|

ایده‌هایی در باب شهرهای ترجمه

پرسه‌ها و پرسش‌ها

شیما بهره‌مند

1 نویسنده، مترجمی است که از زبان خودش، در زبان خودش ترجمه می‌کند. این است که در لحظه‌های وقفه و ناتوانی از نوشتن، ترجمه ظاهر و حاضر می‌شود. مترجم‌ها زبانِ مبدا را با زبان خود جابجا می‌کنند و هم‌زمان زبانِ خود را برمی‌آشوبند. هم متن را دگرگون می‌کنند و هم زبان خود را. به همین دلیل، آن‌طور که کازانووا در «جمهوری جهانی ادبیات» می‌نویسد «مستقل‌ترین نویسندگان ادبیات‌های کوچک، بیشتر کسانی‌اند که در عین حال مترجم‌اند: آنها، یا مستقیم از طریق ترجمه یا غیرمستقیم از طریق آثارشان، همه نوآوری‌های مدرنیته ادبی را وارد می‌کنند. در کشورهایی که سرمایه تاریخی عظیم‌شان از ارزش افتاده است، نویسندگان بین‌المللی هم معرفی‌کننده مدرنیته مراکزاند هم مترجمین داخلی، و هم حامیان سرمایه ملی. از این‌رو صادق هدایت هم اولین تصحیح انتقادی مدرن عمر خیام را به زبان فارسی امروزی ارائه کرد و هم کافکا را به این زبان ترجمه کرد».
هدایت نویسنده دوران تجدد در ایران بود، تجددی ناگزیز. وقتی که عصر تجدد با علم و تکنیک و سرمایه‌داری، با خردگرایی و عقل و سنجش انتقادی‌اش در اروپای قرن هفدهم آغاز شد، تمدن‌های بزرگ شرق به‌گفته داریوش شایگان طاق‌و‌رواق خود را تکمیل کرده بودند و دیگر چیزی نداشتند که بسازند جز تکرار مکررات، جز کژ‌و‌مژشدن و تحلیل‌رفتن. غرب دوران تازه‌ای را آغاز کرد و دیری نپایید که سلطه‌اش بر بسیط زمین گسترانیده شد. ایران اگرچه به حلقه استعمار درنیامد، از پس‌مانده‌های تمدن غربی هم برکنار نماند. همین‌طور که یوسف اسحاق‌پور می‌نویسد، غرب از کشف و شهود بریده بود و دیگر عالَم مثالی نمی‌شناخت؛ هرچه بود اشیاء بود. برخورد با غرب، همه زندگی را در شرق زیر‌و‌رو کرد. نتیجه سیاسی-تاریخی آن در ایران انقلاب مشروطه بود. مردم آزادی می‌خواستند، دنبال حکومت قانون و تاسیس دولت ملی بودند؛ نظم هم می‌خواستند، در برابر بی‌نظمی و آشفتگی موجود. دیکتاتوری رضا‌شاه دولت ملی، دستگاه حقوقی و نظم ایجاد کرد، البته در قالب شرقی یک استبداد روشن. و آنچه تحقق نیافت آزادی بود، و کار صادق هدایت، به‌قول شاهرخ مسکوب، از عوارض همین شکست بود. هدایت در دورانی نوشتن آغاز کرد که دو چیز افسون خود را از دست داده بود: باورهای خرافی و عرفانی شرق و دنیای روشنگری غرب. آخر غرب در دورانی که هدایت آن را شناخت، غرب دوره اصحاب دایره‌المعارف، یا غرب دوران فاوستِ گوته -معاصر انقلاب فرانسه- نبود. «در این غرب اردوگاه‌های مرگ سر بر کشیده بودند و سیمای تازه فرد، سیمای گره‌گورسمسا در مسخِ کافکا بود، که هدایت آن را به فارسی برگرداند و همراه با مقاله‌ای بلند درباره کافکا منتشر کرد.» ادبیات مدرن ما از همین‌جا پا گرفت، با ترجمه و برخورد «نویسنده» با ادبیات جهان، با جمهوری جهانی ادبیات. «هدایت چهره خود را در تنهایی کافکا، در این حقیقت که به‌قول خودش آدمی مجبور است دنبال مطلق بدود ولی دست خالی برگردد، بازیافت». هدایت به‌روشنی درک کرده بود که می‌بایست از سنت ادبی که دیگر جانی نداشت، برید. آن‌هم در وضعیتی که زندگی تازه‌ای در کار نبود. «و معنای جان‌کندن زنده‌به‌گوری که مرگ هم به سراغش نمی‌آید، همین است. چیزی عوض نشده بود جز آن‌که مضامینی کهنه به شیء تبدیل شده بودند و دیگر جاذبه و افسونی در آن‌ها نبود.» تا آغاز قرن بیستم، ادبیات سنتی جریان مسلط ادبی در ایران بود: شعری یکسره غنایی و عرفانی، و نثری همه سرشار از پند و اندرز و تهی‌مایه «که پیرایه‌بندی‌ها و لفاظی‌های میرزابنویس‌ها و شعرای درباری رمقش را گرفته بود». تجربه هدایت در آستانه گسست از ادبیاتی بی‌مایه و ناگرفته، یکسره تنهایی و انزوا بود. تجربه‌ای که در نظر اسحاق‌پور «چیزی نبود جز همین موجود بی‌نوا، سرگردان، که از بهشت رانده شده بود و سرپناهی نداشت، موجودی که از تابوت شیشه‌ای جهان را پر از رجاله‌ها و ابلهان، سرشار از خرافه و رذالت، از دروغ‌های مسکین و خباثت‌های حقیر می‌دید... میان برون و درون، میان من و جز من، میان آرمان و واقعیت، که در جهان بورژوازیِ اروپا شکل ادبی رمان را آفریده بودند، میانجی و واسطه‌ای در کار نبود، یا هیچ‌گونه امکانی برای باهم‌نگری و درکی از کلیت امر. کهکشان از هم پاشیده‌ای بود، پراکنده در اجزاء و مناطق ناهمگون، که هریک از آن‌ها خرده‌شکل‌ها و زبان‌های متفاوت خود را داشت». در این کهکشان ازهم‌پاشیده و ناهمگون اما، هدایت خود را به پایتخت‌های ادبی جهان ‌رساند، گیرم از «ادبیات‌های کوچک» و حاشیه‌ای، تا همان‌طور که کازانووا مطرح می‌کند، با استفاده از ذخایر ادبی جهان، «ادبیات» خلق کند. «در برابر هدایت، سنتی ویران، منحط و ازهم‌پاشیده وجود داشت که زنده‌ماندنش جز اینکه مطالعه‌اش کنی و از این طریق نجاتش دهی میسر نبود». و هدایت در پیوست و گسست با گذشته، ادبیات را ممکن کرد. جدا از مترجمانی که از دوران قاجار متن‌های ادبی را به فارسی برگرداندند، هدایت شاید نخستین و مهم‌ترین نویسنده‌ای بود که با ترجمه جهانِ نویسنده‌، و نه‌تنها اثری از نویسنده‌ای، ادبیات مدرن ما را رقم زد. سراسر نقدها و آثاری که به هدایت و نوشته‌های او پرداخته‌اند و نامه‌ها و خاطراتی که از او برجاست، حکایت از پیوند جدی هدایت با ادبیاتِ جهان دارد. «دنیای مصنوعی و شبانه هدایت که پر است از رفت‌و‌آمد مرده‌های زنده، دنیایی که در آن عشق بینابین واقعیت و تصویر، زاییده وصلت مرگ و زیبایی است، چیزی است که هدایت از ادگار آلن‌پو گرفته است». و یا بودلر که «تاثیرش بر بوف کور خیلی بیشتر از تاثیری است که بر شعر جدید ایران گذاشته است، نه از رهگذر خیال‌پردازی که شاعر را با آن کاری نیست بلکه از راه تغییری بنیادی در حساسیت هنری؛ همان انحطاطی که هنوز هم سرکوفتش را به هدایت می‌زنند. همان گرایشِ اساسا شیطانی دنیای مدرن -که والتر بنیامین صحبتش را می‌کند- گرایشی که عنصر کهنه را می‌گیرد تا تغییرش دهد». درست از این‌رو که هدایت به ادبیات مسلط و بومی بسنده نکرد و با اتصال به ذخایر ادبی جهان، از وظیفه ملی خود تخطی کرد، توانست از استقلال نمادین ادبیات دفاع کند. «بوف کور گرچه به‌شدت مدیون ادبیات غربی است اما پدیده‌ای دو‌رگه نیست، کتابی است سراسر ایرانی، لازم بود هدایت گرایش‌های ادبی جدید و مدرنیته را بشناسد تا بوف کور بتواند شکل بگیرد». جدا از نویسندگانی چون کافکا که صادق هدایت اول‌بار آن را به مخاطب ایرانی شناساند و دیگرانی چون آلن‌پو و بودلر که آثارش خط‌و‌نشانی از آن‌ها دارد، هدایت به گواه «هشتاد‌ و‌ دو نامه»ای که به دوستش، حسن شهید‌نورائی نوشته است، مدام پیگیر آثار و نویسندگان جهانی معاصر خود بوده است. «بیگانه، کتاب کامو را دکتر رضوی برایم فرستاد. به‌خوبی سارتر نیست. یکی دو کتاب هم راجع‌به سارتر، فرستاد که انتقاد او بود. کتاب وارونا چنگی به دل نمی‌زند. بیش از اینها از گرین انتظار داشتم»، «تمام آثار کامو را خواندم. کالیگولا خیلی انترسان بود. سر پیری باز ما را به مطالعه وادار کردید!»، «کاغذها و کتاب پیکاسو رسید. سه جلد هانری میلر را خواندم. خیلی اصالت دارد. کتاب اولیس را که مطمئنم قیمت کمرشکنی داشته و نوشته بودید فرستاده شده.»، «اگر ممکن است یک جلد تهوع رفیق سارتر را بفرستید و دیگر کتابی زیر عنوان اتللو با میزانسنِ استانیسلاوسکی. خواهشمندم هرچه زودتر متن پیس آنتیگون مال آنوی را برایم بفرستید و اگر از کتاب‌های این مرتیکه ایتالیایی مالاپارته که یکی پوست و دیگری مضمحل است پیدا کردید ارسال دارید». نامه‌هایی هم هست که هدایت در آن‌ها مصرانه کتابی از کافکا را طلب می‌کند که وقت تنگ است و با کتاب کار مهم دارم و چند نامه پشت‌ هم سراسر گلایه است که کتاب نرسید و کارم معطل مانده است... و همین‌طور می‌شود به فهرست مطالعاتی هدایت افزود. بگذریم.
2 ادبیات ما دست‌کم در دو دهه اخیر این‌دست پیوندها را با ادبیات جهان، پایتخت‌های ادبی جهان از دست داده است. نویسندگان وطنی در راستای سیاست‌های فرهنگی بومی‌گرایی، بر تولید ادبی ملی تاکید کردند و انواع‌و‌اقسام کارگاه‌های حضوری و اخیرا مجازی داستان‌نویسی با این تلقی قارچ‌وار رشد کرد و جاهای خالی «ادبیاتِ» ما را پر کرد. هرچه پیش رفت ارتباطی از این‌دست که نویسنده‌‌ جهانی ما، هدایت، با ادبیات جهان داشت گسسته شد، و در این میان مترجمان ما بار ادبیات را بر دوش گرفتند. بی‌دلیل نیست که در میان اهل ادبیات، شمار نام‌های مترجمان بزرگ و معاصر ما بیش از نویسندگان معاصرِ هم‌طرازشان است. بگذریم از نویسندگان تک‌شماری که ادبیاتِ نحیف این‌روزهای ما دارد و نویسندگانی چون گلشیری و براهنی و بهرام صادقی و چوبک و گلستان و ساعدی و دیگران که نویسندگانی تک‌ساحتی و بی‌نسبت با ترجمه و مترجمان معاصرشان نبودند و همگی در سایه ترجمه نوشته‌اند و در همسایگی مترجمان از ادبیات جهان آموختند. دورانی که ترجمه و تالیف دو حوزه پرت‌افتاده نبودند و ترجمه هنوز برای تالیفات وطنی، رقیبِ سرسخت و نابرابر نشده بود.
اگر نیم‌قرن پیش ما در ایران شهرهای ادبی داشتیم و نویسندگانی از شهرها، حالا با تمرکز جریان مسلط داستان در مرکز، با شهرهای ترجمه مواجهیم. ادبیاتی که از هرگونه برخورد خلاقانه با ادبیات جهان طفره می‌رفت و داعیه ملی‌بودن داشت، حالا وظیفه‌اش را به‌تمامی بر دوش ترجمه گذاشته است. دیگر ترجمه است که بار «ملت» را، زبان ملتی را به دوش گرفته است. در چند دهه اخیر، ترجمه ما در خطه شمال، نام‌هایی چون احمد سمیعی و فرهاد و مهدی غبرایی و نوکنده و پورجعفری را داشته است. خوزستان، صالح حسینی و مرعشی‌پور را، اصفهان، میرعلائی و ابوالحسن نجفی و منوچهر بدیعی و احمد اخوت و احمد گلشیری و یاراحمدی را، خراسان، عبدالله کوثری و کردستان، محمد قاضی و ابراهیم یونسی، و آذربایجان رضا براهنی و رضا سیدحسینی را و شیراز، ابراهیم گلستان و جورکش و کریم امامی و مرکز نیز نام‌های بسیار را.
از دوران قاجار با ترجمه «هزار‌و‌یک‌شب» طسوجی و «سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی» و «ژیل بلاس» به‌قلم میرزا حبیب اصفهانی و «اتللوی مغربی» ناصرالملک، ترجمه به‌مفهوم امروزی‌اش در ایران پا گرفت. در دوره اول پهلوی هم ترجمه‌هایی از حسینقلی مستعان و دکتر قاسم غنی و نصرالله فلسفی و پرویز ناتل‌خانلری، و البته ذبیح‌الله منصوری، عمدتا از ادبیات و زبان فرانسوی در دست است. و بعد در دوره دوم پهلوی که بازار روزنامه‌ها و مجلات گرم شد، موسسات جریان‌سازی چون انتشارات امیرکبیر، بنگاه ترجمه و نشر کتاب و موسسه فرانکلین تأسیس شد و به‌موازات آن ترجمه رمان هم اندک رونقی گرفت. ابراهیم یونسی، حسن شهباز، سروش حبیبی، محمد قاضی، کاظم انصاری، شاهرخ مسکوب، اسماعیل سعادت، مهری آهی، اسلامی‌ندوشن، بهمن شعله‌ور، کریم امامی، پرویز داریوش، سیمین دانشور، نجف دریابندری و بهمن فرزانه، نام‌های آشنای ترجمه هستند که در این دوران کارشان را آغاز کردند. دوران بعد از انقلاب هم که دورانِ طلایی و پختگی بسیاری از همین مترجمان بود و چند مترجم دیگر، خرمشاهی و آیتی و کوثری و سحابی و حداد و لیلی گلستان و گلی امامی و میرعباسی و بسیاران دیگر، که هر‌کدام سهمی و نقشی در پیوستن ادبیات با ادبیات جهانی داشتند، گیرم که ترکیبِ «ادبیات ما»، هنوز به تألیفات اطلاق شود، اما زبان فارسی اگر‌ نه بیشتر که همسنگ با تألیفات، به ترجمه‌ها دین دارد. ناگفته نماند که تاریخ ترجمه ما جریان دیگری نیز داشت، مترجم/ متفکرانی که ترجمه‌هاشان نسبت بیشتری با تفکر داشت، که می‌خواستند از طریق ترجمه، انسداد فکری را پایان بدهند یا دست‌کم امکانی برای تفکر به‌وجود آورند. مراد فرهادپور، حسن مرتضوی، محسن حکیمی، اکبر معصوم‌بیگی، داریوش شایگان، عزت‌الله فولادوند، خشایار دیهیمی، و سید‌جواد طباطبایی از این‌دست مترجمان‌اند. به‌موازات آن هم بودند و هستند مترجمانی که برسبکِ نویسنده تمرکز داشتند و بی‌واسطه با تفکر مواجه نشده‌اند، از این میان به‌آذین، قاسم روبین، کوثری و سیروس ذکاء به خاطر می‌آیند که نام‌شان برای ما به‌ترتیب با بالزاک، دوراس، ادبیات آمریکای لاتین و مالرو گره خورده است. این‌همه آسمان و ریسمان در روز جهانی ترجمه، و به‌میان کشیدن پای آغازگر ادبیات مدرن ما، هدایت، از آن بود تا با بازخوانی تاریخِ «ادبیات» (در مفهوم متأخرش)، مکرر این ایده را طرح کنیم، که ادبیات ما با ترجمه پا گرفت، و اینکه نوشتن، هر‌‌ آینه با ترجمه همبسته است. این چند صفحه با احترام تقدیم می‌شود به تمام مترجمانی که در این آشفته‌بازار ترجمه تن به ترجمه‌های زودبازده ندادند و از کیفیت نکاستند، مترجمانی که نام‌شان در این متن آمد و نیامد، و ابوالحسن نجفی، مترجم معاصر مطرح که چندی است ناخوش‌احوال است.

1 نویسنده، مترجمی است که از زبان خودش، در زبان خودش ترجمه می‌کند. این است که در لحظه‌های وقفه و ناتوانی از نوشتن، ترجمه ظاهر و حاضر می‌شود. مترجم‌ها زبانِ مبدا را با زبان خود جابجا می‌کنند و هم‌زمان زبانِ خود را برمی‌آشوبند. هم متن را دگرگون می‌کنند و هم زبان خود را. به همین دلیل، آن‌طور که کازانووا در «جمهوری جهانی ادبیات» می‌نویسد «مستقل‌ترین نویسندگان ادبیات‌های کوچک، بیشتر کسانی‌اند که در عین حال مترجم‌اند: آنها، یا مستقیم از طریق ترجمه یا غیرمستقیم از طریق آثارشان، همه نوآوری‌های مدرنیته ادبی را وارد می‌کنند. در کشورهایی که سرمایه تاریخی عظیم‌شان از ارزش افتاده است، نویسندگان بین‌المللی هم معرفی‌کننده مدرنیته مراکزاند هم مترجمین داخلی، و هم حامیان سرمایه ملی. از این‌رو صادق هدایت هم اولین تصحیح انتقادی مدرن عمر خیام را به زبان فارسی امروزی ارائه کرد و هم کافکا را به این زبان ترجمه کرد».
هدایت نویسنده دوران تجدد در ایران بود، تجددی ناگزیز. وقتی که عصر تجدد با علم و تکنیک و سرمایه‌داری، با خردگرایی و عقل و سنجش انتقادی‌اش در اروپای قرن هفدهم آغاز شد، تمدن‌های بزرگ شرق به‌گفته داریوش شایگان طاق‌و‌رواق خود را تکمیل کرده بودند و دیگر چیزی نداشتند که بسازند جز تکرار مکررات، جز کژ‌و‌مژشدن و تحلیل‌رفتن. غرب دوران تازه‌ای را آغاز کرد و دیری نپایید که سلطه‌اش بر بسیط زمین گسترانیده شد. ایران اگرچه به حلقه استعمار درنیامد، از پس‌مانده‌های تمدن غربی هم برکنار نماند. همین‌طور که یوسف اسحاق‌پور می‌نویسد، غرب از کشف و شهود بریده بود و دیگر عالَم مثالی نمی‌شناخت؛ هرچه بود اشیاء بود. برخورد با غرب، همه زندگی را در شرق زیر‌و‌رو کرد. نتیجه سیاسی-تاریخی آن در ایران انقلاب مشروطه بود. مردم آزادی می‌خواستند، دنبال حکومت قانون و تاسیس دولت ملی بودند؛ نظم هم می‌خواستند، در برابر بی‌نظمی و آشفتگی موجود. دیکتاتوری رضا‌شاه دولت ملی، دستگاه حقوقی و نظم ایجاد کرد، البته در قالب شرقی یک استبداد روشن. و آنچه تحقق نیافت آزادی بود، و کار صادق هدایت، به‌قول شاهرخ مسکوب، از عوارض همین شکست بود. هدایت در دورانی نوشتن آغاز کرد که دو چیز افسون خود را از دست داده بود: باورهای خرافی و عرفانی شرق و دنیای روشنگری غرب. آخر غرب در دورانی که هدایت آن را شناخت، غرب دوره اصحاب دایره‌المعارف، یا غرب دوران فاوستِ گوته -معاصر انقلاب فرانسه- نبود. «در این غرب اردوگاه‌های مرگ سر بر کشیده بودند و سیمای تازه فرد، سیمای گره‌گورسمسا در مسخِ کافکا بود، که هدایت آن را به فارسی برگرداند و همراه با مقاله‌ای بلند درباره کافکا منتشر کرد.» ادبیات مدرن ما از همین‌جا پا گرفت، با ترجمه و برخورد «نویسنده» با ادبیات جهان، با جمهوری جهانی ادبیات. «هدایت چهره خود را در تنهایی کافکا، در این حقیقت که به‌قول خودش آدمی مجبور است دنبال مطلق بدود ولی دست خالی برگردد، بازیافت». هدایت به‌روشنی درک کرده بود که می‌بایست از سنت ادبی که دیگر جانی نداشت، برید. آن‌هم در وضعیتی که زندگی تازه‌ای در کار نبود. «و معنای جان‌کندن زنده‌به‌گوری که مرگ هم به سراغش نمی‌آید، همین است. چیزی عوض نشده بود جز آن‌که مضامینی کهنه به شیء تبدیل شده بودند و دیگر جاذبه و افسونی در آن‌ها نبود.» تا آغاز قرن بیستم، ادبیات سنتی جریان مسلط ادبی در ایران بود: شعری یکسره غنایی و عرفانی، و نثری همه سرشار از پند و اندرز و تهی‌مایه «که پیرایه‌بندی‌ها و لفاظی‌های میرزابنویس‌ها و شعرای درباری رمقش را گرفته بود». تجربه هدایت در آستانه گسست از ادبیاتی بی‌مایه و ناگرفته، یکسره تنهایی و انزوا بود. تجربه‌ای که در نظر اسحاق‌پور «چیزی نبود جز همین موجود بی‌نوا، سرگردان، که از بهشت رانده شده بود و سرپناهی نداشت، موجودی که از تابوت شیشه‌ای جهان را پر از رجاله‌ها و ابلهان، سرشار از خرافه و رذالت، از دروغ‌های مسکین و خباثت‌های حقیر می‌دید... میان برون و درون، میان من و جز من، میان آرمان و واقعیت، که در جهان بورژوازیِ اروپا شکل ادبی رمان را آفریده بودند، میانجی و واسطه‌ای در کار نبود، یا هیچ‌گونه امکانی برای باهم‌نگری و درکی از کلیت امر. کهکشان از هم پاشیده‌ای بود، پراکنده در اجزاء و مناطق ناهمگون، که هریک از آن‌ها خرده‌شکل‌ها و زبان‌های متفاوت خود را داشت». در این کهکشان ازهم‌پاشیده و ناهمگون اما، هدایت خود را به پایتخت‌های ادبی جهان ‌رساند، گیرم از «ادبیات‌های کوچک» و حاشیه‌ای، تا همان‌طور که کازانووا مطرح می‌کند، با استفاده از ذخایر ادبی جهان، «ادبیات» خلق کند. «در برابر هدایت، سنتی ویران، منحط و ازهم‌پاشیده وجود داشت که زنده‌ماندنش جز اینکه مطالعه‌اش کنی و از این طریق نجاتش دهی میسر نبود». و هدایت در پیوست و گسست با گذشته، ادبیات را ممکن کرد. جدا از مترجمانی که از دوران قاجار متن‌های ادبی را به فارسی برگرداندند، هدایت شاید نخستین و مهم‌ترین نویسنده‌ای بود که با ترجمه جهانِ نویسنده‌، و نه‌تنها اثری از نویسنده‌ای، ادبیات مدرن ما را رقم زد. سراسر نقدها و آثاری که به هدایت و نوشته‌های او پرداخته‌اند و نامه‌ها و خاطراتی که از او برجاست، حکایت از پیوند جدی هدایت با ادبیاتِ جهان دارد. «دنیای مصنوعی و شبانه هدایت که پر است از رفت‌و‌آمد مرده‌های زنده، دنیایی که در آن عشق بینابین واقعیت و تصویر، زاییده وصلت مرگ و زیبایی است، چیزی است که هدایت از ادگار آلن‌پو گرفته است». و یا بودلر که «تاثیرش بر بوف کور خیلی بیشتر از تاثیری است که بر شعر جدید ایران گذاشته است، نه از رهگذر خیال‌پردازی که شاعر را با آن کاری نیست بلکه از راه تغییری بنیادی در حساسیت هنری؛ همان انحطاطی که هنوز هم سرکوفتش را به هدایت می‌زنند. همان گرایشِ اساسا شیطانی دنیای مدرن -که والتر بنیامین صحبتش را می‌کند- گرایشی که عنصر کهنه را می‌گیرد تا تغییرش دهد». درست از این‌رو که هدایت به ادبیات مسلط و بومی بسنده نکرد و با اتصال به ذخایر ادبی جهان، از وظیفه ملی خود تخطی کرد، توانست از استقلال نمادین ادبیات دفاع کند. «بوف کور گرچه به‌شدت مدیون ادبیات غربی است اما پدیده‌ای دو‌رگه نیست، کتابی است سراسر ایرانی، لازم بود هدایت گرایش‌های ادبی جدید و مدرنیته را بشناسد تا بوف کور بتواند شکل بگیرد». جدا از نویسندگانی چون کافکا که صادق هدایت اول‌بار آن را به مخاطب ایرانی شناساند و دیگرانی چون آلن‌پو و بودلر که آثارش خط‌و‌نشانی از آن‌ها دارد، هدایت به گواه «هشتاد‌ و‌ دو نامه»ای که به دوستش، حسن شهید‌نورائی نوشته است، مدام پیگیر آثار و نویسندگان جهانی معاصر خود بوده است. «بیگانه، کتاب کامو را دکتر رضوی برایم فرستاد. به‌خوبی سارتر نیست. یکی دو کتاب هم راجع‌به سارتر، فرستاد که انتقاد او بود. کتاب وارونا چنگی به دل نمی‌زند. بیش از اینها از گرین انتظار داشتم»، «تمام آثار کامو را خواندم. کالیگولا خیلی انترسان بود. سر پیری باز ما را به مطالعه وادار کردید!»، «کاغذها و کتاب پیکاسو رسید. سه جلد هانری میلر را خواندم. خیلی اصالت دارد. کتاب اولیس را که مطمئنم قیمت کمرشکنی داشته و نوشته بودید فرستاده شده.»، «اگر ممکن است یک جلد تهوع رفیق سارتر را بفرستید و دیگر کتابی زیر عنوان اتللو با میزانسنِ استانیسلاوسکی. خواهشمندم هرچه زودتر متن پیس آنتیگون مال آنوی را برایم بفرستید و اگر از کتاب‌های این مرتیکه ایتالیایی مالاپارته که یکی پوست و دیگری مضمحل است پیدا کردید ارسال دارید». نامه‌هایی هم هست که هدایت در آن‌ها مصرانه کتابی از کافکا را طلب می‌کند که وقت تنگ است و با کتاب کار مهم دارم و چند نامه پشت‌ هم سراسر گلایه است که کتاب نرسید و کارم معطل مانده است... و همین‌طور می‌شود به فهرست مطالعاتی هدایت افزود. بگذریم.
2 ادبیات ما دست‌کم در دو دهه اخیر این‌دست پیوندها را با ادبیات جهان، پایتخت‌های ادبی جهان از دست داده است. نویسندگان وطنی در راستای سیاست‌های فرهنگی بومی‌گرایی، بر تولید ادبی ملی تاکید کردند و انواع‌و‌اقسام کارگاه‌های حضوری و اخیرا مجازی داستان‌نویسی با این تلقی قارچ‌وار رشد کرد و جاهای خالی «ادبیاتِ» ما را پر کرد. هرچه پیش رفت ارتباطی از این‌دست که نویسنده‌‌ جهانی ما، هدایت، با ادبیات جهان داشت گسسته شد، و در این میان مترجمان ما بار ادبیات را بر دوش گرفتند. بی‌دلیل نیست که در میان اهل ادبیات، شمار نام‌های مترجمان بزرگ و معاصر ما بیش از نویسندگان معاصرِ هم‌طرازشان است. بگذریم از نویسندگان تک‌شماری که ادبیاتِ نحیف این‌روزهای ما دارد و نویسندگانی چون گلشیری و براهنی و بهرام صادقی و چوبک و گلستان و ساعدی و دیگران که نویسندگانی تک‌ساحتی و بی‌نسبت با ترجمه و مترجمان معاصرشان نبودند و همگی در سایه ترجمه نوشته‌اند و در همسایگی مترجمان از ادبیات جهان آموختند. دورانی که ترجمه و تالیف دو حوزه پرت‌افتاده نبودند و ترجمه هنوز برای تالیفات وطنی، رقیبِ سرسخت و نابرابر نشده بود.
اگر نیم‌قرن پیش ما در ایران شهرهای ادبی داشتیم و نویسندگانی از شهرها، حالا با تمرکز جریان مسلط داستان در مرکز، با شهرهای ترجمه مواجهیم. ادبیاتی که از هرگونه برخورد خلاقانه با ادبیات جهان طفره می‌رفت و داعیه ملی‌بودن داشت، حالا وظیفه‌اش را به‌تمامی بر دوش ترجمه گذاشته است. دیگر ترجمه است که بار «ملت» را، زبان ملتی را به دوش گرفته است. در چند دهه اخیر، ترجمه ما در خطه شمال، نام‌هایی چون احمد سمیعی و فرهاد و مهدی غبرایی و نوکنده و پورجعفری را داشته است. خوزستان، صالح حسینی و مرعشی‌پور را، اصفهان، میرعلائی و ابوالحسن نجفی و منوچهر بدیعی و احمد اخوت و احمد گلشیری و یاراحمدی را، خراسان، عبدالله کوثری و کردستان، محمد قاضی و ابراهیم یونسی، و آذربایجان رضا براهنی و رضا سیدحسینی را و شیراز، ابراهیم گلستان و جورکش و کریم امامی و مرکز نیز نام‌های بسیار را.
از دوران قاجار با ترجمه «هزار‌و‌یک‌شب» طسوجی و «سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی» و «ژیل بلاس» به‌قلم میرزا حبیب اصفهانی و «اتللوی مغربی» ناصرالملک، ترجمه به‌مفهوم امروزی‌اش در ایران پا گرفت. در دوره اول پهلوی هم ترجمه‌هایی از حسینقلی مستعان و دکتر قاسم غنی و نصرالله فلسفی و پرویز ناتل‌خانلری، و البته ذبیح‌الله منصوری، عمدتا از ادبیات و زبان فرانسوی در دست است. و بعد در دوره دوم پهلوی که بازار روزنامه‌ها و مجلات گرم شد، موسسات جریان‌سازی چون انتشارات امیرکبیر، بنگاه ترجمه و نشر کتاب و موسسه فرانکلین تأسیس شد و به‌موازات آن ترجمه رمان هم اندک رونقی گرفت. ابراهیم یونسی، حسن شهباز، سروش حبیبی، محمد قاضی، کاظم انصاری، شاهرخ مسکوب، اسماعیل سعادت، مهری آهی، اسلامی‌ندوشن، بهمن شعله‌ور، کریم امامی، پرویز داریوش، سیمین دانشور، نجف دریابندری و بهمن فرزانه، نام‌های آشنای ترجمه هستند که در این دوران کارشان را آغاز کردند. دوران بعد از انقلاب هم که دورانِ طلایی و پختگی بسیاری از همین مترجمان بود و چند مترجم دیگر، خرمشاهی و آیتی و کوثری و سحابی و حداد و لیلی گلستان و گلی امامی و میرعباسی و بسیاران دیگر، که هر‌کدام سهمی و نقشی در پیوستن ادبیات با ادبیات جهانی داشتند، گیرم که ترکیبِ «ادبیات ما»، هنوز به تألیفات اطلاق شود، اما زبان فارسی اگر‌ نه بیشتر که همسنگ با تألیفات، به ترجمه‌ها دین دارد. ناگفته نماند که تاریخ ترجمه ما جریان دیگری نیز داشت، مترجم/ متفکرانی که ترجمه‌هاشان نسبت بیشتری با تفکر داشت، که می‌خواستند از طریق ترجمه، انسداد فکری را پایان بدهند یا دست‌کم امکانی برای تفکر به‌وجود آورند. مراد فرهادپور، حسن مرتضوی، محسن حکیمی، اکبر معصوم‌بیگی، داریوش شایگان، عزت‌الله فولادوند، خشایار دیهیمی، و سید‌جواد طباطبایی از این‌دست مترجمان‌اند. به‌موازات آن هم بودند و هستند مترجمانی که برسبکِ نویسنده تمرکز داشتند و بی‌واسطه با تفکر مواجه نشده‌اند، از این میان به‌آذین، قاسم روبین، کوثری و سیروس ذکاء به خاطر می‌آیند که نام‌شان برای ما به‌ترتیب با بالزاک، دوراس، ادبیات آمریکای لاتین و مالرو گره خورده است. این‌همه آسمان و ریسمان در روز جهانی ترجمه، و به‌میان کشیدن پای آغازگر ادبیات مدرن ما، هدایت، از آن بود تا با بازخوانی تاریخِ «ادبیات» (در مفهوم متأخرش)، مکرر این ایده را طرح کنیم، که ادبیات ما با ترجمه پا گرفت، و اینکه نوشتن، هر‌‌ آینه با ترجمه همبسته است. این چند صفحه با احترام تقدیم می‌شود به تمام مترجمانی که در این آشفته‌بازار ترجمه تن به ترجمه‌های زودبازده ندادند و از کیفیت نکاستند، مترجمانی که نام‌شان در این متن آمد و نیامد، و ابوالحسن نجفی، مترجم معاصر مطرح که چندی است ناخوش‌احوال است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.