|

آموزش‏‌و‏پرورش، از گذشته تاکنون

عبدالحسین نفیسی. کارشناس ارشد بازنشسته سازمان مدیریت و برنامه‏ریزی کشور، پژوهشگر برنامه‏ریزی آموزش کلان

با تجربه نزدیک به نیم قرن کار در حوزه سیاست‏گذاری در آموزش‌وپرورش، دریافته‏ام که در میان نهادهای تشکیل‌دهنده دولت، آموزش‌وپرورش مظلوم‏ترینِ نهادهاست، شاهد عینی آن نیز این است که آموزش‏و‏پرورش هر فرد خوبی را تربیت می‌کند، از مدیر گرفته تا دانش‌آموز، در جایی خارج از این سازمان به کار گرفته می‌شوند. مهاجرت مدیران از آموزش‏و‏پرورش به سایر دستگاه‌ها بسیار بالاست. از طرفی نگاه کلی دولت نیز به آموزش‏و‏پرورش مناسب نیست. زمانی‌که بودجه کاملا متمرکز بود آموزش‏و‏پرورش بالاترین بودجه جاری را داشت؛ اما دولت در هر بخشی با کمبود بودجه مواجه می‌شد اولین پیشنهاد برای حل آن این بود که چند درصد از بودجه آموزش‌وپرورش را کاهش دهند تا مشکل حل شود. نمونه مطرح آن نیز وزارت نیرو و نفت بود که در اوایل انقلاب، بودجه رسمی آنها فقط دو یا سه درصد از کل بودجه جاری بود؛ اما هنگام مواجهه با مشکل، اولین پیشنهاد، کاهش بودجه آموزش‌وپرورش و افزودن به بودجه آنها بود.
زمانی‌که اختصاص بودجه، استانی شد نیز استانداران همین روند را در پیش گرفتند و آموزش‏و‏پرورش را در اولویت چندم خود قرار دادند.
ارزش آموزش باید در حرف و عمل یکسان باشد
در حوزه آموزش، آنچه در عمل اتفاق می‏افتد کاملا مغایر با چیزی است که بیان می‌شود، اینکه معلمی شغل انبیا است جزء اولین شعارهایی بود که توسط بزرگان کشور مطرح شد و همواره آموزش‏و‏پرورش در لفظ به‌عنوان بالاترین اولویت برای تکامل جامعه مطرح می‌شود؛ اما همان‌گونه که پیش‏تر گفته شده، عملکرد دولت و حاکمیت متفاوت است.
پرداختن به آموزش‌وپرورش با تأکید بر آموزش ابتدایی
آموزش ابتدایی از اساسی‌ترین آموزش‌هاست؛ اما در عمل، آرزو و انگیزه معلمان خوب در مقطع ابتدایی این است که به راهنمایی منتقل شوند و معلمان موفق روستا امتیاز می‏گیرند تا در شهر به تدریس بپردازند.
در آموزش‌وپرورش بهترین معلمان، مدارس و تجهیزات، متعلق به آموزش متوسطه است و در سطح کشور متعلق به آموزش عالی و دانشگاه‌ها. نسبت سرانه بودجه دانشگاهی به سرانه این بودجه در آموزش ابتدایی به صورت ناباورانه‏ای نامتعادل است که در مقایسه با کشورهایی که سیستم آموزشی مناسبی دارند، مانند سنگاپور، کره‌جنوبی و ژاپن نسبت این هزینه‌ها قابل مقایسه با کشور ما نیست؛ یعنی در این کشورها سرانه بودجه دانشگاهی به سرانه بودجه آموزش ابتدایی بسیار نزدیک است. در نتیجه، پرداختن به بودجه اختصاص‌یافته به آموزش ابتدایی برای دستیابی به عدالت آموزشی، مسئله‌ای است که پرداختن به آن در بودجه سال 94 فقط گام کوچکی در این راستاست و اصلاح آن نیاز به نهضتی دارد تا افکار را بسازد و توجه عمومی را به خود جلب کند؛ چراکه گویا عملا همه و در رأس آن آموزش‏و‏پرورشی‌ها پذیرفته‌اند که آموزش ابتدایی باید آموزش فقیری باشد و اساسا به امکانات زیادی نیاز ندارد و این ذهنیت فقط با تخصیص چند درصد بودجه اضافه به آموزش‏و‏پرورش حل نمی‌شود.
دغدغه عمومی در حوزه آموزش و تأثیر آن بر دولت
با توجه به موارد مطرح‌شده، مسئله آموزش‎‏و‏پرورش را باید ابتدا در ذهن‌ها و فرهنگ‌ها حل کرد تا تغییر در بودجه بتواند در عمل تأثیرگذار باشد. این اتفاقی بود که در حوزه بهداشت افتاد و در سال 93 بودجه دولتی زیادی به آن سمت هدایت شد و این روند، بسیار قوی مدیریت شد. نتیجه‌بخش‌بودن این روند، ازاین‌رو بود که وضعیت عمومی بهداشت و درمان و الزام پرداختن به آن به صورت ملموسی احساس می‌شد، زیرا اکثر افراد در میان اطرافیان خود با فرد بیماری مواجه بودند که بتوانند تأثیر عدم کیفیت خدمات درمانی و تأثیر پرداختن به آن را در کیفیت زندگی افراد به شکل محسوسی درک کنند، اما درمورد آموزش ابتدایی این‌گونه نیست و اهمیت آن زمانی درک می‌شود که دیر شده است و افراد به پیامدهای زیان‌بار آن دچار شده‌اند.
بهار بودجه آموزش‌‏و‏پرورش
در دوران حدود 50 سال تجربه کاری من، بودجه آموزش‌وپرورش دوران اوج هم داشته است؛ مثلا در سال‌های 51 و 52 که قیمت نفت افزایش یافت ارز قابل‌توجهی وارد کشور شد و به تبع آن، بودجه اختصاص‌یافته به آموزش‏و‏پرورش نیز افزایش یافت؛ اما این بودجه بیشتر صرف احداث ساختمان و خرید تجهیزات شد.
یکی دیگر از اقدامات این بود که مدارس خصوصی دولتی شدند، به عبارتی دولت به جای مردم به خرید خدمات از مدارس خصوصی پرداخت، به جای اینکه بخشی از بودجه صرف اصلاح زیربنای آموزش‏و‏پرورش شود؛ مثلا وضعیت تحصیلی، مهارتی و رفاهی معلمان بهبود یابد.
این خرج‌ها چون توأم با تورم بالا بود در سال‌های 55 و 56 اثر خود را از دست داد و بار دیگر آموزش‏و‏پرورش به همان وضعیت فقیر قبلی بازگشت. دوران اوج بعدی آموزش‌وپرورش در زمان شهید رجایی و شهید باهنر بود که دولت در اختصاص بودجه به این وزارتخانه سخاوتمندانه عمل کرد؛ اما در آن زمان، مشکل این بود که مدیران باتجربه و قوی از آموزش‏و‏پرورش کنار گذاشته شده بودند و افراد کم‌تجربه مسئولیت را در دست گرفته بودند، بدیهی است که در عمل از ترکیب این دو ویژگی نتیجه مناسبی حاصل نمی‌شود.
پس از این دو دوره به یاد ندارم آموزش‌وپرورش به لحاظ بودجه وضعیت مناسبی داشته باشد. در سال 71 قرار بود با شکل‏گیری نظام جدید آموزش متوسطه بودجه مناسبی نیز به این وزارتخانه اختصاص یابد؛ اما دقیقا در ابتدای همان سال، آموزش‌وپرورش 9 درصد کسری بودجه داشت و این کسری در سال بعد به 14 درصد و پس از آن به 18 درصد نیز رسید.
کسری بودجه به این معناست که از ابتدای سال دغدغه وزیر آموزش‏و‏پرورش و معاونانش، فقط پرداخت حقوق معلمان است و فضا و بودجه‌ای برای پرداختن به مفاهیمی مانند کیفیت آموزش و عدالت آموزشی وجود ندارد.
سال 68 تا 76 جزء بهترین سال‌های آموزش‌وپرورش بود چون یک مدیریت قوی علمی داشت و توانست از امکاناتی که در اختیار این وزارتخانه قرار می‌گیرد، به شکل مطلوبی برای آینده‌سازی جامعه استفاده کند؛ اما متأسفانه این روند ادامه نیافت و با تغییر مدیریت، تمام دستاوردهای این هشت سال که مبتنی بر پژوهش و تفکر بود رنگ باخت، به این دلیل که پس از این دوره، اغلب نگاه به آموزش‌وپرورش یک نگاه سیاسی بوده است نه نگاهی علمی- پژوهشی.

با تجربه نزدیک به نیم قرن کار در حوزه سیاست‏گذاری در آموزش‌وپرورش، دریافته‏ام که در میان نهادهای تشکیل‌دهنده دولت، آموزش‌وپرورش مظلوم‏ترینِ نهادهاست، شاهد عینی آن نیز این است که آموزش‏و‏پرورش هر فرد خوبی را تربیت می‌کند، از مدیر گرفته تا دانش‌آموز، در جایی خارج از این سازمان به کار گرفته می‌شوند. مهاجرت مدیران از آموزش‏و‏پرورش به سایر دستگاه‌ها بسیار بالاست. از طرفی نگاه کلی دولت نیز به آموزش‏و‏پرورش مناسب نیست. زمانی‌که بودجه کاملا متمرکز بود آموزش‏و‏پرورش بالاترین بودجه جاری را داشت؛ اما دولت در هر بخشی با کمبود بودجه مواجه می‌شد اولین پیشنهاد برای حل آن این بود که چند درصد از بودجه آموزش‌وپرورش را کاهش دهند تا مشکل حل شود. نمونه مطرح آن نیز وزارت نیرو و نفت بود که در اوایل انقلاب، بودجه رسمی آنها فقط دو یا سه درصد از کل بودجه جاری بود؛ اما هنگام مواجهه با مشکل، اولین پیشنهاد، کاهش بودجه آموزش‌وپرورش و افزودن به بودجه آنها بود.
زمانی‌که اختصاص بودجه، استانی شد نیز استانداران همین روند را در پیش گرفتند و آموزش‏و‏پرورش را در اولویت چندم خود قرار دادند.
ارزش آموزش باید در حرف و عمل یکسان باشد
در حوزه آموزش، آنچه در عمل اتفاق می‏افتد کاملا مغایر با چیزی است که بیان می‌شود، اینکه معلمی شغل انبیا است جزء اولین شعارهایی بود که توسط بزرگان کشور مطرح شد و همواره آموزش‏و‏پرورش در لفظ به‌عنوان بالاترین اولویت برای تکامل جامعه مطرح می‌شود؛ اما همان‌گونه که پیش‏تر گفته شده، عملکرد دولت و حاکمیت متفاوت است.
پرداختن به آموزش‌وپرورش با تأکید بر آموزش ابتدایی
آموزش ابتدایی از اساسی‌ترین آموزش‌هاست؛ اما در عمل، آرزو و انگیزه معلمان خوب در مقطع ابتدایی این است که به راهنمایی منتقل شوند و معلمان موفق روستا امتیاز می‏گیرند تا در شهر به تدریس بپردازند.
در آموزش‌وپرورش بهترین معلمان، مدارس و تجهیزات، متعلق به آموزش متوسطه است و در سطح کشور متعلق به آموزش عالی و دانشگاه‌ها. نسبت سرانه بودجه دانشگاهی به سرانه این بودجه در آموزش ابتدایی به صورت ناباورانه‏ای نامتعادل است که در مقایسه با کشورهایی که سیستم آموزشی مناسبی دارند، مانند سنگاپور، کره‌جنوبی و ژاپن نسبت این هزینه‌ها قابل مقایسه با کشور ما نیست؛ یعنی در این کشورها سرانه بودجه دانشگاهی به سرانه بودجه آموزش ابتدایی بسیار نزدیک است. در نتیجه، پرداختن به بودجه اختصاص‌یافته به آموزش ابتدایی برای دستیابی به عدالت آموزشی، مسئله‌ای است که پرداختن به آن در بودجه سال 94 فقط گام کوچکی در این راستاست و اصلاح آن نیاز به نهضتی دارد تا افکار را بسازد و توجه عمومی را به خود جلب کند؛ چراکه گویا عملا همه و در رأس آن آموزش‏و‏پرورشی‌ها پذیرفته‌اند که آموزش ابتدایی باید آموزش فقیری باشد و اساسا به امکانات زیادی نیاز ندارد و این ذهنیت فقط با تخصیص چند درصد بودجه اضافه به آموزش‏و‏پرورش حل نمی‌شود.
دغدغه عمومی در حوزه آموزش و تأثیر آن بر دولت
با توجه به موارد مطرح‌شده، مسئله آموزش‎‏و‏پرورش را باید ابتدا در ذهن‌ها و فرهنگ‌ها حل کرد تا تغییر در بودجه بتواند در عمل تأثیرگذار باشد. این اتفاقی بود که در حوزه بهداشت افتاد و در سال 93 بودجه دولتی زیادی به آن سمت هدایت شد و این روند، بسیار قوی مدیریت شد. نتیجه‌بخش‌بودن این روند، ازاین‌رو بود که وضعیت عمومی بهداشت و درمان و الزام پرداختن به آن به صورت ملموسی احساس می‌شد، زیرا اکثر افراد در میان اطرافیان خود با فرد بیماری مواجه بودند که بتوانند تأثیر عدم کیفیت خدمات درمانی و تأثیر پرداختن به آن را در کیفیت زندگی افراد به شکل محسوسی درک کنند، اما درمورد آموزش ابتدایی این‌گونه نیست و اهمیت آن زمانی درک می‌شود که دیر شده است و افراد به پیامدهای زیان‌بار آن دچار شده‌اند.
بهار بودجه آموزش‌‏و‏پرورش
در دوران حدود 50 سال تجربه کاری من، بودجه آموزش‌وپرورش دوران اوج هم داشته است؛ مثلا در سال‌های 51 و 52 که قیمت نفت افزایش یافت ارز قابل‌توجهی وارد کشور شد و به تبع آن، بودجه اختصاص‌یافته به آموزش‏و‏پرورش نیز افزایش یافت؛ اما این بودجه بیشتر صرف احداث ساختمان و خرید تجهیزات شد.
یکی دیگر از اقدامات این بود که مدارس خصوصی دولتی شدند، به عبارتی دولت به جای مردم به خرید خدمات از مدارس خصوصی پرداخت، به جای اینکه بخشی از بودجه صرف اصلاح زیربنای آموزش‏و‏پرورش شود؛ مثلا وضعیت تحصیلی، مهارتی و رفاهی معلمان بهبود یابد.
این خرج‌ها چون توأم با تورم بالا بود در سال‌های 55 و 56 اثر خود را از دست داد و بار دیگر آموزش‏و‏پرورش به همان وضعیت فقیر قبلی بازگشت. دوران اوج بعدی آموزش‌وپرورش در زمان شهید رجایی و شهید باهنر بود که دولت در اختصاص بودجه به این وزارتخانه سخاوتمندانه عمل کرد؛ اما در آن زمان، مشکل این بود که مدیران باتجربه و قوی از آموزش‏و‏پرورش کنار گذاشته شده بودند و افراد کم‌تجربه مسئولیت را در دست گرفته بودند، بدیهی است که در عمل از ترکیب این دو ویژگی نتیجه مناسبی حاصل نمی‌شود.
پس از این دو دوره به یاد ندارم آموزش‌وپرورش به لحاظ بودجه وضعیت مناسبی داشته باشد. در سال 71 قرار بود با شکل‏گیری نظام جدید آموزش متوسطه بودجه مناسبی نیز به این وزارتخانه اختصاص یابد؛ اما دقیقا در ابتدای همان سال، آموزش‌وپرورش 9 درصد کسری بودجه داشت و این کسری در سال بعد به 14 درصد و پس از آن به 18 درصد نیز رسید.
کسری بودجه به این معناست که از ابتدای سال دغدغه وزیر آموزش‏و‏پرورش و معاونانش، فقط پرداخت حقوق معلمان است و فضا و بودجه‌ای برای پرداختن به مفاهیمی مانند کیفیت آموزش و عدالت آموزشی وجود ندارد.
سال 68 تا 76 جزء بهترین سال‌های آموزش‌وپرورش بود چون یک مدیریت قوی علمی داشت و توانست از امکاناتی که در اختیار این وزارتخانه قرار می‌گیرد، به شکل مطلوبی برای آینده‌سازی جامعه استفاده کند؛ اما متأسفانه این روند ادامه نیافت و با تغییر مدیریت، تمام دستاوردهای این هشت سال که مبتنی بر پژوهش و تفکر بود رنگ باخت، به این دلیل که پس از این دوره، اغلب نگاه به آموزش‌وپرورش یک نگاه سیاسی بوده است نه نگاهی علمی- پژوهشی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.