|

شوق اندیشه در قلم‌های دانش‌آموزان دوره ابتدایی

محمد دیمه‌ور.معاون آموزش ابتدایی وزیر آموزش‌وپرورش

آموزش مهارت‌های نوشتاری در تمام نظام‌های آموزشی از اهداف مهم و اساسی شمرده می‌شود. اگرچه استعداد افراد در کسب این مهارت‌ها بسیار تأثیرگذار است، اما اساسا نوشتن امری اکتسابی است که با تلاش و ممارست تقویت می‌شود و توسعه پیدا می‌کند. انسان به مدد نوشتن می‌تواند مقاصد، افکار، احساس‌ها، نیازها و آنچه را که درون ذهن خود دارد، ابراز کند و به دیگران انتقال دهد. ظاهرا موضوع کوچکی است: یک قعطه نی، یا چیزی شبیه به آن، کمی ماده سیاه‌رنگ، سپس سطوری که بر صفحه کاغذ ناچیز رقم زده می‌شود، اما در واقع این همان چیزی است که سرچشمه پیدایش تمام تمدن‌های انسانی، پیشرفت و تکامل علوم، بیداری اندیشه‌ها و افکار، شکل‌گرفتن مذهب‌ها، سرچشمه هدایت و آگاهی بشر است. تاریخ بشر از زمانی شروع می‌شود که خط اختراع شد، انسان توانست ماجرای زندگی خود را بر صفحات نقش کند یا به تعبیر دیگر دورانی است که انسان دست به قلم شد و از او «یسطرون» به یادگار ماند. خداوند کریم در قرآن می‌فرماید:
ن و القلم و مایسطرون «1» ن، سوگند به قلم، و ‌آنچه را با قلم می‌نویسند.
اقرأ و ربک الاکرم «3» الذی علّم بالقلم «4» علّم الانسان ما لم یعلم «5»
بخوان به نام پروردگار بزرگت، هم او که انسان را با قلم تعلیم داد و آنچه را نمی‌دانست به او آموخت. (سوره علق 3-5)
گردش نیش قلم بر صفحه کاغذ، سرنوشت بشر را رقم می‌زند، بنابراین پیروزی و شکست جوامع انسانی به نوک قلم‌ها بسته است. قلم حافظ علوم و دانش‌ها، پاسدار افکار اندیشمندان، حلقه اتصال فکری علما و پل ارتباطی گذشته و آینده بشر است. بر این اساس آموزش مهارت نوشتن که یکی از ارکان زبان‌آموزی است، در برنامه درسی همه دوره‌های تحصیلی به ویژه دوره ابتدایی، جایگاهی خاص دارد و اهداف کلی زیر را شامل می‌شود:
1-تقویت، توسعه و آموزش مهارت‌های زبانی در سطوح مختلف به منظور ایجاد توانایی در افراد برای برقراری ارتباط مطلوب و مثبت با دیگران و جامعه.
2- پرورش قوای ذهنی به کمک زبان‌آموزی تا رسیدن فرد به مراحل قضاوت و تحلیل امور، استدلال‌کردن در مسائل، بیان تفکر خلاق و شکوفایی ذهنی.
3- پرورش روحیه اجتماعی، همکاری و تعاون با دیگران، کارکردن در گروه و به‌طورکلی سازگاری با جامعه و مسئولیت‌پذیری.
4- شناخت ارزش‌های اجتماعی و احترام‌گذاشتن به ارزش‌های مثبت و مفید و قبول مسئولیت و محدودیت در مقابل آنها.
5- شناخت فرهنگ علمی و معارف بشری، کوشش برای اعتلای آن از جهات مختلف علمی، ادبی، دینی، فلسفی، هنری، اجتماعی و....
6- تلطیف عواطف و پرورش احساسات عالی انسانی مانند نوع‌دوستی، عدالت‌خواهی، زیباشناسی، محبت‌کردن و....
7- و...
در برنامه‌های آموزشی مدارس نوشتن بیان با نام «انشا» مطرح و در سطوح مختلف آموزش ساعاتی برای آن در نظر گرفته شده است. انشا در لغت به معنای ایجادکردن یا خلق‌کردن اثری است. انسان بعد از اختراع خط و اکتساب توانایی‌های خواندن و نوشتن توانست از زبان به‌صورت وسیع‌تری استفاده کند و به مدارج عالی‌تری دست پیداکند. از عوامل مؤثر در نوشتن انشا، نقش حواس بینایی و شنوایی، مهارت در نوشتن ابزاری، مطالعه و استغنای ذهنی، انگیزه و احساس، خلاقیت و استعداد ذاتی، آزادی و احساس امنیت و... است.
اگر به دانش‌آموز خوب‌دیدن و خوب‌شنیدن را بیاموزیم گامی بلند درجهت تقویت توانایی نوشتن و توصیف‌کردن پدیده‌ها برداشته‌ایم. آنها باید یاد بگیرند همه‌چیز را با دقت و خوب ببینند، آنچه را می‌شنوند بفهمند و خوب درک کنند، تمام جزئیات اشیا را تشخیص دهند و همه مفاهیم و معانی شنیده‌ها را درک کنند. مشاهده بادقت، ادارک عمیق و استدلال منطقی، پایه انشانویسی و داشتن تفکر علمی و خلاقیت ذهنی است. توانایی و مهارت ابزاری به‌ویژه «واژه‌دانی و شناخت قواعد دستوری» توانایی آنها را در بیان مفاهیم ذهنی و توصیف پدیده‌ها افزایش می‌دهد. برای نوشتن انشای پربار، کسب تجارب مختلف ادبی از طریق مطالعه مطالب متنوع و اندیشه‌های جدید، کتاب‌های داستان، شعر، ‌شرح حال، تاریخ و... آمادگی ذهنی کودکان را افزایش می‌دهد و به استقلال فکری و اتکابه‌نفس آنان می‌افزاید.
در زبان‌آموزی، خلاقیت درگفتار و نوشتار، عالی‌ترین مرحله رشد و تکامل فرد است. اهمیت بیان خلاق، در این است که کودکان به‌این‌وسیله می‌توانند شایستگی‌های ذهنی، فکری، احساسی و شخصیتی خود را ابراز و خود را معرفی کنند. ازآنجاکه پیشرفت هر جامعه‌ای مرهون افراد خلاق و اندیشمند است و کودکان سرمایه‌ها و متفکران جامعه فردا هستند، بنابراین برای رشد و توسعه توانمندی‌های زبانی آنان لازم است زمینه و بستر مناسب فراهم شود تا از آن طریق بتوانند با راهنمایی و هدایت معلمان توانایی خود را شکوفا کنند.
به‌ این‌منظور معلمان می‌توانند دانش‌آموزان را به نوشتن تشویق کرده و بستر مناسبی را برای رشد و تعالی آنها فراهم کنند. چراکه نوشتن هم مانند سایر مهارت‌ها نیازمند تمرین و ممارست است. آموزش‌وپرورش با تنظیم دستورالعمل دانش‌آموز مؤلف و ارسال آن به استان‌ها، بر اهمیت موضوع و ضرورت توجه به آن در فعالیت‌های آموزشی صحه گذاشته و موقعیتی را برای پرورش و ظهور استعداد نویسندگی در آنها ایجاد کرده است. با عنایت به نوپابودن این اقدام و درجهت فرهنگ‌سازی و جلب توجه دانش‌آموزان، اولیا، معلمان و سایر افراد مؤثر در این حوزه (نویسندگی) اولین جشنواره دانش‌آموز مؤلف در سال جاری همراه با جشنواره جابربن‌حیان برگزار می‌شود.

آموزش مهارت‌های نوشتاری در تمام نظام‌های آموزشی از اهداف مهم و اساسی شمرده می‌شود. اگرچه استعداد افراد در کسب این مهارت‌ها بسیار تأثیرگذار است، اما اساسا نوشتن امری اکتسابی است که با تلاش و ممارست تقویت می‌شود و توسعه پیدا می‌کند. انسان به مدد نوشتن می‌تواند مقاصد، افکار، احساس‌ها، نیازها و آنچه را که درون ذهن خود دارد، ابراز کند و به دیگران انتقال دهد. ظاهرا موضوع کوچکی است: یک قعطه نی، یا چیزی شبیه به آن، کمی ماده سیاه‌رنگ، سپس سطوری که بر صفحه کاغذ ناچیز رقم زده می‌شود، اما در واقع این همان چیزی است که سرچشمه پیدایش تمام تمدن‌های انسانی، پیشرفت و تکامل علوم، بیداری اندیشه‌ها و افکار، شکل‌گرفتن مذهب‌ها، سرچشمه هدایت و آگاهی بشر است. تاریخ بشر از زمانی شروع می‌شود که خط اختراع شد، انسان توانست ماجرای زندگی خود را بر صفحات نقش کند یا به تعبیر دیگر دورانی است که انسان دست به قلم شد و از او «یسطرون» به یادگار ماند. خداوند کریم در قرآن می‌فرماید:
ن و القلم و مایسطرون «1» ن، سوگند به قلم، و ‌آنچه را با قلم می‌نویسند.
اقرأ و ربک الاکرم «3» الذی علّم بالقلم «4» علّم الانسان ما لم یعلم «5»
بخوان به نام پروردگار بزرگت، هم او که انسان را با قلم تعلیم داد و آنچه را نمی‌دانست به او آموخت. (سوره علق 3-5)
گردش نیش قلم بر صفحه کاغذ، سرنوشت بشر را رقم می‌زند، بنابراین پیروزی و شکست جوامع انسانی به نوک قلم‌ها بسته است. قلم حافظ علوم و دانش‌ها، پاسدار افکار اندیشمندان، حلقه اتصال فکری علما و پل ارتباطی گذشته و آینده بشر است. بر این اساس آموزش مهارت نوشتن که یکی از ارکان زبان‌آموزی است، در برنامه درسی همه دوره‌های تحصیلی به ویژه دوره ابتدایی، جایگاهی خاص دارد و اهداف کلی زیر را شامل می‌شود:
1-تقویت، توسعه و آموزش مهارت‌های زبانی در سطوح مختلف به منظور ایجاد توانایی در افراد برای برقراری ارتباط مطلوب و مثبت با دیگران و جامعه.
2- پرورش قوای ذهنی به کمک زبان‌آموزی تا رسیدن فرد به مراحل قضاوت و تحلیل امور، استدلال‌کردن در مسائل، بیان تفکر خلاق و شکوفایی ذهنی.
3- پرورش روحیه اجتماعی، همکاری و تعاون با دیگران، کارکردن در گروه و به‌طورکلی سازگاری با جامعه و مسئولیت‌پذیری.
4- شناخت ارزش‌های اجتماعی و احترام‌گذاشتن به ارزش‌های مثبت و مفید و قبول مسئولیت و محدودیت در مقابل آنها.
5- شناخت فرهنگ علمی و معارف بشری، کوشش برای اعتلای آن از جهات مختلف علمی، ادبی، دینی، فلسفی، هنری، اجتماعی و....
6- تلطیف عواطف و پرورش احساسات عالی انسانی مانند نوع‌دوستی، عدالت‌خواهی، زیباشناسی، محبت‌کردن و....
7- و...
در برنامه‌های آموزشی مدارس نوشتن بیان با نام «انشا» مطرح و در سطوح مختلف آموزش ساعاتی برای آن در نظر گرفته شده است. انشا در لغت به معنای ایجادکردن یا خلق‌کردن اثری است. انسان بعد از اختراع خط و اکتساب توانایی‌های خواندن و نوشتن توانست از زبان به‌صورت وسیع‌تری استفاده کند و به مدارج عالی‌تری دست پیداکند. از عوامل مؤثر در نوشتن انشا، نقش حواس بینایی و شنوایی، مهارت در نوشتن ابزاری، مطالعه و استغنای ذهنی، انگیزه و احساس، خلاقیت و استعداد ذاتی، آزادی و احساس امنیت و... است.
اگر به دانش‌آموز خوب‌دیدن و خوب‌شنیدن را بیاموزیم گامی بلند درجهت تقویت توانایی نوشتن و توصیف‌کردن پدیده‌ها برداشته‌ایم. آنها باید یاد بگیرند همه‌چیز را با دقت و خوب ببینند، آنچه را می‌شنوند بفهمند و خوب درک کنند، تمام جزئیات اشیا را تشخیص دهند و همه مفاهیم و معانی شنیده‌ها را درک کنند. مشاهده بادقت، ادارک عمیق و استدلال منطقی، پایه انشانویسی و داشتن تفکر علمی و خلاقیت ذهنی است. توانایی و مهارت ابزاری به‌ویژه «واژه‌دانی و شناخت قواعد دستوری» توانایی آنها را در بیان مفاهیم ذهنی و توصیف پدیده‌ها افزایش می‌دهد. برای نوشتن انشای پربار، کسب تجارب مختلف ادبی از طریق مطالعه مطالب متنوع و اندیشه‌های جدید، کتاب‌های داستان، شعر، ‌شرح حال، تاریخ و... آمادگی ذهنی کودکان را افزایش می‌دهد و به استقلال فکری و اتکابه‌نفس آنان می‌افزاید.
در زبان‌آموزی، خلاقیت درگفتار و نوشتار، عالی‌ترین مرحله رشد و تکامل فرد است. اهمیت بیان خلاق، در این است که کودکان به‌این‌وسیله می‌توانند شایستگی‌های ذهنی، فکری، احساسی و شخصیتی خود را ابراز و خود را معرفی کنند. ازآنجاکه پیشرفت هر جامعه‌ای مرهون افراد خلاق و اندیشمند است و کودکان سرمایه‌ها و متفکران جامعه فردا هستند، بنابراین برای رشد و توسعه توانمندی‌های زبانی آنان لازم است زمینه و بستر مناسب فراهم شود تا از آن طریق بتوانند با راهنمایی و هدایت معلمان توانایی خود را شکوفا کنند.
به‌ این‌منظور معلمان می‌توانند دانش‌آموزان را به نوشتن تشویق کرده و بستر مناسبی را برای رشد و تعالی آنها فراهم کنند. چراکه نوشتن هم مانند سایر مهارت‌ها نیازمند تمرین و ممارست است. آموزش‌وپرورش با تنظیم دستورالعمل دانش‌آموز مؤلف و ارسال آن به استان‌ها، بر اهمیت موضوع و ضرورت توجه به آن در فعالیت‌های آموزشی صحه گذاشته و موقعیتی را برای پرورش و ظهور استعداد نویسندگی در آنها ایجاد کرده است. با عنایت به نوپابودن این اقدام و درجهت فرهنگ‌سازی و جلب توجه دانش‌آموزان، اولیا، معلمان و سایر افراد مؤثر در این حوزه (نویسندگی) اولین جشنواره دانش‌آموز مؤلف در سال جاری همراه با جشنواره جابربن‌حیان برگزار می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.