز و نسل‌به‌نسل کمتر شده است.
واقعا در قول اول حق با استاد نجفی و در قول دوم حق با استاد سعادت است. ما یعنی پیشتازان نسل پیشین یعنی همین دو بزرگمرد و بنده (به‌عنوان نماینده و نمونه‌ای از مترجمان حرفه‌ای نسل بعدی) به‌حق معتقدیم که نثر و نگارش و شیوایی و روانی متون ترجمه‌شده، باید مثل تألیف باشد. و اگر نباشد، قصور و تقصیر متوجه مترجم است. مگر آن‌که مترجم در کار خود دانش و توانش لازم را داشته باشد، اما متن اصلی دشوار و دیریاب و دارای جملات تودرتو و مبهم باشد. مثل آثار کانت که خودش هم تاسف می‌خورد که نمی‌تواند روشن و روان بنویسد. یا مثل هایدگر که علی‌رغم شهرت جهانی و پایگاه و جایگاه بلندش سخت‌اندیش و دشوارنویس است. وقتی در 5-6 سال پیش استاد سیاوش جمادی اثر اصلی و مهم او «وجود و زمان» را به فارسی ترجمه کردند و منتشر شد پس از چندماه یکی از استادان بزرگ فلسفه را که بر بنده سمت استادی دارند ملاقات کردم و سخن به بحث درباره این کتاب و ترجمه‌اش کشید. از ایشان پرسیدم نظرتان راجع به اصل و ترجمه این کتاب چیست. گفتند: «اصل کتاب که از آثار مهم فلسفی قرن بیستم است. مترجم هم دانا و توانای این کار به نظر می‌رسد. اما من بیش از 4-5 ‌درصد از آن را نفهمیدم». گفتم: آنجا که عقاب پر بریزد، تکلیف امثال بنده که حداکثر دانشجوی پیر فلسفه‌ایم معلوم است.
*
پس از این حاشیه‌روی- که به قول سعدی: در من این عیب قدیم است و به‌ در می‌نرود- برگردیم به بحث از کارهای کارستان و کارنامه درخشان استاد سه نسل در ترجمه و تألیف. اگر بپرسید ایشان در ترجمه پیشکسوت و رهگشا بوده‌اند اما مرادت از تألیف چیست؟ دو منظور یا دو پاسخ دارم: 1. همان‌که عرض کردم که فصاحت را از فصحا باید آموخت. نسل ما حتی یک یادداشت یا نامه کوتاه به قلم استاد نجفی ندیده و نخوانده که قلم‌انداز و ناشیوا باشد. 2. دو اثر از آثار تألیفی ایشان، اثر ژرفی بر سه نسل از پیروان و همچون بنده از شاگردان این مکتب گذاشته است: الف) «غلط ننویسیم» (فرهنگ دشواری‌های زبان فارسی چاپ اول 1366)، ب) «فرهنگ فارسی عامیانه» چاپ اول 1378، 2جلد.
از بخت‌یاری‌های زندگی فرهنگی نویسنده این سطور این بوده که به پاس اهمیت و فایده «غلط ننویسیم»، با صرف یک ماه وقت، نقدی بر آن نوشتم که نسبتا مفصل بود. عنوان فرعی آن کتاب مرجع ماندگار را-که تا سال 1387 به چاپ چهاردهم رسیده- بر نقدم گذاشتم که در همان سال انتشار چاپ اول، یا یک سال بعد (1366 یا 1367) در دوره اول نشریه ارزشمند «کیهان فرهنگی» چاپ شد. و استاد نجفی آن را پسندیدند. در آن مقاله 121 کلمه/ ترکیب/ مدخل که غالبا شباهت به مدخل‌های آن مرجع بی‌همتا و دلبند و دیده‌گشا داشت، به امید آن‌که مقبول طبع استاد نجفی قرار گیرد و در یکی از ویراست‌های بعدی آن داخل متن شود، یا به صورت مستدرک و پیوست در پایان کتاب بیاید عرضه داشته بودم.
امروزه فرهنگ «غلط ننویسیم»، کتاب بالینی یا «دستی» یا رومیزی چندین‌هزار مترجم/ مولف/ ویراستار و ادیب و ادب‌پژوه است. این اثر از چاپ اول -1366- تا امروز که 28 سال می‌گذرد، یک‌سال درمیان، با شمارگان قابل‌توجهی چاپ/ تجدیدچاپ شده است که از مردم‌پسندی و نیاز فرهنگی اهل قلم و اهل ادب به آن حکایت دارد.
درباره «فرهنگ فارسی عامیانه» هم نقدی سه-چهاربرابر نقد «غلط ننویسیم» نوشتم که برای نوشتن آن، با تعطیل هر کار دیگر، چهارماه عاشقانه و شیداوار صرفِ وقت کردم و از پیر مغان منت پذیرم. نه آن‌که خدای‌نخواسته منت‌گزار باشم. این نقد نمی‌دانم اول‌بار در کجا چاپ شد، ولی تجدیدچاپش در کتاب «از واژه تا فرهنگ» که کل مقالات زبان/ادب‌پژوهانه مرا دربر ‌می‌گرفت، شامل 42 صفحه است. و خدا می‌داند که از ژرف‌کاوی «فرهنگ فارسی عامیانه» و پژوهش‌ها و مطالعات چهارماهه خود برای آن‌چه بسیار آموختم. در پایان آن مقاله دو رباعی آورده‌ام که محض تنوع در اینجا نقل می‌کنم:
ای ماده و صورت کار تو درست
از خویش کشیده‌ای در این کار تو رُست
جمله متشابهات کارت محکم
شل نیست به کار تو مگر مدخل «سست»

ده سال تلاش خسته جان کرد تو را
گرچه زر نابی امتحان کرد تو را
غافل ز زمانه، از زمان رفته فرا
این کار ز جاودانگان کرد تو را
(تیرماه 1379)
*
تکمله این مقال، در عین تنگنای مجال، اشاره‌ای- به قصد حسن‌ختام- به پژوهش‌های عالمانه و مبتکرانه استاد نجفی در زمینه عروض/ وزن شعر فارسی است. به گمانم مطالعات و تحقیقات ایشان در این زمینه بیش از چهل سال زمان و کار برده باشد.
بنده که بدون مطالعات جدی و علمی به مساله وزن و یافتن اوزان مطبوع بی‌سابقه و زحافات تازه/ نو یافته علاقه داشتم، از دیرباز [حدودا 13-12 سال پیش] هروقت که به خیال خود وزن/ زحاف تازه‌ای می‌یافتم، بیتی موقت و فقط برای نشان دادن نمونه‌ای از آن می‌ساختم و وقتی که هشت- ده مورد، یا کمتر و بیشتر، می‌شد طی نامه‌ای با خود به جلسات فرهنگستان می‌بردم و خدمت استاد تقدیم می‌کردم. و ایشان با خوشرویی و حوصله ذاتی‌شان آن نامه‌ها/ یادداشت‌ها را از بنده تحویل می‌گرفتند و در جلسه یا جلسات بعدی پاسخ هر دسته را با دقت و صرف وقت به من بازمی‌گرداندند. بدین‌سان می‌گفتند که فلان وزن سابقه دارد یا نه و اگر سابقه (هایی) دارد کدام است و کدام شاعر آن را در شعر خود به کار برده است. دست‌کم 3 نمونه از مجموعه‌های اینگونه پرسش‌ها و پاسخ‌ها را، با ویرایش و مثلا حذف ابتدا و انتها و امضای آن‌ها، به صورت مقاله عروضی که امیدوار بودم برای اهل این رشته و فن جذاب باشد، به هیئت مقاله مشترک غالبا به جشن‌نامه‌ها یا یادنامه‌هایی که گردآورنده آنها از ما- و درواقع از همه اعضای پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی- مقاله می‌خواست، طبعا با اجازه استاد و ملاحظه نهایی ایشان تقدیم می‌کردم. در منزل، در میان بسیار
پوشه-پرونده‌ها، بارها به دسته‌ای از این مکاتبات عروضی برخورده‌ام. باید در اولین فرصت همه را در یک پوشه واحد بگذارم که پخش و پراکنده نشود. از سوی دیگر، بارها- بیش از ده، دوازده‌بار- برای نظرخواهی از ایشان برای دو، سه زحاف نویافته/ نوساخته، با رعایت احتیاط و ادب که مبادا زمان تلفن طولانی شود، خدمت ایشان تلفن زده‌ام و ایشان یا درجا و بی‌مراجعه پاسخ داده‌اند، یا فرموده‌اند گوشی را نگه‌دار و سپس در عرض زمانی کمتر از 2-1 دقیقه از دایره‌های شگفت‌آور عروضی‌شان، پاسخ را یافته‌اند و بنده یادداشت کرده‌ام.
آن‌چه مرا حیران ساخته و به حیرت روزافزون انداخته این است که این «جام جهان‌نما» چیست که ایشان دارند و می‌توانند با این نظم و سرعت و دقت به آن مراجعه کنند و پاسخ درست را بیابند.
خوشبختانه در دو- سه سال اخیر مهم‌ترین مشغله ایشان صرف تکمیل کتاب عروضی‌شان (احتمالا 2‌جلدی) می‌شود که بحمدالله در حال کامل‌شدن و رو به پایان و تحویل به ناشر است. خوشوقتم که اگر این نوشته، بلند شد، برای دوستداران بیشمار این بزرگمرد فرهنگ‌آفرین، بشارت کامل‌شدن فرهنگ عروض/ عروضی استاد ابوالحسن نجفی را دربر داشت. به قول معروف: قدر زر زرگر شناسد قدر گوهر گوهری.
با تقدیم این دو بیت به ایشان، مقاله را به پایان می‌برم:
سرو سروستان، ولیکن بر به بار آورده است
نیست شاعر، به ز شعر ‌تر به بار آورده است
انزوا ‌گر پیشه کرد او کار کارستان کند
انزوایش چون صدف گوهر به بار آورده است
تهران، هشت مهر 1394، روز ترجمه

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.