یادداشتی دربارهی ترجمهی آثار ادبی
عادل مشایخی
در فیلم «گتسبی بزرگ» ساختهی بَز لُرمَن سکانس تصادف چنان «زیبا» ساخته شده است که هر بینندهای وسوسه میشود بارها و بارها این «صحنه» را از نو ببیند. انگار نه انگار آنچه مقابل چشمان ما اتفاق میافتد تکهپارهشدن بدن یک انسان به ضرب کوهی از فلز است که با «جادوی تکنولوژی» سرعتی سرسامآور پیدا کرده است؛ «جادوی سینما» چنان مسحورمان میکند که بیمعنایی و خشونت تصادف را از یاد میبریم. رمان فیتز جرالد دل و رودهی شهر خیالی وست اگ را بیرون میریزد، اما فیلم بز لرمن تصویری بزکشده و فریبنده از کلانشهری پر زرقوبرق در دورهی بهاصطلاح طلایی1920 ترسیم میکند که همه حتا کارگران و سیاهپوستان و تنفروشان در آن شاد و سرمستاند. شعارها و شکوههای شبهاخلاقی نیک کراوی، در مقام راوی فیلم هم هیچ تأثیری روی این «حسانیت کاذب» نمیگذارد.
در رمان «قصر»، کافکا جستوجویی را که زمانهی ما امری عادی و روزمره جلوهاش میدهد، چنان روایت میکند که بیمعناترین و ابلهانهترین کار ممکن بهنظر میرسد. «کا» در جستوجوی «شغل» است، میخواهد در قصر و دهکدهی قصر برای خود «کسی» باشد، به هر دری میزند تا «جایگاهی» داشته باشد و به رسمیت شناخته شود. کاری که همهی ما آدمهای بهنجار میکنیم و درواقع، کل زندگیمان چیزی جز دستوپا زدن برای همین بهرسمیت شناختهشدن و هویت یافتن نیست. اما کافکا همین واقعیت را که از فرط تکرار نادیدنی شده، چنان در روایتها و توصیفهای خود «میفشارد» که عصارهی بیمعناییاش کاممان را تلخ میکند و درمییابیم که این «جهان» بیمعنا جهان خود ماست.
این حرفها چه ربطی به ترجمهی آثار ادبی دارد؟
هر تأملی در باب ترجمهی آثار ادبی و ارتباط کنش ترجمه با وضعیت کنونی «ما» مسبوق به برداشتی از «ادبیت» آثار ادبی است. اگر نخواهیم مترجمان آثار ادبی را نیز مانند «ادبا» به نگهبانان «فرهنگ بومی» و نمادهای «هویت ملی» تبدیل کنیم باید به «امکان» ترجمهی آثار ادبی بیندیشیم. اما این «باید» از کجا میآید؟ تأمل دربارهی ترجمه (اگر اساسا چنین تأملی ضرورت داشته باشد) اندیشیدن دربارهی امکان ترجمه است. در غیاب چنین امکانی فقط یک گزینه باقی میماند: ترجمهناپذیر تلقی کردن آثار ادبی و همصداشدن با کسانی که ترجمه را تلاشی بیهوده میدانند و به خوانندگان ترجمهها توصیه میکنند شاهکارهای ادبیِ دنیا را به زبان اصلی بخوانند. اما در مقابل چنین ادعایی میتوان به جملهی گوته استناد کرد: «یک اثر تا ترجمه نشده است چیزی کم دارد» (بهنقل از: پل ریکور، دربارهی ترجمه، ترجمهی مدیا کاشیگر، نشر افق، 1392). اگر این گفته را نهفقط حکمی دربارهی ترجمهی ژرار دو نروال از «فاوست» به فرانسوی، بلکه حکمی کلی بهشمار آوریم، امکان ترجمه به مسئله تبدیل میشود: ترجمه چگونه ممکن میشود. امکان ترجمه در گرو «وجود» واقعیتی است که در زبان تحلیل نمیرود،
امری واقعی که در زبان بیان میشود، اما قابل تقلیل به هیچ زبانی نیست. میتوان خطر کرد و «ادبیت» را بر همین اساس تعریف کرد. این امر واقعی همان بیمعنایی لاعلاجی است که رمان کافکا افشا میکند. پارادوکس ترجمه و در نتیجه ارزش ترجمه در همین نکته است. ترجمه انتقال معنا نیست، بلکه با زدودن بزکهای «زبان ملی» و خالی کردن زبان از باد سنت، امر بیمعنا (و ترجمهناپذیر!) را برملا میکند، امر بیمعنایی که مقوم ذات ادبی آثار ادبی -در زمانهی ما- است.
در زمانهای که گردش و انباشت سرمایه و مناسبات دانش-قدرت ملازم و ضامن این گردش و انباشت به یگانه سرچشمهی معنا تبدیل شده است و همگان را در سلول منافع شخصی و انواع و اقسام هویتهای محلی و ملی و قومی و ... محبوس کرده است و دورترین افق امر اجتماعی چاردیواری خانواده است، در زمانهای که رسانهها چنان بیحس و منگمان کردهاند که اخبار و تصاویر حبس و حصر و آدمکشی را بیخیال فقط «نظاره» میکنیم، یا دست بالا با کنجکاوی خوانندگان پروپاقرص صفحات حوادث روزنامهها، «دنبال»شان میکنیم، دو راه بیشتر پیشروی ادبیات و هنر نیست (فرهیختگان نازکطبع بیگمان از شنیدن این حکم «مطلق» ابرو درهم خواهند کشید): یا شرکت در بازی معنابخشی و معقولسازی و یا ... . طریق دوم را بهسادگی نمیتوان در یکی دو عبارت خلاصه کرد. برای رسیدن به نتیجهای در این مورد باید در مورد سرشت امر بیمعنا و ارتباط آن با شکلهای زندگی و امکان دیگرگونه زیستن اندیشید. ابعاد پارادوکسیال این مفهوم که لاجرم در همین جملات کوتاه نیز بیرون زده است، پیچیدهتر از آن است که در یک یادداشت و حتا مقاله قابل بیان باشد. اما هر اشاره به هنر و ادبیات و ترجمه اگر بخواهد
فراتر از بازارگرمی برای آثار ادبی و هنری و شرکت در رقابت تهوعآور گالریها و ... به امکان ادبیات (و هنر) بیندیشد یا زمینهای برای این اندیشیدن فراهم کند، ناگزیر از کلنجار رفتن با این مفهوم است. البته «بیان امر بیمعنا» را نباید با مهملبافی اشتباه گرفت. در رمانهای بزرگ از شیطنتهای زبانی باب طبع منتقدان پستمدرن اثری نیست. درست است که گاهی اوقات در رمانها و نمایشنامهها به جملاتی برمیخوریم که با همان کیفیتی که در زبان مبدأ دارند به زبان مقصد قابل انتقال نیستند، اما این نکات غیرقابل انتقال ربطی به «ذات ادبی» اثر (به معنایی که اشاره شد) ندارد، گواینکه خوانندهی ترجمه از برخی از ابعاد «لذت متن» محروم میماند. آن اثر ادبی که قابل ترجمه نباشد و در ترجمه همهی ابعاد بهاصطلاح با ارزشش از دست برود، آیا بهواقع ارزشی دارد؟ آیا بر همین اساس نیست که میلان کوندرا دقیقا با استناد به حکم گوته از ارزش و اهمیت ترجمهی رمانهای بزرگ دفاع میکند؟ او البته بهنام «ارزشهای استتیک» چنین ادعایی میکند. ولی میتوان واژهی «استتیک» را دقیقاً با توجه به ریشههایش در نظر گرفت: حسیات فارغ از معنا، روابطِ اثرپذیری و
اثرگذاری که اغلب در قالب «دانش» (فرهنگ، سنت...) تثبیت میشوند و تصلب پیدا میکنند. دقیقا همینجاست که میتوان از ادبیت آثار ادبی سخن گفت و از امکان ترجمه، و ارزش و اهمیت ترجمه دفاع کرد. به طرف دوم آن قضیهی بهاصطلاح شرطی منفصل (یا ... یا...) از همین طریق میتوان نزدیک شد. درواقع گزینهی دوم خود یک دوراهی است. راه اول: اثر ادبی با زدودن بزک معنا روابط اجبارآمیز تثبیتشده در قالب «دانش» را عریان میکند و بیبنیادی و تغییرپذیریشان را لو میدهد. راه دوم: اثر ادبی شیوهی دیگری از زیستن، سنخ دیگری از مناسبات را القا میکند و مخاطب را دچار حسی میکند شبیه آنچه سارتر با عنوان «سرگیجهی امکان» و آرتو با عنوان «طاعون» از آن یاد کرده است. البته این تفکیک فقط تفکیکی در مقام تحلیل است و وجود هر دو راه در اثری واحد محال نیست.
امکان، ارزش و اهمیت ترجمهی آثار ادبی را بر همین اساس میتوان دریافت. درواقع کار ترجمه «انتقال» همین حسانیت است. اگر ترجمهی رمانهای کافکا بلاتوجیه بودن مناسباتی را که انسان امروزی در «جهانِ جهانیشدهی امروز» در دامشان گرفتار است، نشان ندهد، اگر ترجمهی رمانهای مارکز حسی شبیه «سرگیجهی امکان» بر نیانگیزند، آیا اساسا رویدادی به نام «ترجمه» روی داده است؟
این یادداشت را با اشاره به نمونهای تاریخی به پایان میبرم. والتر بنیامین در سال 1924 ترجمهای آلمانی از آثار بودلر با عنوان تابلوهای پاریسی منتشر کرده است. پیش از بنیامین، اشتفان گئورگه در سال 1901 ترجمهای از «گلهای شر» به چاپ رسانده است. اکثر منتقدین «در این نکته همسخناند که ترجمهی بنیامین بهلحاظ صوری به پای ترجمهی گئورگه نمیرسد.» نکتهی اصلی همین تفاوت است: اشتفان گئورگه بیشتر به مسائل مربوط به قالب و وزن توجه داشته است. برای مثال در ترجمهی شعری با عنوان «چشمانداز» که تصویری تکاندهنده از کلانشهری مدرن است، با تلطیف کلمات فضاییِ روستایی (همان «جهان» مورد علاقهی هایدگر متآخر) را باز آفریده است. «کلانشهر که محور کل زنجیرهی اشعار تابلوهای پاریسی است در ترجمهی گئورگه اساساً حضور ندارد» (منبع: مومه برودرسن، والتر بنیامین، ترجمهی کورش بیت سرکیس، نشر ماهی، 1391). سادهلوحانه است این پندار که برتری ترجمهی بنیامین ناشی از روش ترجمهی مکانیکی و لفظ به لفظ است. آن امر بیمعنایی که مبنای تعریف ادبیت در زمانهی ماست ربطی به ترجمهی مکانیکی لفظ به لفظ ندارد؛ بازیهای نظری در ستایش این نوع از ترجمه
درواقع ستایش مهملبافیاند و نقد را یک گام هم از فرمالیسم فراتر نمیبرند، چراکه بازیگوشانه صرفاً به نقض قواعد دستوری دلخوشاند و قواعد حاکم بر حسانیت و در عین حال بیگانگی حسانیت با این قواعد را نادیده میگیرند. ارزش و اهمیت ترجمهی بنیامین در افشای حسانیت ناخوشایند و خشنی است که صاحبمنصبان و مشاوران مدیریت شهری قصد دارند در قالب عقلانیت اقتصاد توسعهی شهری و مقتضیات ادارهی شهر معنادار/معقولش کنند؛ ارزش و اهمیت ترجمهی بنیامین در القای حسانیتی است که بیرون از قاب دغدغههای «کنونی» شهرنشینی، در زبانی «از دست رفته» به بیان درمیآید، زبانی متعلق به «گذشتهای که هیچگاه کنونی نبوده است»، گذشتهای که فقط در آینده میتواند تحقق یابد.
در فیلم «گتسبی بزرگ» ساختهی بَز لُرمَن سکانس تصادف چنان «زیبا» ساخته شده است که هر بینندهای وسوسه میشود بارها و بارها این «صحنه» را از نو ببیند. انگار نه انگار آنچه مقابل چشمان ما اتفاق میافتد تکهپارهشدن بدن یک انسان به ضرب کوهی از فلز است که با «جادوی تکنولوژی» سرعتی سرسامآور پیدا کرده است؛ «جادوی سینما» چنان مسحورمان میکند که بیمعنایی و خشونت تصادف را از یاد میبریم. رمان فیتز جرالد دل و رودهی شهر خیالی وست اگ را بیرون میریزد، اما فیلم بز لرمن تصویری بزکشده و فریبنده از کلانشهری پر زرقوبرق در دورهی بهاصطلاح طلایی1920 ترسیم میکند که همه حتا کارگران و سیاهپوستان و تنفروشان در آن شاد و سرمستاند. شعارها و شکوههای شبهاخلاقی نیک کراوی، در مقام راوی فیلم هم هیچ تأثیری روی این «حسانیت کاذب» نمیگذارد.
در رمان «قصر»، کافکا جستوجویی را که زمانهی ما امری عادی و روزمره جلوهاش میدهد، چنان روایت میکند که بیمعناترین و ابلهانهترین کار ممکن بهنظر میرسد. «کا» در جستوجوی «شغل» است، میخواهد در قصر و دهکدهی قصر برای خود «کسی» باشد، به هر دری میزند تا «جایگاهی» داشته باشد و به رسمیت شناخته شود. کاری که همهی ما آدمهای بهنجار میکنیم و درواقع، کل زندگیمان چیزی جز دستوپا زدن برای همین بهرسمیت شناختهشدن و هویت یافتن نیست. اما کافکا همین واقعیت را که از فرط تکرار نادیدنی شده، چنان در روایتها و توصیفهای خود «میفشارد» که عصارهی بیمعناییاش کاممان را تلخ میکند و درمییابیم که این «جهان» بیمعنا جهان خود ماست.
این حرفها چه ربطی به ترجمهی آثار ادبی دارد؟
هر تأملی در باب ترجمهی آثار ادبی و ارتباط کنش ترجمه با وضعیت کنونی «ما» مسبوق به برداشتی از «ادبیت» آثار ادبی است. اگر نخواهیم مترجمان آثار ادبی را نیز مانند «ادبا» به نگهبانان «فرهنگ بومی» و نمادهای «هویت ملی» تبدیل کنیم باید به «امکان» ترجمهی آثار ادبی بیندیشیم. اما این «باید» از کجا میآید؟ تأمل دربارهی ترجمه (اگر اساسا چنین تأملی ضرورت داشته باشد) اندیشیدن دربارهی امکان ترجمه است. در غیاب چنین امکانی فقط یک گزینه باقی میماند: ترجمهناپذیر تلقی کردن آثار ادبی و همصداشدن با کسانی که ترجمه را تلاشی بیهوده میدانند و به خوانندگان ترجمهها توصیه میکنند شاهکارهای ادبیِ دنیا را به زبان اصلی بخوانند. اما در مقابل چنین ادعایی میتوان به جملهی گوته استناد کرد: «یک اثر تا ترجمه نشده است چیزی کم دارد» (بهنقل از: پل ریکور، دربارهی ترجمه، ترجمهی مدیا کاشیگر، نشر افق، 1392). اگر این گفته را نهفقط حکمی دربارهی ترجمهی ژرار دو نروال از «فاوست» به فرانسوی، بلکه حکمی کلی بهشمار آوریم، امکان ترجمه به مسئله تبدیل میشود: ترجمه چگونه ممکن میشود. امکان ترجمه در گرو «وجود» واقعیتی است که در زبان تحلیل نمیرود،
امری واقعی که در زبان بیان میشود، اما قابل تقلیل به هیچ زبانی نیست. میتوان خطر کرد و «ادبیت» را بر همین اساس تعریف کرد. این امر واقعی همان بیمعنایی لاعلاجی است که رمان کافکا افشا میکند. پارادوکس ترجمه و در نتیجه ارزش ترجمه در همین نکته است. ترجمه انتقال معنا نیست، بلکه با زدودن بزکهای «زبان ملی» و خالی کردن زبان از باد سنت، امر بیمعنا (و ترجمهناپذیر!) را برملا میکند، امر بیمعنایی که مقوم ذات ادبی آثار ادبی -در زمانهی ما- است.
در زمانهای که گردش و انباشت سرمایه و مناسبات دانش-قدرت ملازم و ضامن این گردش و انباشت به یگانه سرچشمهی معنا تبدیل شده است و همگان را در سلول منافع شخصی و انواع و اقسام هویتهای محلی و ملی و قومی و ... محبوس کرده است و دورترین افق امر اجتماعی چاردیواری خانواده است، در زمانهای که رسانهها چنان بیحس و منگمان کردهاند که اخبار و تصاویر حبس و حصر و آدمکشی را بیخیال فقط «نظاره» میکنیم، یا دست بالا با کنجکاوی خوانندگان پروپاقرص صفحات حوادث روزنامهها، «دنبال»شان میکنیم، دو راه بیشتر پیشروی ادبیات و هنر نیست (فرهیختگان نازکطبع بیگمان از شنیدن این حکم «مطلق» ابرو درهم خواهند کشید): یا شرکت در بازی معنابخشی و معقولسازی و یا ... . طریق دوم را بهسادگی نمیتوان در یکی دو عبارت خلاصه کرد. برای رسیدن به نتیجهای در این مورد باید در مورد سرشت امر بیمعنا و ارتباط آن با شکلهای زندگی و امکان دیگرگونه زیستن اندیشید. ابعاد پارادوکسیال این مفهوم که لاجرم در همین جملات کوتاه نیز بیرون زده است، پیچیدهتر از آن است که در یک یادداشت و حتا مقاله قابل بیان باشد. اما هر اشاره به هنر و ادبیات و ترجمه اگر بخواهد
فراتر از بازارگرمی برای آثار ادبی و هنری و شرکت در رقابت تهوعآور گالریها و ... به امکان ادبیات (و هنر) بیندیشد یا زمینهای برای این اندیشیدن فراهم کند، ناگزیر از کلنجار رفتن با این مفهوم است. البته «بیان امر بیمعنا» را نباید با مهملبافی اشتباه گرفت. در رمانهای بزرگ از شیطنتهای زبانی باب طبع منتقدان پستمدرن اثری نیست. درست است که گاهی اوقات در رمانها و نمایشنامهها به جملاتی برمیخوریم که با همان کیفیتی که در زبان مبدأ دارند به زبان مقصد قابل انتقال نیستند، اما این نکات غیرقابل انتقال ربطی به «ذات ادبی» اثر (به معنایی که اشاره شد) ندارد، گواینکه خوانندهی ترجمه از برخی از ابعاد «لذت متن» محروم میماند. آن اثر ادبی که قابل ترجمه نباشد و در ترجمه همهی ابعاد بهاصطلاح با ارزشش از دست برود، آیا بهواقع ارزشی دارد؟ آیا بر همین اساس نیست که میلان کوندرا دقیقا با استناد به حکم گوته از ارزش و اهمیت ترجمهی رمانهای بزرگ دفاع میکند؟ او البته بهنام «ارزشهای استتیک» چنین ادعایی میکند. ولی میتوان واژهی «استتیک» را دقیقاً با توجه به ریشههایش در نظر گرفت: حسیات فارغ از معنا، روابطِ اثرپذیری و
اثرگذاری که اغلب در قالب «دانش» (فرهنگ، سنت...) تثبیت میشوند و تصلب پیدا میکنند. دقیقا همینجاست که میتوان از ادبیت آثار ادبی سخن گفت و از امکان ترجمه، و ارزش و اهمیت ترجمه دفاع کرد. به طرف دوم آن قضیهی بهاصطلاح شرطی منفصل (یا ... یا...) از همین طریق میتوان نزدیک شد. درواقع گزینهی دوم خود یک دوراهی است. راه اول: اثر ادبی با زدودن بزک معنا روابط اجبارآمیز تثبیتشده در قالب «دانش» را عریان میکند و بیبنیادی و تغییرپذیریشان را لو میدهد. راه دوم: اثر ادبی شیوهی دیگری از زیستن، سنخ دیگری از مناسبات را القا میکند و مخاطب را دچار حسی میکند شبیه آنچه سارتر با عنوان «سرگیجهی امکان» و آرتو با عنوان «طاعون» از آن یاد کرده است. البته این تفکیک فقط تفکیکی در مقام تحلیل است و وجود هر دو راه در اثری واحد محال نیست.
امکان، ارزش و اهمیت ترجمهی آثار ادبی را بر همین اساس میتوان دریافت. درواقع کار ترجمه «انتقال» همین حسانیت است. اگر ترجمهی رمانهای کافکا بلاتوجیه بودن مناسباتی را که انسان امروزی در «جهانِ جهانیشدهی امروز» در دامشان گرفتار است، نشان ندهد، اگر ترجمهی رمانهای مارکز حسی شبیه «سرگیجهی امکان» بر نیانگیزند، آیا اساسا رویدادی به نام «ترجمه» روی داده است؟
این یادداشت را با اشاره به نمونهای تاریخی به پایان میبرم. والتر بنیامین در سال 1924 ترجمهای آلمانی از آثار بودلر با عنوان تابلوهای پاریسی منتشر کرده است. پیش از بنیامین، اشتفان گئورگه در سال 1901 ترجمهای از «گلهای شر» به چاپ رسانده است. اکثر منتقدین «در این نکته همسخناند که ترجمهی بنیامین بهلحاظ صوری به پای ترجمهی گئورگه نمیرسد.» نکتهی اصلی همین تفاوت است: اشتفان گئورگه بیشتر به مسائل مربوط به قالب و وزن توجه داشته است. برای مثال در ترجمهی شعری با عنوان «چشمانداز» که تصویری تکاندهنده از کلانشهری مدرن است، با تلطیف کلمات فضاییِ روستایی (همان «جهان» مورد علاقهی هایدگر متآخر) را باز آفریده است. «کلانشهر که محور کل زنجیرهی اشعار تابلوهای پاریسی است در ترجمهی گئورگه اساساً حضور ندارد» (منبع: مومه برودرسن، والتر بنیامین، ترجمهی کورش بیت سرکیس، نشر ماهی، 1391). سادهلوحانه است این پندار که برتری ترجمهی بنیامین ناشی از روش ترجمهی مکانیکی و لفظ به لفظ است. آن امر بیمعنایی که مبنای تعریف ادبیت در زمانهی ماست ربطی به ترجمهی مکانیکی لفظ به لفظ ندارد؛ بازیهای نظری در ستایش این نوع از ترجمه
درواقع ستایش مهملبافیاند و نقد را یک گام هم از فرمالیسم فراتر نمیبرند، چراکه بازیگوشانه صرفاً به نقض قواعد دستوری دلخوشاند و قواعد حاکم بر حسانیت و در عین حال بیگانگی حسانیت با این قواعد را نادیده میگیرند. ارزش و اهمیت ترجمهی بنیامین در افشای حسانیت ناخوشایند و خشنی است که صاحبمنصبان و مشاوران مدیریت شهری قصد دارند در قالب عقلانیت اقتصاد توسعهی شهری و مقتضیات ادارهی شهر معنادار/معقولش کنند؛ ارزش و اهمیت ترجمهی بنیامین در القای حسانیتی است که بیرون از قاب دغدغههای «کنونی» شهرنشینی، در زبانی «از دست رفته» به بیان درمیآید، زبانی متعلق به «گذشتهای که هیچگاه کنونی نبوده است»، گذشتهای که فقط در آینده میتواند تحقق یابد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.