|

مقاله‌ای از موریس بلانشو درباره «ترجمه»

جنون است ترجمه

ترجمه پویا رفویی

آیا همه می‌دانیم که به مترجمان، و بسی بیشتر به ترجمه مدیون هستیم؟ جان کلام را نمی‌دانیم. و حتی آن‌گاه که قدردان آنانی هستیم که دلیرانه پا به عرصه‌ی معمایی می‌نهند که همان کار ترجمه است، آن‌گاه که دورادور به بزرگانِ از نظر پنهانِ فرهنگ‌مان ادای احترام می‌کنیم، همچنان دربند ایشانیم و سر به ‍‌زیر مقهور همت‌شان هستیم، ستایشی که بی‌جواب می‌ماند اندکی برخورنده است -‌از این بابت مدیون فروتنی‌مان هستیم، آخر به هیچ روی از پس قدردانی از ایشان بر‌‌نمی‌آییم. یکی از مقالات والتر بنیامین، که در آن این مقاله‌نویس برجسته از کار مترجمان با ما سخن می‌گوید، الهام‌بخش مطالبی است که بر‌آنم تا در باب این فرم خاص فعالیت ادبی، این فرم اصیل مطرح کنم؛ و اگر کسانی به غلط یا درست، بر این نظرند که شاعران و رمان‌نویسان، در حکم منتقدانی هستند که جملگی در قبال معنای ادبیات مسئول‌اند، به همین قیاس باید مترجمان را نویسندگانی کم‌نظیر و به‌حق بی‌بدیل به‌ شمار‌ آورد.
به مخاطبان خاطر‌نشان می‌کنم که ترجمه را دیرگاهی به چشم جلوه‌ای قَتال‌وضع در عرصه‌های مشخصی از فرهنگ می‌نگریستند. برخی خوش ندارند هیچ‌کس به زبان‌شان ترجمه کند و برخی دیگر خوش ندارند هیچ‌کس زبان‌شان را ترجمه کند؛ و به‌ معنای دقیق کلمه، چنین خیانتی، واگذاری زبان «صحیح» مردمان به سرزمینی بیگانه مستوجب دامن‌زدن به جنگ است. (حرمان اتیوکلس را به‌یاد بیاوریم: «طعمه‌های دشمن، شهری را که به زبان صحیح یونان تکلم می‌کند، از زمین جاکن نکناد.») ولی مترجم به‌سبب وهنی عظیم‌تر نیز گناهکار است. او در مقام دشمن خدایان می‌کوشد برج بابل را بازسازی کند، می‌کوشد تا به‌طرزی کنایه‌آمیز، عقوبتی آسمانی را که میان آدمیان در آشوب زبان‌ها جدایی می‌افکند، به روایتی نیک و سودمند مبدل کند. این است که در قدیم بر این باور بودند می‌شود به زبانی اصیل، به زبانی متعالی رجعت کرد که لازمه سخن گفتن به آن تنها به درستی سخن گفتن بود. بنیامین پاره‌ای از این رویا را در ذهن دارد. به‌زعم وی، زبان‌ها با این‌که واقعیات مشابه را نیت می‌کنند، بر حالات مشابه منطبق نیستند. هنگامی که می‌گویم «درد» و هنگامی که می‌گویم «الم» امر مشابهی را در انطباق با وجهی متفاوت نیت می‌کنم. هر زبانی، بنا به اقتضای ذاتی‌اش، ناقص است. در ترجمه، به جایگزینی وجهی با وجه دیگر، شیوه‌ای با شیوه دیگر رضایت نمی‌دهم، بلکه در عوض به زبان برتری اشارت می‌کنم،که چه ‌بسا هماهنگی و وحدت تکمیل‌یافته همه وجوه متفاوت نیت باشد و چه بسا در بهترین حالت، بیان موضعی باشد که در آن، گره از راز همه زبان‌های به بیان درآمده در همه آثار وا می‌شود. هر مترجمی بر حسب مسیحا‌باوری خاص خود، به شرط آن‌که کاری کند تا زبان‌ها در مسیر نیل به آن زبان غایی ببالند، در اکنون هر زبانی از آینده‌ای خبر می‌دهد که زبان در بر دارد -‌و این همانی است که ترجمه در طلب آن است.
بحث فوق، به روشنی از بازی اتوپیایی ایده‌ها حکایت می‌کند، زیرا فرض بر این است که همه زبان‌ها فقط از یک وجه نیت یکسان بر‌خوردارند، که همواره دلالتی یکسان به دست می‌دهند، و هیچ بعید نیست که همه حالات نیت، مکمل یکدیگر باشند. اما بنیامین جور دیگری می‌اندیشد: همه مترجمان سر در پی تفاوت زبان هستند، همه ترجمه‌ها مبتنی بر این تفاوت است، حتی وقتی که به‌جد، یا در ظاهر امر، در‌صدد قالبی صلب به قصد لاپوشانی برمی‌آیند. (هر اثری که ترجمه می‌شود به دو شیوه متضاد ستودنی است، یا می‌گویند: «انگار نه انگار که ترجمه است.» یا با گفتن این‌که «درست عین خود اثر است»، همانندی شگفتی در آن می‌یابند. در حالت نخست، به هر روی از اصل اثر به سود زبان تازه صرف‌نظر می‌کنند؛ در حالت دوم، به سود اصل اثر از اصالت هر دو زبان صرف نظر می‌کنند. در هر دو حالت، امری ضروری از دست می‌رود.) در واقع، نیت از ترجمه به هیچ وجه این نیست که کاری کند تا تفاوت محو شود- برعکس، ترجمه، بازی این تفاوت است: مدام به آن ارجاع می‌دهد؛ بر این تفاوت سرپوش نمی‌گذارد، مگر این‌که دفعتا افشایش کند و به دفعات موکدش سازد؛ ترجمه همانا حیات این تفاوت است، در این تفاوت، به شأن جلیل خود و نیز به جذبه‌ای نائل می‌آید که سربلند، با نیروی وحدت بخش خویش، دو زبان را به هم نزدیک‌تر می‌کند، نیرویی شبیه به نیروی هرکولی که دو کرانه دریا را به جانب هم می‌کشاند.
ولی هنوز جای بحث زیادی باقی است. هیچ اثری با ترجمه شدن به دوام و قوام دست نیافته است، مگر آن‌که از این تفاوت به نحوی برخوردار باشد که به دسترس‌پذیری منجر شود، خواه به این دلیل که اصالتا به زبانی «دیگر» روی خوش نشان می‌دهد، یا خواه به این دلیل که امکان‌پذیری «از خود متفاوت بودن» و امکان‌پذیری «با خود بیگانه بودن» را، که هر زبان زنده‌ای از آن برخوردار است، به‌طرزی درخور در کنار هم گرد می‌آورد. اصیل هیچ وقت بی‌حرکت نیست، همه آن آینده‌ای که زبان در لحظه‌ای خاص در بر می‌گیرد، هر آنچه در زبان به وضعیتی اشاره می‌کند یا به وضعیتی فراخوان می‌دهد که عبارت است از «دیگری»، «دیگری» گاه هول‌انگیزی که بر تحول پر‌ابهت آثار ادبی گواهی می‌دهد. ترجمه به چنین صیرورتی متصل است، «می‌ترجمد» و تکمیلش می‌کند. ترجمه صرفاً به‌سبب چنین حرکت و چنین حیاتی میسر است، تصرف حیات است ترجمه، تا مگر گاه به سلامت بزایاندش و دیگرگاه به طفره‌ای بفریبدش. و اما آثار کلاسیک هنری، که به زبان‌هایی غیر‌زنده تعلق دارند، بیشتر از دیگر آثار به ترجمه محتاج‌اند، زیرا این آثار از این به بعد در حکم یگانه مأمن حیات زبان‌هایی مرده‌اند و تنها مسئولان آینده زبانی هستند که دیگر آینده‌ای ندارد. این آثار تنها به لطف ترجمه زنده‌اند؛ علاوه بر این در خود زبان اصلی نیز، آن‌ها ترجمه‌شده به نظر می‌رسند و انگار که رو به مسیری خاص خودشان، رو به مسیر بیگانگی آنها از اصل تغییر جهت داده‌اند.
مترجم، خود نویسنده اصالتی تکین است، خاصه آنجا که او هیچ ادعایی اقامه نمی‌کند. او استاد رازدان تفاوت زبان است، ولی نه به این دلیل که تفاوت را منسوخ کند، بلکه به این دلیل که با خشونت یا تغییراتی ناچیز حضور متفاوت، اصل اصیل را در زبان خودش بیدار می‌کند. بنیامین به درستی گفته است: اگر کسی بر آن باشد تا اثری که از آن ترجمه کرده‌اند با اثر ترجمه‌شده عین باشد، ترجمه ادبی محال می‌شود. بیش از هر چیز مسأله بر سر هویت بر مبنای غیریت است: یک اثر واحد در دو زبان بیگانه،که هر دو مسبب بیگانگی یکدیگر‌اند و در بیگانگی‌شان از هم رویت‌پذیر شده‌اند، آنچه اثری را به این شکل در‌می‌آورد، همواره «دیگری» است، جنبشی است که دقیقا از آنجا باید شعاع نوری را یافت که با نظاره در آن ترجمه هویدا می‌شود.
آری، مترجم غریبه است، غربت‌زده‌ای است که ضمن حس غیاب در زبان خود، حس می‌کند کل اصل اثر (در عین این‌که نمی‌تواند به تمام آن دسترسی پیدا کند، زیرا‌که این خانه، خانه خودش نیست؛ زیرا او میهمانی است ابدی که مقیم نمی‌شود) در آری‌گویی‌های اکنونی به او گوشه‌چشمی نشان داده است. پی‌آیند این تلقی، تصدیق متخصصانی است که بر طبق نظر ایشان، مترجمان، حین ترجمه، این قدر که با زبان متعلق به خودشان دست به گریبان‌اند، گرفتار آن زبانی نیستند که بر آن اشراف ندارند. مزید بر نقصانی که مترجم به قصد الحاق متنی بیگانه، غالب، فرضی ( مثلا) درزبان فرانسه حس می‌کند، او به «فرانسه»‌ای اشراف می‌یابد که به روحیه‌ای فقیرانه دچار است-با آن‌که در فقر، استغنا است- او چاره‌ای جز این ندارد که با ذخایر زبانی دیگر سرشارش کند، زبان در اثری منحصر به فرد که در خود مجموع‌اش می‌سازد، یک آن خود به زبانی دیگر ترجمه می‌شود.
بنیامین در ادامه نقل‌قول شگفتی را از نظریه «رودولف پانویتس» آورده است: «ترجمه‌های ما، حتی گل سرسبد آنها، اصلی غلط را مبنا قرار می‌دهند. غرض از آن‌ها این است تا هندی، یونانی، انگلیسی را آلمانی کنند، حال آن‌که غرض، هندی، یونانی، انگلیسی کردن زبان آلمانی است. مترجمان ما به‌جای آن‌که مقهور انگیزه خشونت‌بار زبان بیگانه باشند، به کاربست‌های زبانی خویش احترام می‌گذارند.» این گزاره یا ادعا، سخت اغواگر است. حکایت از آن دارد که هر زبانی می‌تواند همه زبان‌های دیگر نیز باشد، یا دست‌کم این‌که بی‌هیچ خللی در همه مسیرها می‌تواند حرکت کند؛ فرض بر این است که مترجم در اثری که ترجمه می‌کند به منابعی کافی دست خواهد یافت، و آن‌قدر اختیارات دارد تا آن جهش ناگهانی را موجب شود؛ در نهایت، فرض بر این است که ترجمه آن‌قدر بدیع و رها است که مستعد ادبیتی فراتر از نحو و زبان است، همین امر در خاتمه، ترجمه را از حیز انتفاع ساقط می‌کند.
با این همه، پانویتس تا مگر نظرش را به کرسی بنشاند به اقتدار نام‌هایی چون لوتر، وس، هلدرلین، گئورگ متوسل می‌شود، هیچ کدام از ایشان، در لحظه لحظه‌ای که ترجمه می‌کردند، در شکستن چارچوب‌های زبان آلمانی و بسط مرزهای آن یک آن تردید به دل راه ندادند. نمونه هلدرلین تجلی خطری است که آدمی در سودای نیروی ترجمه با آن رودررو می‌شود: ترجمه‌های «آنتیگونه» و «اودیپ»
کم و‌بیش آخرین آثار او پیش از بروز جنون به‌شمار می‌آید. این آثار بی‌بدیل سنجیده، منقح، پخته که مو لای درزشان نمی‌رود، نه به این نیت که متن یونانی را به آلمانی برگردانند، و نیز نه این نیت که زبان آلمانی به سرچشمه‌های یونانی‌اش احاله دهند، بلکه به این نیت به اجرا در‌آمده‌اند که هر دو نیرو را با هم متحد سازند-در عین سادگی ناب و تمام‌عیار، یکی قرابت با غرب را نشان می‌دهد و دیگری، قرابت با شرق را. نتیجه هول‌آور است. انگار که کسی در بین دو زبان، چنان درک بس ژرف، چنان هماهنگی بس بنیادینی را کشف کرده باشد، که این خود بدیلی برای معنا یا مابازایی است که شکاف باز بین دو زبان را به منشائی برای معنایی تازه دگرگون می‌سازد. این تاثیر آن‌چنان نافذ است که به علت زهرخند گوته پی می‌بریم. به‌راستی گوته به که می‌خندید؟ به مردی می‌خندید که دیگر نه شاعر بود نه مترجم، بلکه آدمی بود که بی‌پروا به سمت مرکزی می‌رفت که گمان می‌کرد در آنجا جمیع همه نیروهای ناب وحدت‌بخش را خواهد یافت، در نظرش، چنین مرکزی فارغ از معناهای محدود و متعین، مستعد معنابخشی بود. چنین که بر‌می‌آید این وسوسه با ترجمه به جان هلدرلین افتاد.کسی که به ترجمه کمر می بندد، در خلوت انسی است مدام، مهیب و شگفت- و از اثر همین آشنایی‌ایست که او به خود حق می‌دهد تا خودستاتر و راز‌پیشه‌تر از نویسنده باشد-نشان به آن نشان که عاقبت، جنون است ترجمه.

آیا همه می‌دانیم که به مترجمان، و بسی بیشتر به ترجمه مدیون هستیم؟ جان کلام را نمی‌دانیم. و حتی آن‌گاه که قدردان آنانی هستیم که دلیرانه پا به عرصه‌ی معمایی می‌نهند که همان کار ترجمه است، آن‌گاه که دورادور به بزرگانِ از نظر پنهانِ فرهنگ‌مان ادای احترام می‌کنیم، همچنان دربند ایشانیم و سر به ‍‌زیر مقهور همت‌شان هستیم، ستایشی که بی‌جواب می‌ماند اندکی برخورنده است -‌از این بابت مدیون فروتنی‌مان هستیم، آخر به هیچ روی از پس قدردانی از ایشان بر‌‌نمی‌آییم. یکی از مقالات والتر بنیامین، که در آن این مقاله‌نویس برجسته از کار مترجمان با ما سخن می‌گوید، الهام‌بخش مطالبی است که بر‌آنم تا در باب این فرم خاص فعالیت ادبی، این فرم اصیل مطرح کنم؛ و اگر کسانی به غلط یا درست، بر این نظرند که شاعران و رمان‌نویسان، در حکم منتقدانی هستند که جملگی در قبال معنای ادبیات مسئول‌اند، به همین قیاس باید مترجمان را نویسندگانی کم‌نظیر و به‌حق بی‌بدیل به‌ شمار‌ آورد.
به مخاطبان خاطر‌نشان می‌کنم که ترجمه را دیرگاهی به چشم جلوه‌ای قَتال‌وضع در عرصه‌های مشخصی از فرهنگ می‌نگریستند. برخی خوش ندارند هیچ‌کس به زبان‌شان ترجمه کند و برخی دیگر خوش ندارند هیچ‌کس زبان‌شان را ترجمه کند؛ و به‌ معنای دقیق کلمه، چنین خیانتی، واگذاری زبان «صحیح» مردمان به سرزمینی بیگانه مستوجب دامن‌زدن به جنگ است. (حرمان اتیوکلس را به‌یاد بیاوریم: «طعمه‌های دشمن، شهری را که به زبان صحیح یونان تکلم می‌کند، از زمین جاکن نکناد.») ولی مترجم به‌سبب وهنی عظیم‌تر نیز گناهکار است. او در مقام دشمن خدایان می‌کوشد برج بابل را بازسازی کند، می‌کوشد تا به‌طرزی کنایه‌آمیز، عقوبتی آسمانی را که میان آدمیان در آشوب زبان‌ها جدایی می‌افکند، به روایتی نیک و سودمند مبدل کند. این است که در قدیم بر این باور بودند می‌شود به زبانی اصیل، به زبانی متعالی رجعت کرد که لازمه سخن گفتن به آن تنها به درستی سخن گفتن بود. بنیامین پاره‌ای از این رویا را در ذهن دارد. به‌زعم وی، زبان‌ها با این‌که واقعیات مشابه را نیت می‌کنند، بر حالات مشابه منطبق نیستند. هنگامی که می‌گویم «درد» و هنگامی که می‌گویم «الم» امر مشابهی را در انطباق با وجهی متفاوت نیت می‌کنم. هر زبانی، بنا به اقتضای ذاتی‌اش، ناقص است. در ترجمه، به جایگزینی وجهی با وجه دیگر، شیوه‌ای با شیوه دیگر رضایت نمی‌دهم، بلکه در عوض به زبان برتری اشارت می‌کنم،که چه ‌بسا هماهنگی و وحدت تکمیل‌یافته همه وجوه متفاوت نیت باشد و چه بسا در بهترین حالت، بیان موضعی باشد که در آن، گره از راز همه زبان‌های به بیان درآمده در همه آثار وا می‌شود. هر مترجمی بر حسب مسیحا‌باوری خاص خود، به شرط آن‌که کاری کند تا زبان‌ها در مسیر نیل به آن زبان غایی ببالند، در اکنون هر زبانی از آینده‌ای خبر می‌دهد که زبان در بر دارد -‌و این همانی است که ترجمه در طلب آن است.
بحث فوق، به روشنی از بازی اتوپیایی ایده‌ها حکایت می‌کند، زیرا فرض بر این است که همه زبان‌ها فقط از یک وجه نیت یکسان بر‌خوردارند، که همواره دلالتی یکسان به دست می‌دهند، و هیچ بعید نیست که همه حالات نیت، مکمل یکدیگر باشند. اما بنیامین جور دیگری می‌اندیشد: همه مترجمان سر در پی تفاوت زبان هستند، همه ترجمه‌ها مبتنی بر این تفاوت است، حتی وقتی که به‌جد، یا در ظاهر امر، در‌صدد قالبی صلب به قصد لاپوشانی برمی‌آیند. (هر اثری که ترجمه می‌شود به دو شیوه متضاد ستودنی است، یا می‌گویند: «انگار نه انگار که ترجمه است.» یا با گفتن این‌که «درست عین خود اثر است»، همانندی شگفتی در آن می‌یابند. در حالت نخست، به هر روی از اصل اثر به سود زبان تازه صرف‌نظر می‌کنند؛ در حالت دوم، به سود اصل اثر از اصالت هر دو زبان صرف نظر می‌کنند. در هر دو حالت، امری ضروری از دست می‌رود.) در واقع، نیت از ترجمه به هیچ وجه این نیست که کاری کند تا تفاوت محو شود- برعکس، ترجمه، بازی این تفاوت است: مدام به آن ارجاع می‌دهد؛ بر این تفاوت سرپوش نمی‌گذارد، مگر این‌که دفعتا افشایش کند و به دفعات موکدش سازد؛ ترجمه همانا حیات این تفاوت است، در این تفاوت، به شأن جلیل خود و نیز به جذبه‌ای نائل می‌آید که سربلند، با نیروی وحدت بخش خویش، دو زبان را به هم نزدیک‌تر می‌کند، نیرویی شبیه به نیروی هرکولی که دو کرانه دریا را به جانب هم می‌کشاند.
ولی هنوز جای بحث زیادی باقی است. هیچ اثری با ترجمه شدن به دوام و قوام دست نیافته است، مگر آن‌که از این تفاوت به نحوی برخوردار باشد که به دسترس‌پذیری منجر شود، خواه به این دلیل که اصالتا به زبانی «دیگر» روی خوش نشان می‌دهد، یا خواه به این دلیل که امکان‌پذیری «از خود متفاوت بودن» و امکان‌پذیری «با خود بیگانه بودن» را، که هر زبان زنده‌ای از آن برخوردار است، به‌طرزی درخور در کنار هم گرد می‌آورد. اصیل هیچ وقت بی‌حرکت نیست، همه آن آینده‌ای که زبان در لحظه‌ای خاص در بر می‌گیرد، هر آنچه در زبان به وضعیتی اشاره می‌کند یا به وضعیتی فراخوان می‌دهد که عبارت است از «دیگری»، «دیگری» گاه هول‌انگیزی که بر تحول پر‌ابهت آثار ادبی گواهی می‌دهد. ترجمه به چنین صیرورتی متصل است، «می‌ترجمد» و تکمیلش می‌کند. ترجمه صرفاً به‌سبب چنین حرکت و چنین حیاتی میسر است، تصرف حیات است ترجمه، تا مگر گاه به سلامت بزایاندش و دیگرگاه به طفره‌ای بفریبدش. و اما آثار کلاسیک هنری، که به زبان‌هایی غیر‌زنده تعلق دارند، بیشتر از دیگر آثار به ترجمه محتاج‌اند، زیرا این آثار از این به بعد در حکم یگانه مأمن حیات زبان‌هایی مرده‌اند و تنها مسئولان آینده زبانی هستند که دیگر آینده‌ای ندارد. این آثار تنها به لطف ترجمه زنده‌اند؛ علاوه بر این در خود زبان اصلی نیز، آن‌ها ترجمه‌شده به نظر می‌رسند و انگار که رو به مسیری خاص خودشان، رو به مسیر بیگانگی آنها از اصل تغییر جهت داده‌اند.
مترجم، خود نویسنده اصالتی تکین است، خاصه آنجا که او هیچ ادعایی اقامه نمی‌کند. او استاد رازدان تفاوت زبان است، ولی نه به این دلیل که تفاوت را منسوخ کند، بلکه به این دلیل که با خشونت یا تغییراتی ناچیز حضور متفاوت، اصل اصیل را در زبان خودش بیدار می‌کند. بنیامین به درستی گفته است: اگر کسی بر آن باشد تا اثری که از آن ترجمه کرده‌اند با اثر ترجمه‌شده عین باشد، ترجمه ادبی محال می‌شود. بیش از هر چیز مسأله بر سر هویت بر مبنای غیریت است: یک اثر واحد در دو زبان بیگانه،که هر دو مسبب بیگانگی یکدیگر‌اند و در بیگانگی‌شان از هم رویت‌پذیر شده‌اند، آنچه اثری را به این شکل در‌می‌آورد، همواره «دیگری» است، جنبشی است که دقیقا از آنجا باید شعاع نوری را یافت که با نظاره در آن ترجمه هویدا می‌شود.
آری، مترجم غریبه است، غربت‌زده‌ای است که ضمن حس غیاب در زبان خود، حس می‌کند کل اصل اثر (در عین این‌که نمی‌تواند به تمام آن دسترسی پیدا کند، زیرا‌که این خانه، خانه خودش نیست؛ زیرا او میهمانی است ابدی که مقیم نمی‌شود) در آری‌گویی‌های اکنونی به او گوشه‌چشمی نشان داده است. پی‌آیند این تلقی، تصدیق متخصصانی است که بر طبق نظر ایشان، مترجمان، حین ترجمه، این قدر که با زبان متعلق به خودشان دست به گریبان‌اند، گرفتار آن زبانی نیستند که بر آن اشراف ندارند. مزید بر نقصانی که مترجم به قصد الحاق متنی بیگانه، غالب، فرضی ( مثلا) درزبان فرانسه حس می‌کند، او به «فرانسه»‌ای اشراف می‌یابد که به روحیه‌ای فقیرانه دچار است-با آن‌که در فقر، استغنا است- او چاره‌ای جز این ندارد که با ذخایر زبانی دیگر سرشارش کند، زبان در اثری منحصر به فرد که در خود مجموع‌اش می‌سازد، یک آن خود به زبانی دیگر ترجمه می‌شود.
بنیامین در ادامه نقل‌قول شگفتی را از نظریه «رودولف پانویتس» آورده است: «ترجمه‌های ما، حتی گل سرسبد آنها، اصلی غلط را مبنا قرار می‌دهند. غرض از آن‌ها این است تا هندی، یونانی، انگلیسی را آلمانی کنند، حال آن‌که غرض، هندی، یونانی، انگلیسی کردن زبان آلمانی است. مترجمان ما به‌جای آن‌که مقهور انگیزه خشونت‌بار زبان بیگانه باشند، به کاربست‌های زبانی خویش احترام می‌گذارند.» این گزاره یا ادعا، سخت اغواگر است. حکایت از آن دارد که هر زبانی می‌تواند همه زبان‌های دیگر نیز باشد، یا دست‌کم این‌که بی‌هیچ خللی در همه مسیرها می‌تواند حرکت کند؛ فرض بر این است که مترجم در اثری که ترجمه می‌کند به منابعی کافی دست خواهد یافت، و آن‌قدر اختیارات دارد تا آن جهش ناگهانی را موجب شود؛ در نهایت، فرض بر این است که ترجمه آن‌قدر بدیع و رها است که مستعد ادبیتی فراتر از نحو و زبان است، همین امر در خاتمه، ترجمه را از حیز انتفاع ساقط می‌کند.
با این همه، پانویتس تا مگر نظرش را به کرسی بنشاند به اقتدار نام‌هایی چون لوتر، وس، هلدرلین، گئورگ متوسل می‌شود، هیچ کدام از ایشان، در لحظه لحظه‌ای که ترجمه می‌کردند، در شکستن چارچوب‌های زبان آلمانی و بسط مرزهای آن یک آن تردید به دل راه ندادند. نمونه هلدرلین تجلی خطری است که آدمی در سودای نیروی ترجمه با آن رودررو می‌شود: ترجمه‌های «آنتیگونه» و «اودیپ»
کم و‌بیش آخرین آثار او پیش از بروز جنون به‌شمار می‌آید. این آثار بی‌بدیل سنجیده، منقح، پخته که مو لای درزشان نمی‌رود، نه به این نیت که متن یونانی را به آلمانی برگردانند، و نیز نه این نیت که زبان آلمانی به سرچشمه‌های یونانی‌اش احاله دهند، بلکه به این نیت به اجرا در‌آمده‌اند که هر دو نیرو را با هم متحد سازند-در عین سادگی ناب و تمام‌عیار، یکی قرابت با غرب را نشان می‌دهد و دیگری، قرابت با شرق را. نتیجه هول‌آور است. انگار که کسی در بین دو زبان، چنان درک بس ژرف، چنان هماهنگی بس بنیادینی را کشف کرده باشد، که این خود بدیلی برای معنا یا مابازایی است که شکاف باز بین دو زبان را به منشائی برای معنایی تازه دگرگون می‌سازد. این تاثیر آن‌چنان نافذ است که به علت زهرخند گوته پی می‌بریم. به‌راستی گوته به که می‌خندید؟ به مردی می‌خندید که دیگر نه شاعر بود نه مترجم، بلکه آدمی بود که بی‌پروا به سمت مرکزی می‌رفت که گمان می‌کرد در آنجا جمیع همه نیروهای ناب وحدت‌بخش را خواهد یافت، در نظرش، چنین مرکزی فارغ از معناهای محدود و متعین، مستعد معنابخشی بود. چنین که بر‌می‌آید این وسوسه با ترجمه به جان هلدرلین افتاد.کسی که به ترجمه کمر می بندد، در خلوت انسی است مدام، مهیب و شگفت- و از اثر همین آشنایی‌ایست که او به خود حق می‌دهد تا خودستاتر و راز‌پیشه‌تر از نویسنده باشد-نشان به آن نشان که عاقبت، جنون است ترجمه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.