ما زیرساختهای فرهنگی و اجتماعی را تخریب کردهایم
نجفقلی حبیبی، استاد دانشگاه
اصطلاح «زیرساختهای فرهنگی و اجتماعی»، قدمت زیادی ندارد و اخیرا برای محتوای خاصی، ایجاد شده است. تعريف من از اين اصطلاح چنين است: زیرساختهای فرهنگی و اجتماعی، بنیانها و پایههایی هستند که فرهنگ توسط آنها شکل میگیرد.
اولین پایهای که فرهنگ یک نفر در آن شکل میگیرد، «خانواده» است. کودک پس از تولد، در خانواده رشد يافته و تا چندین سال، تقریبا تمام زمان خود را در خانواده سپری میکند. بنابراین لزوم تعلیمات صحیح و انتقال هرچه بهتر این مفاهیم، اهمیت خاصی دارد. مفاهیم اجتماعی، تربیتی و فرهنگی که همگی ذیل اخلاقیات مطرح میشوند، شاکله ذهنی و به تبع آن، شاکله رفتاری کودک را قوام میبخشند. مفاهیم اولیه اخلاقی- تربیتی باید به صحیحترین شیوه در این مدت توسط پدر و مادر به کودک آموزش داده شوند؛ مفاهیمی مثل زشتي، دروغ، پسنديدهبودن، دانستن و بيان حقیقت و بیان آن؛ زندگی جمعی، احترام به حقوق دیگران، احترام به بزرگترها، قدردان و سپاسگزاربودن و مواردی از ایندست که کودک را برای حضور در محیط بعدی که بنیان دوم در ایجاد زیرساختهای فرهنگی بهشمار میرود، آماده میکنند.
بنیان دوم که کودک بعد از خانه، در آنجا قرار میگیرد و شاکله و زیرساختهای فرهنگی- اجتماعی فرد را شکل میدهد، «مدرسه» است. مفاهیمی مثل «زندگی جمعی» بیش از آن چیزی که در خانه آموزش دیده است، «مقررات اجتماعی» و لزوم و ضرورت احترام به این مقررات، «کار گروهی و مشارکت» و موارد دیگری که آموزش آنها برعهده مدرسه است. مدرسه بهعنوان پایه و بنیان دوم برای ایجاد زیرساختهای فرهنگی و اجتماعی محسوب میشود و معلم نیز بهمثابه آموزنده این مفاهیم، باید در نشاندادن، عملکردن و انتقال آموزههای صحیح به دانشآموزان، به بهترین شکل ممکن بکوشد. این مدت تا زمان ورود به دانشگاه، یعنی حدود ١٨سالگی، ادامه مییابد.
- بهطور مثال، یکی از مهمترین مفاهیمی که پدرومادر و معلمان در تربیت و پرورش کودک، باید بر نفی آن تأکید داشته باشند، مقوله خشونت است؛ چیزی که هم در جوامع سنتی و هم جوامع درحال توسعه، مثل کشور ما بهچشم میخورد و روزانه، شاهد این بیماری خطرناک- یعنی خشونت و پرخاشگری- چه به صورت فیزیکی و چه خشونت کلامی؛ چه در خانواده و چه در اجتماع، هستیم. یکی از مهمترین توصیههایی که بهمثابه راهحل رفع این خشونت ذکر میشود، این است کودک را از چیزی که برایش منفعت دارد و مضر نیست، منع نکنیم. ممانعت موجب بروز و عادتکردن کودک به پرخاشگری و بداخلاقی خواهد شد و اگر آن چیز برای کودک، مضر و مخاطرهآفرین است، نباید اساسا جلو چشم کودک قرار گیرد كه کودک آن را طلب کند. همانطور که پدرومادرها باید به آینده فرزندشان اهمیت دهند، معلم نیز باید در این مشارکت اجتماعی و فرهنگی، فعال باشد؛ نه صرفا با حرف و نصیحت، بلکه با عمل خود، آموزش و تربیت فرد را رقم زند.
آموزش برای نفی بیاخلاقی
بعد از این مرحله، فرد وارد جامعه میشود که بیشتر زیرساختهای فکری او، شکل و قوام گرفته و حالا معانی بیشتر و عمیقتری از فرهنگ، آیین، قانون، ملت، هویت و... پیدا کرده است. در دانشگاه، این روند با تغییرات دیگری ادامه مییابد. مشارکتهای اجتماعی و فعالیتهای سیاسی، برای فرد، در دانشگاه، معنای عمیقتری پیدا میکند و همچنان زیرساختهای فرهنگی- اجتماعی فرد را شکل میدهد.
یکی دیگر از نهادهای دخیل در ایجاد زیرساختهای فرهنگی- اجتماعی، نهادهای مذهبی هر جامعه است. «مذهب»، یکی از ارکان تفکر و نگاه فرد به جهان پیرامونش است. مساجد، روحانیون و نهادهای مذهبی، همگی در کنار یکدیگر، از عوامل زیرساختهای فرهنگی و اجتماعی فرد هستند.
بهطور مثال، در خانه وقتی فردی تماس گرفته و با پدر خانواده کار دارد، اما پدر یا مادر، به فردی که گوشی تلفن را برداشته، میگویند «بگو خانه نیست!»؛ این رفتار موجب میشود کودک ياد بگيرد برخلاف آنچه «آموزههای اخلاقی» نامیده میشود و دروغگویی را زشت ميداند، گاهی برای پیشبردن منافعش، دروغ بگوید. زن و مرد قبل از بچهدارشدن و معلمان در خدمترساني براي تربیت فرزندانشان بايد آموزشهای لازم تربیتی و پرورشی را ببینند و واجد آنها شوند تا بتوانند چنین مفاهیمی را به بچهها آموزش و انتقال دهند. روحانیون، روشنفکران، فعالان سیاسی و اجتماعی و سایر افراد و نهادهای شکلدهنده زیرساختهای فرهنگی- اجتماعی، همگی باید با تسلط و دانش، به کار خود، با مسائل، سطحی برخورد نکنند.بعد از همه اینها، به دولت و سازمانهای دولتی میرسیم که باید، قوانین و نظامهایشان را به نحوی سازماندهی و مدیریت کنند که موجب حرکت صحیح جامعه بهسوی استعلای فرهنگی- اجتماعی شود. زورگویی از جانب دولت، موجب میشود که مردم در تقابل با یکدیگر، زورگو شوند. اگرچه خانواده، مدرسه و معلمان نیز باید در این زمینه، کار کنند و تمرکز زیادی را بر آموزش گفتوگو، دیالوگ، نفی
مونولوگ و تکصدایی بگذارند و این، ممکن نخواهد بود مگر آنکه پدر و مادر، معلمان، سیاستمداران و... خودشان در عمل به چنین آموزههایی تن دهند و قانون را زیر پا نگذارند.متأسفانه ما در همه این موارد، از پدرومادر و آموزش آنها به فرزندان در خانه و خانواده گرفته تا رفتار نخبگان و دولتمردان در جامعه، دچار کاستی هستيم. زن و شوهر پیش از ازدواج یا پیش از فرزندآوری، تا چه اندازه آموزشهای لازم را برای تربیت فرزندان میبینند؟ هیچ! اگر نگوییم هیچ، قطعا این آموزش، بسیار محدود، جزئی و اندک است. این موضوع در مورد معلمانمان نیز صحت دارد. آیا آموزشهایی که برای تربیت و پرورش دانشآموزان به معلمها میدهیم، کامل است؟ آیا به اندازه کافی، مشکلات و معضلات زندگی معلمان را برطرف و مرتفع کردهایم که انتظار داشته باشیم این افراد با فراغ بال، به آموزش و تربیت دانشآموزان بپردازند؟ دولت، نهادهای دینی، مساجد، علما و... همه افراد باید در مورد وظایفشان و انجام صحیح آنها، بسیار حساس باشند.
شأن معلمان
این روزها، ما مشکلات بسیار زیادی دراینباره داریم. افراد مدعي بسيارند اما آنان كه به گفتههايشان عمل مي كنند، اندك هستند، نمیتوان به مردم توصیه کرد در تعاملات اجتماعیشان با یکدیگر، صادقانه و متعهدانه عمل کنند. اين يكي از ضربههای مهلکی است که به بدنه زیرساختهای فرهنگی- اجتماعی جامعه وارد مي شود.
از پدر و مادر در خانه و خانواده تا معلمان در مدرسه، باید به همه اینها آموزش صحیحی داده شود. نهتنها آموزش که باید شأن این افراد را نیز در جامعه حفظ کنیم و حرمت آنها را بهجا بیاوریم. به این معنی که باید معاش معلمانمان را تأمین کنیم تا به خاطر پول و هزینههای زندگی، کاری نکنند که کسرشأن یک معلم باشد. برای مثال، زمانیکه حقوق کمی به یک معلم میدهیم، او برای تدریس خصوصی به منزل شاگردانش میرود. همین کار موجب میشود شاگرد او این احساس را داشته باشد که نان و خرجی معلمش را میدهد و به نوعی، اوست که معلمش را تحت حمایت خود قرار داده است. در چنین شرایطی، حرمت و جایگاهی که شایسته نام معلمی است.
ما در این سالها، از چندین جهت، شخصیت معلمهایمان را بی توجهی کردهایم و شأن آنها را وقعی ننهادهایم؛ معاش آنها را تأمین نکرده و با این کار، شاگردان را آقای آنها کردهایم. وقتی از معلمان سخن میگوییم، استادان دانشگاه را هم جزء آنها بهشمار میآوریم. ارزش و شأن استادان دانشگاه را هم بایدحرمت نهیم.
اصطلاح «زیرساختهای فرهنگی و اجتماعی»، قدمت زیادی ندارد و اخیرا برای محتوای خاصی، ایجاد شده است. تعريف من از اين اصطلاح چنين است: زیرساختهای فرهنگی و اجتماعی، بنیانها و پایههایی هستند که فرهنگ توسط آنها شکل میگیرد.
اولین پایهای که فرهنگ یک نفر در آن شکل میگیرد، «خانواده» است. کودک پس از تولد، در خانواده رشد يافته و تا چندین سال، تقریبا تمام زمان خود را در خانواده سپری میکند. بنابراین لزوم تعلیمات صحیح و انتقال هرچه بهتر این مفاهیم، اهمیت خاصی دارد. مفاهیم اجتماعی، تربیتی و فرهنگی که همگی ذیل اخلاقیات مطرح میشوند، شاکله ذهنی و به تبع آن، شاکله رفتاری کودک را قوام میبخشند. مفاهیم اولیه اخلاقی- تربیتی باید به صحیحترین شیوه در این مدت توسط پدر و مادر به کودک آموزش داده شوند؛ مفاهیمی مثل زشتي، دروغ، پسنديدهبودن، دانستن و بيان حقیقت و بیان آن؛ زندگی جمعی، احترام به حقوق دیگران، احترام به بزرگترها، قدردان و سپاسگزاربودن و مواردی از ایندست که کودک را برای حضور در محیط بعدی که بنیان دوم در ایجاد زیرساختهای فرهنگی بهشمار میرود، آماده میکنند.
بنیان دوم که کودک بعد از خانه، در آنجا قرار میگیرد و شاکله و زیرساختهای فرهنگی- اجتماعی فرد را شکل میدهد، «مدرسه» است. مفاهیمی مثل «زندگی جمعی» بیش از آن چیزی که در خانه آموزش دیده است، «مقررات اجتماعی» و لزوم و ضرورت احترام به این مقررات، «کار گروهی و مشارکت» و موارد دیگری که آموزش آنها برعهده مدرسه است. مدرسه بهعنوان پایه و بنیان دوم برای ایجاد زیرساختهای فرهنگی و اجتماعی محسوب میشود و معلم نیز بهمثابه آموزنده این مفاهیم، باید در نشاندادن، عملکردن و انتقال آموزههای صحیح به دانشآموزان، به بهترین شکل ممکن بکوشد. این مدت تا زمان ورود به دانشگاه، یعنی حدود ١٨سالگی، ادامه مییابد.
- بهطور مثال، یکی از مهمترین مفاهیمی که پدرومادر و معلمان در تربیت و پرورش کودک، باید بر نفی آن تأکید داشته باشند، مقوله خشونت است؛ چیزی که هم در جوامع سنتی و هم جوامع درحال توسعه، مثل کشور ما بهچشم میخورد و روزانه، شاهد این بیماری خطرناک- یعنی خشونت و پرخاشگری- چه به صورت فیزیکی و چه خشونت کلامی؛ چه در خانواده و چه در اجتماع، هستیم. یکی از مهمترین توصیههایی که بهمثابه راهحل رفع این خشونت ذکر میشود، این است کودک را از چیزی که برایش منفعت دارد و مضر نیست، منع نکنیم. ممانعت موجب بروز و عادتکردن کودک به پرخاشگری و بداخلاقی خواهد شد و اگر آن چیز برای کودک، مضر و مخاطرهآفرین است، نباید اساسا جلو چشم کودک قرار گیرد كه کودک آن را طلب کند. همانطور که پدرومادرها باید به آینده فرزندشان اهمیت دهند، معلم نیز باید در این مشارکت اجتماعی و فرهنگی، فعال باشد؛ نه صرفا با حرف و نصیحت، بلکه با عمل خود، آموزش و تربیت فرد را رقم زند.
آموزش برای نفی بیاخلاقی
بعد از این مرحله، فرد وارد جامعه میشود که بیشتر زیرساختهای فکری او، شکل و قوام گرفته و حالا معانی بیشتر و عمیقتری از فرهنگ، آیین، قانون، ملت، هویت و... پیدا کرده است. در دانشگاه، این روند با تغییرات دیگری ادامه مییابد. مشارکتهای اجتماعی و فعالیتهای سیاسی، برای فرد، در دانشگاه، معنای عمیقتری پیدا میکند و همچنان زیرساختهای فرهنگی- اجتماعی فرد را شکل میدهد.
یکی دیگر از نهادهای دخیل در ایجاد زیرساختهای فرهنگی- اجتماعی، نهادهای مذهبی هر جامعه است. «مذهب»، یکی از ارکان تفکر و نگاه فرد به جهان پیرامونش است. مساجد، روحانیون و نهادهای مذهبی، همگی در کنار یکدیگر، از عوامل زیرساختهای فرهنگی و اجتماعی فرد هستند.
بهطور مثال، در خانه وقتی فردی تماس گرفته و با پدر خانواده کار دارد، اما پدر یا مادر، به فردی که گوشی تلفن را برداشته، میگویند «بگو خانه نیست!»؛ این رفتار موجب میشود کودک ياد بگيرد برخلاف آنچه «آموزههای اخلاقی» نامیده میشود و دروغگویی را زشت ميداند، گاهی برای پیشبردن منافعش، دروغ بگوید. زن و مرد قبل از بچهدارشدن و معلمان در خدمترساني براي تربیت فرزندانشان بايد آموزشهای لازم تربیتی و پرورشی را ببینند و واجد آنها شوند تا بتوانند چنین مفاهیمی را به بچهها آموزش و انتقال دهند. روحانیون، روشنفکران، فعالان سیاسی و اجتماعی و سایر افراد و نهادهای شکلدهنده زیرساختهای فرهنگی- اجتماعی، همگی باید با تسلط و دانش، به کار خود، با مسائل، سطحی برخورد نکنند.بعد از همه اینها، به دولت و سازمانهای دولتی میرسیم که باید، قوانین و نظامهایشان را به نحوی سازماندهی و مدیریت کنند که موجب حرکت صحیح جامعه بهسوی استعلای فرهنگی- اجتماعی شود. زورگویی از جانب دولت، موجب میشود که مردم در تقابل با یکدیگر، زورگو شوند. اگرچه خانواده، مدرسه و معلمان نیز باید در این زمینه، کار کنند و تمرکز زیادی را بر آموزش گفتوگو، دیالوگ، نفی
مونولوگ و تکصدایی بگذارند و این، ممکن نخواهد بود مگر آنکه پدر و مادر، معلمان، سیاستمداران و... خودشان در عمل به چنین آموزههایی تن دهند و قانون را زیر پا نگذارند.متأسفانه ما در همه این موارد، از پدرومادر و آموزش آنها به فرزندان در خانه و خانواده گرفته تا رفتار نخبگان و دولتمردان در جامعه، دچار کاستی هستيم. زن و شوهر پیش از ازدواج یا پیش از فرزندآوری، تا چه اندازه آموزشهای لازم را برای تربیت فرزندان میبینند؟ هیچ! اگر نگوییم هیچ، قطعا این آموزش، بسیار محدود، جزئی و اندک است. این موضوع در مورد معلمانمان نیز صحت دارد. آیا آموزشهایی که برای تربیت و پرورش دانشآموزان به معلمها میدهیم، کامل است؟ آیا به اندازه کافی، مشکلات و معضلات زندگی معلمان را برطرف و مرتفع کردهایم که انتظار داشته باشیم این افراد با فراغ بال، به آموزش و تربیت دانشآموزان بپردازند؟ دولت، نهادهای دینی، مساجد، علما و... همه افراد باید در مورد وظایفشان و انجام صحیح آنها، بسیار حساس باشند.
شأن معلمان
این روزها، ما مشکلات بسیار زیادی دراینباره داریم. افراد مدعي بسيارند اما آنان كه به گفتههايشان عمل مي كنند، اندك هستند، نمیتوان به مردم توصیه کرد در تعاملات اجتماعیشان با یکدیگر، صادقانه و متعهدانه عمل کنند. اين يكي از ضربههای مهلکی است که به بدنه زیرساختهای فرهنگی- اجتماعی جامعه وارد مي شود.
از پدر و مادر در خانه و خانواده تا معلمان در مدرسه، باید به همه اینها آموزش صحیحی داده شود. نهتنها آموزش که باید شأن این افراد را نیز در جامعه حفظ کنیم و حرمت آنها را بهجا بیاوریم. به این معنی که باید معاش معلمانمان را تأمین کنیم تا به خاطر پول و هزینههای زندگی، کاری نکنند که کسرشأن یک معلم باشد. برای مثال، زمانیکه حقوق کمی به یک معلم میدهیم، او برای تدریس خصوصی به منزل شاگردانش میرود. همین کار موجب میشود شاگرد او این احساس را داشته باشد که نان و خرجی معلمش را میدهد و به نوعی، اوست که معلمش را تحت حمایت خود قرار داده است. در چنین شرایطی، حرمت و جایگاهی که شایسته نام معلمی است.
ما در این سالها، از چندین جهت، شخصیت معلمهایمان را بی توجهی کردهایم و شأن آنها را وقعی ننهادهایم؛ معاش آنها را تأمین نکرده و با این کار، شاگردان را آقای آنها کردهایم. وقتی از معلمان سخن میگوییم، استادان دانشگاه را هم جزء آنها بهشمار میآوریم. ارزش و شأن استادان دانشگاه را هم بایدحرمت نهیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.