بورخس و ترجمه
افرایین کریستال
شاپور بهیان
بورخس مثل موضوعات بسیار دیگری که با آنها درگیر بود، هرگز مطلب کاملی درباره ترجمه ننوشت. او در مشاهداتش درباره موضوعات ادبی، بیشتر به مسائل خاص توجه داشت تا ارائه نظریه. دیدگاههای او نسبت به ترجمه از دهه 1930 به بعد تغییر چندانی نکرد و میتوان از ملاحظات کلی او درباره ترجمه، یک رویکرد و حتی یک آموزه استخراج کرد. بورخس چند مقاله نوشت که در آنها مؤلفههای عمل ترجمه ادبی را مشخص میکند و معیاری خاص برای بحث درباره آنها ارائه میدهد.
تصور بورخس از ترجمه، مطابق است با تصور نوالیس از ترجمه که هرازگاهی قطعاتی از او را ترجمه کرده است؛ هرچند بورخس همه پیامدهای آن را نمیپذیرد. در داستان کوتاه «پیر منار، مؤلف دن کیشوت»، راوی میگوید طرح منار در تولید متنی همسان با رمان سروانتس را از نوشتهای از نوالیس الهام گرفته است که طرح اینهمانی کاملی را با نویسندهای مشخص به دست میدهد. خوب است نوشته نوالیس را بهطور کامل نقل کنیم: «نشان دادم که من وقتی یک نویسنده را میفهمم که بتوانم روحش را برانگیزانم، وقتی که بدون محوکردن فردیتاش بتوانم متن او را ترجمه کنم و چیزهای بسیاری را تغییر دهم.» بورخس با این ایده نوالیس موافق است که یک مترجم اجازه دارد متن اصلی را دگرگون کند، اما نمیپذیرد که مترجم لازم است در روح یا فردیت نویسنده ذوب شود. بیاعتنایی بورخس به آن جنبههایی از دیدگاه نوالیس، در «پیر منار مؤلف دن کیشوت» آنجا معلوم میشود که منار یکی شدن با سروانتس را از نظر میگذراند و آن را بهعنوان عقیدهای که زیادی ساده است رد میکند: «انجام این طرح دشوار نیست، برای تکمیل آن فقط باید جاودان بود.» همین که او ایده یکیشدن با سروانتس را کنار میگذارد،
تصمیم میگیرد اثری بنویسد که با صفحات «دن کیشوت» یکی باشد، با این تفاوت که خود او آن را نوشته باشد نه سروانتس.
بهطور خلاصه باید گفت که بورخس وقتی «پیرمنار» را مینوشت، به ایدههای رمانتیک نوالیس درباره فردیت شاعر علاقهای نداشت، اما مجذوب این دیدگاه او بود که مترجم باید متن اصلی را بازسازی کند و بهبود بخشد. بورخس ضمنا با این دیدگاه نوالیس موافق بود که ترجمه لزوماً زیبایی ادبیات، حتی زیبایی شعر، را از بین نمیبرد. همچنان که پفرکورن گفته است: «مطابق نظر نوالیس مترجم یک تردست است، چنانکه شاعر چنین است و اگر در یکی ذوق هنری هست در دیگری هم هست.» از نظر نوالیس، یک مترجم ممکن است با بیان ایده کتاب یا شاید ایدهآل آن، با موفقیت بسیار از متن اصلی پیشی بگیرد. بورخس این تصور را نمیپذیرد که مترجم مدیون روح مؤلف، ایدهآلی خاص یا ذات اثر است. اما با این تصور نوالیس موافق است که آن را در نامهای تبریکآمیز به شلگل بیان میکند بهخاطر آنکه در ترجمههایش از نمایشنامههای شکسپیر بر شکسپیر پیشی جسته است: «ترجمه آفریدن ادبیات است. انگار که اثر کار خود آدم باشد؛ عملی بسیار دشوار و نادر. در نهایت، ادبیات بهتمامی ترجمه است.» حتی اگر نوالیس دیدگاههایش را درباره ترجمه به ایدهاش درباره اینکه کلمات دارای معنی، معانی ضمنی، تداعیهای
دلبخواهی هستند، پیوند نمیزند، بورخس این کار را میکند. بورخس استدلال میکند که در گذر زمان، معانی، معانی ضمنی، و تداعیهای کلمات تغییر میکنند و در نتیجه موجه است که از اثری واحد ترجمههایی تکراری صورت بگیرد و خود ترجمهها هم ترجمه شوند.
در مجموع باید گفت که ترجمه برای بورخس انتقال یک متن از زبانی به زبانی دیگر نیست. ترجمه دگرگونی یک متن به متن دیگر است. از نظر بورخس، درک یک اثر ادبی از طریق ترجمه غنیتر میشود، مشروط بر اینکه خواننده به این پیشداوری تن ندهد که متن اصلی، اجرای (ورسیون) بهتری از اثر است. داوری درباره ترجمه مستلزم مداقه در دو یا چند اجرا از اثری واحد براساس ملاکهایی برابر است:
میتوان متنی را در زبانی واحد به همان زبان ترجمه کرد و میتوان از زبانی به زبان دیگر کپی کرد. بورخس یک متن را «کپی» مینامد در صورتی که مشاهدات مرتبط با آن، در مورد متن اصلی هم وجود داشته باشد. در مقابل یک متن وقتی «اجرا» (ورسیون) نامیده میشود که تفاوتهای درخوری با متن اصلی یا با ترجمه دیگری از این متن داشته باشد. از نظر بورخس، ترجمه تحتاللفظی میکوشد همه جزئیات متن اصلی را حفظ کند، اما تأکیدها را تغییر میدهد (معانی، معانی ضمنی، تداعیها و تأثیرات اثر را). از سوی دیگر، یک بازآفرینی، جزییات بسیاری را حذف میکند تا تأکید موردنظر اثر را حفظ کند و ممکن است افزودههایی را بر اثر بار کند. از آنجایی که یک «کپی»، هم جزئیات را حفظ میکند و هم تأکیدهایی که موضوع بحث اثر است، میتوان گفت بیشتر ترجمهها تا اندازهای متضمن «کپیکردن»اند. از نظر بورخس یک ترجمه وفادار، معانی و تأثیرات اثر را حفظ میکند. درحالیکه یک ترجمه غیروفادار، آنها را تغییر میدهد. بنابراین یک ترجمه تحتاللفظی که تأکیدهای اثر را تغییر میدهد، غیروفادار است، برخلاف بازآفرینی که آنها را حفظ میکند.
یک ترجمه میتواند در مقایسه با متن اصلی به اثر وفادارتر باشد، در صورتی که متن اصلی نتواند امکانات بالقوه و نهفتگیهای خود را متحقق کند. ضمناً یک ترجمه میتواند وفادار باشد وقتی که شامل همان ویژگیهایی باشد که خاص ِمتن اصلیاند. ترجمه وقتی غیروفادار است که شامل این ویژگیها نباشد، وقتی حاوی عناصر غریبی باشد که در متن اصلی وجود ندارد و یا وقتی که بیقاعدگیای در آن ظاهر شود که در متن اصلی وجود ندارد، یا وقتی فاقد غرائب کلامی متن اصلی باشد. یک مترجم میتواند دست به حذف بزند یا چیزهایی را اضافه کند و در نتیجه، متن را به شکلی برگرداند که در مراحل اولیهاش هنگام تکوین اثر بود، یا امکاناتی را از متن بیرون بکشد، حتی اگر این امکانات آن را دگرگون کند.
از نظر بورخس، درباره ترجمه میتوان با همان معیاری داوری کرد که درباره هر اثر ادبی دیگر داوری میکنیم. یک ترجمه یا بازآفرینی ادبی، وفادار یا غیروفادار، میتواند موفق باشد یا نباشد و این بستگی دارد به نتایجاش. وقتی که ترجمه نتواند با معیارهای ادبی بورخس مطابق باشد، در ردکردنش درنگ نمیکند و وقتی احساس میکند برخی ترجمهها کسالتبار یا ناقصاند، آنها را محکوم میکند. او چنین ترجمههایی را «تحریفکننده» اثر ادبی مینامد، حتی اگر نسبت به اجراهایی دیگر وفادارتر باشد.
بورخس شرایط یا ملاحظات تاریخی را که بر فرآیند ترجمه یا بر دریافت ترجمه تأثیر میگذارند، رد نمیکند. او تصدیق میکند که انکار ملاحظات تاریخی و شرایط تاریخی غیرممکن است. اما سوگیریاش معطوف است به نادیدهگرفتن این ملاحظات به این امید که ترجمهها به همان مقامی برسند که متنهای اصلی رسیدهاند.
اکنون مقالات بورخس درباره ترجمه دارند به مقامی میرسند که سزاوار آنند؛ مرتبهای که آنها را در کنار آثار والتر بنیامین، عزرا پاند، و جورج استاینر قرار میدهد، همچنان که آنها را در کنار قویترین رویکردهای معاصر نسبت به اجراها (ورسیونها)ی ادبی قرار میدهد. بورخس خطوط راهنمای سفتوسختی برای مترجمان ترسیم نمیکند و کلمه محبوبش که انتخابها، داوریها و تمایزگذاریهای مترجم را نشان میدهد، کلمه «ترجیح» است. با این تفاصیل، بورخس دیدگاههایش را براساس بدیلهایی شکل داده است که یک مترجم در اختیار دارد و او گاهی از محدودیتهایی سخن میگوید که در تغییر متن اصلی باید در نظر داشت تا به این ترتیب از واکنشهای دشمنانه نسبت به خودش اجتناب کند و گاهی غبطه خود را نسبت به مترجمان متون کلاسیک بیان میکند که از حق دگرگونکردن متن اصلی برخوردارند؛ حقی که مترجم متون معاصر از آن بیبهره است. موانعی که برسرراه مترجم متون معاصر وجود دارد فقط حقوقی نیستند. آنها ضمنا متضمن ملاحظات قابل فهم خوانندگان نیز هستند که معمولا یک تقریب خام را به بازآفرینی خلاق اثر ترجیح میدهند.
تعریف بورخس از ترجمه بهعنوان ترکیبی از تأکیدها و حذفها از دیدگاه کلی او درباره ادبیات و هنر جدا نیست: «زمان تجربهها را در هنرمند مثل سایر انسانها انباشته میکند. زمان با نیروی تأکید و حذف، با نیروی خاطره و فراموشی، برخی از این تجربهها را با هم ترکیب میکند و اثر هنری را شکل میدهد.» این ایده بورخس که کمبودهای خاطره، تخیل را ممکن میکند، دستمایه برخی از داستانهای او نظیر «فونس خوشحافظه» است. ایدهای که ضمنا در ترجمههای خودش هم مضمر است... .
بورخس مثل موضوعات بسیار دیگری که با آنها درگیر بود، هرگز مطلب کاملی درباره ترجمه ننوشت. او در مشاهداتش درباره موضوعات ادبی، بیشتر به مسائل خاص توجه داشت تا ارائه نظریه. دیدگاههای او نسبت به ترجمه از دهه 1930 به بعد تغییر چندانی نکرد و میتوان از ملاحظات کلی او درباره ترجمه، یک رویکرد و حتی یک آموزه استخراج کرد. بورخس چند مقاله نوشت که در آنها مؤلفههای عمل ترجمه ادبی را مشخص میکند و معیاری خاص برای بحث درباره آنها ارائه میدهد.
تصور بورخس از ترجمه، مطابق است با تصور نوالیس از ترجمه که هرازگاهی قطعاتی از او را ترجمه کرده است؛ هرچند بورخس همه پیامدهای آن را نمیپذیرد. در داستان کوتاه «پیر منار، مؤلف دن کیشوت»، راوی میگوید طرح منار در تولید متنی همسان با رمان سروانتس را از نوشتهای از نوالیس الهام گرفته است که طرح اینهمانی کاملی را با نویسندهای مشخص به دست میدهد. خوب است نوشته نوالیس را بهطور کامل نقل کنیم: «نشان دادم که من وقتی یک نویسنده را میفهمم که بتوانم روحش را برانگیزانم، وقتی که بدون محوکردن فردیتاش بتوانم متن او را ترجمه کنم و چیزهای بسیاری را تغییر دهم.» بورخس با این ایده نوالیس موافق است که یک مترجم اجازه دارد متن اصلی را دگرگون کند، اما نمیپذیرد که مترجم لازم است در روح یا فردیت نویسنده ذوب شود. بیاعتنایی بورخس به آن جنبههایی از دیدگاه نوالیس، در «پیر منار مؤلف دن کیشوت» آنجا معلوم میشود که منار یکی شدن با سروانتس را از نظر میگذراند و آن را بهعنوان عقیدهای که زیادی ساده است رد میکند: «انجام این طرح دشوار نیست، برای تکمیل آن فقط باید جاودان بود.» همین که او ایده یکیشدن با سروانتس را کنار میگذارد،
تصمیم میگیرد اثری بنویسد که با صفحات «دن کیشوت» یکی باشد، با این تفاوت که خود او آن را نوشته باشد نه سروانتس.
بهطور خلاصه باید گفت که بورخس وقتی «پیرمنار» را مینوشت، به ایدههای رمانتیک نوالیس درباره فردیت شاعر علاقهای نداشت، اما مجذوب این دیدگاه او بود که مترجم باید متن اصلی را بازسازی کند و بهبود بخشد. بورخس ضمنا با این دیدگاه نوالیس موافق بود که ترجمه لزوماً زیبایی ادبیات، حتی زیبایی شعر، را از بین نمیبرد. همچنان که پفرکورن گفته است: «مطابق نظر نوالیس مترجم یک تردست است، چنانکه شاعر چنین است و اگر در یکی ذوق هنری هست در دیگری هم هست.» از نظر نوالیس، یک مترجم ممکن است با بیان ایده کتاب یا شاید ایدهآل آن، با موفقیت بسیار از متن اصلی پیشی بگیرد. بورخس این تصور را نمیپذیرد که مترجم مدیون روح مؤلف، ایدهآلی خاص یا ذات اثر است. اما با این تصور نوالیس موافق است که آن را در نامهای تبریکآمیز به شلگل بیان میکند بهخاطر آنکه در ترجمههایش از نمایشنامههای شکسپیر بر شکسپیر پیشی جسته است: «ترجمه آفریدن ادبیات است. انگار که اثر کار خود آدم باشد؛ عملی بسیار دشوار و نادر. در نهایت، ادبیات بهتمامی ترجمه است.» حتی اگر نوالیس دیدگاههایش را درباره ترجمه به ایدهاش درباره اینکه کلمات دارای معنی، معانی ضمنی، تداعیهای
دلبخواهی هستند، پیوند نمیزند، بورخس این کار را میکند. بورخس استدلال میکند که در گذر زمان، معانی، معانی ضمنی، و تداعیهای کلمات تغییر میکنند و در نتیجه موجه است که از اثری واحد ترجمههایی تکراری صورت بگیرد و خود ترجمهها هم ترجمه شوند.
در مجموع باید گفت که ترجمه برای بورخس انتقال یک متن از زبانی به زبانی دیگر نیست. ترجمه دگرگونی یک متن به متن دیگر است. از نظر بورخس، درک یک اثر ادبی از طریق ترجمه غنیتر میشود، مشروط بر اینکه خواننده به این پیشداوری تن ندهد که متن اصلی، اجرای (ورسیون) بهتری از اثر است. داوری درباره ترجمه مستلزم مداقه در دو یا چند اجرا از اثری واحد براساس ملاکهایی برابر است:
میتوان متنی را در زبانی واحد به همان زبان ترجمه کرد و میتوان از زبانی به زبان دیگر کپی کرد. بورخس یک متن را «کپی» مینامد در صورتی که مشاهدات مرتبط با آن، در مورد متن اصلی هم وجود داشته باشد. در مقابل یک متن وقتی «اجرا» (ورسیون) نامیده میشود که تفاوتهای درخوری با متن اصلی یا با ترجمه دیگری از این متن داشته باشد. از نظر بورخس، ترجمه تحتاللفظی میکوشد همه جزئیات متن اصلی را حفظ کند، اما تأکیدها را تغییر میدهد (معانی، معانی ضمنی، تداعیها و تأثیرات اثر را). از سوی دیگر، یک بازآفرینی، جزییات بسیاری را حذف میکند تا تأکید موردنظر اثر را حفظ کند و ممکن است افزودههایی را بر اثر بار کند. از آنجایی که یک «کپی»، هم جزئیات را حفظ میکند و هم تأکیدهایی که موضوع بحث اثر است، میتوان گفت بیشتر ترجمهها تا اندازهای متضمن «کپیکردن»اند. از نظر بورخس یک ترجمه وفادار، معانی و تأثیرات اثر را حفظ میکند. درحالیکه یک ترجمه غیروفادار، آنها را تغییر میدهد. بنابراین یک ترجمه تحتاللفظی که تأکیدهای اثر را تغییر میدهد، غیروفادار است، برخلاف بازآفرینی که آنها را حفظ میکند.
یک ترجمه میتواند در مقایسه با متن اصلی به اثر وفادارتر باشد، در صورتی که متن اصلی نتواند امکانات بالقوه و نهفتگیهای خود را متحقق کند. ضمناً یک ترجمه میتواند وفادار باشد وقتی که شامل همان ویژگیهایی باشد که خاص ِمتن اصلیاند. ترجمه وقتی غیروفادار است که شامل این ویژگیها نباشد، وقتی حاوی عناصر غریبی باشد که در متن اصلی وجود ندارد و یا وقتی که بیقاعدگیای در آن ظاهر شود که در متن اصلی وجود ندارد، یا وقتی فاقد غرائب کلامی متن اصلی باشد. یک مترجم میتواند دست به حذف بزند یا چیزهایی را اضافه کند و در نتیجه، متن را به شکلی برگرداند که در مراحل اولیهاش هنگام تکوین اثر بود، یا امکاناتی را از متن بیرون بکشد، حتی اگر این امکانات آن را دگرگون کند.
از نظر بورخس، درباره ترجمه میتوان با همان معیاری داوری کرد که درباره هر اثر ادبی دیگر داوری میکنیم. یک ترجمه یا بازآفرینی ادبی، وفادار یا غیروفادار، میتواند موفق باشد یا نباشد و این بستگی دارد به نتایجاش. وقتی که ترجمه نتواند با معیارهای ادبی بورخس مطابق باشد، در ردکردنش درنگ نمیکند و وقتی احساس میکند برخی ترجمهها کسالتبار یا ناقصاند، آنها را محکوم میکند. او چنین ترجمههایی را «تحریفکننده» اثر ادبی مینامد، حتی اگر نسبت به اجراهایی دیگر وفادارتر باشد.
بورخس شرایط یا ملاحظات تاریخی را که بر فرآیند ترجمه یا بر دریافت ترجمه تأثیر میگذارند، رد نمیکند. او تصدیق میکند که انکار ملاحظات تاریخی و شرایط تاریخی غیرممکن است. اما سوگیریاش معطوف است به نادیدهگرفتن این ملاحظات به این امید که ترجمهها به همان مقامی برسند که متنهای اصلی رسیدهاند.
اکنون مقالات بورخس درباره ترجمه دارند به مقامی میرسند که سزاوار آنند؛ مرتبهای که آنها را در کنار آثار والتر بنیامین، عزرا پاند، و جورج استاینر قرار میدهد، همچنان که آنها را در کنار قویترین رویکردهای معاصر نسبت به اجراها (ورسیونها)ی ادبی قرار میدهد. بورخس خطوط راهنمای سفتوسختی برای مترجمان ترسیم نمیکند و کلمه محبوبش که انتخابها، داوریها و تمایزگذاریهای مترجم را نشان میدهد، کلمه «ترجیح» است. با این تفاصیل، بورخس دیدگاههایش را براساس بدیلهایی شکل داده است که یک مترجم در اختیار دارد و او گاهی از محدودیتهایی سخن میگوید که در تغییر متن اصلی باید در نظر داشت تا به این ترتیب از واکنشهای دشمنانه نسبت به خودش اجتناب کند و گاهی غبطه خود را نسبت به مترجمان متون کلاسیک بیان میکند که از حق دگرگونکردن متن اصلی برخوردارند؛ حقی که مترجم متون معاصر از آن بیبهره است. موانعی که برسرراه مترجم متون معاصر وجود دارد فقط حقوقی نیستند. آنها ضمنا متضمن ملاحظات قابل فهم خوانندگان نیز هستند که معمولا یک تقریب خام را به بازآفرینی خلاق اثر ترجیح میدهند.
تعریف بورخس از ترجمه بهعنوان ترکیبی از تأکیدها و حذفها از دیدگاه کلی او درباره ادبیات و هنر جدا نیست: «زمان تجربهها را در هنرمند مثل سایر انسانها انباشته میکند. زمان با نیروی تأکید و حذف، با نیروی خاطره و فراموشی، برخی از این تجربهها را با هم ترکیب میکند و اثر هنری را شکل میدهد.» این ایده بورخس که کمبودهای خاطره، تخیل را ممکن میکند، دستمایه برخی از داستانهای او نظیر «فونس خوشحافظه» است. ایدهای که ضمنا در ترجمههای خودش هم مضمر است... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.