|

تشکل‌های غیردولتی کمک مالی نمی‌خواهند حمایت قانونی می‌خواهند

ابتدا می‌گفتند NGO! ترجمه آن روزهایش تشکل‌های غیردولتی بود. البته گاهی هم می‌گفتند غیر حکومتی! هرچند عده‌ای معتقد بودند پا گرفتن این تشکل‌ها خیلی هم بدون کمک دولت نبوده، ولی کارکشته‌های این راه می‌گویند کمی امکانات عمومی برای فرزندان همین مردم حقشان است.
حالا نزدیک به دو دهه از فراز شدن و بعد فرود شدن نسبی سازمان‌های مردم‌نهاد (آنچه امروز نام‌شان است) با دکتر حق‌پناه از اولین‌های این حوزه به گفتگو نشسته‌ایم. وی ان‌جی‌او‌ را مقدم بر حزب می‌داند و یاریگر دولت‌ها در توسعه. در نظر ایشان تشکل‌های غیردولتی نمره خوبی تا کنون گرفته‌اند، اما باید بیشتر تلاش شود.


از چه زمانی در کشور و اصفهان بحث تشکل‌های غیردولتی یا به عبارتی مردم‌نهاد شکل گرفت؟ چه شد اصطلاح ان‌جی‌او وارد ادبیات اجتماع ما شد؟
من فکر می‌کنم ان‌جی‌او از قدیم در جوامع وجود داشته است. مثلا در آلمان شاید نزدیک به 300هزار نهاد غیردولتی فعالیت می‌کنند که بعضی از آنها سابقه طولانی دارند. اما در کشور ما چنین مباحثی بعد از فروپاشی شوروی شکل گرفت، بعد از این رویداد بود که ترقی‌خواهان و روشنفکران چه مذهبی و غیرمذهبی در نگاه خود به احزاب و تاثیرگذاری آنها شروع به تغییر کرد و دیدند که احزاب نتوانسته‌اند به اهداف خود برسند، در کنار این‌ها زمینه‌های عملی مثل افزایش سطح تحصیلات و توسعه در کشور باعث شد تا بسیاری به این نتیجه برسند که مشکلات کشور نه عملکرد دولت‌ها که شرایط اجتماعی حاکم بر جامعه است.
این فاکتورهای عینی و ذهنی باعث افزایش اهمیت سازمان‌های غیردولتی شد. پیش از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی تنها دو مدل توسعه وجود داشت. راه رشد سرمایه‌داری و غیرسرمایه‌داری، با شکست بلوک شرق و بروز بحران‌های متعدد در هر دو اردوگاه بسیاری از نیروهای اجتماعی جوامع در حال توسعه به این نتیجه رسیدند که این جامعه و اجتماع است که باید در زمینه‌های ساختاری و تفکر تغییر کند و حکومت‌ها مشکل اصلی نیستند، چنین وضعی باعث شد تا نیروهای دلسوز جامعه به این نتیجه برسند که تشکل‌هایی که اولا سیاسی نباشند و محور فعالیت‌شان مسایل جامعه مثل فقر، محیط زیست، یا بهداشت باشد و خود مردم را در حل مشکلاتشان مشارکت دهد.
درکشورهای توسعه یافته چنین فعالیت‌های کاملا جا افتاده و بسیاری از مسایل جامعه به واسطه همین نهادهای غیردولتی حل می شوند.
مثلا در آلمان یک سالمندی که نمی‌خواهد به خانه سالمندان برود به کمک نهادهای محلی تامین می‌شود و در محل زندگی خودش به وی رسیدگی می‌شود، این را بگیرید تا برسید به هر موضوع مورد علاقه برای عده‌ای خاص.
اما در کشور ما نیز از سال 76 و با شعار توسعه سیاسی دولت هفتم و هشتم زمینه زیادی برای این فعالیت‌ها و سپردن امور به مردم فراهم شد.
در ایران پیش از این نیز تشکل‌های غیردولتی به صورت دیگری همواره بوده مثل هیات‌های مذهبی که توسط خود مردم و داوطلبانه اداره می‌شده است.
یا نهادهایی برای کمک به فقرا و ایتام، پس پیش‌تر بوده است اما حالا شکل مدرن‌تری به خود گرفته با اهداف مشخص‌تر و اساسنامه خاص خودش. به نظر من دوره 76 تا اواسط دهه هشتاد برای ما تجربه مثبت و موفقی بوده است.

چرا یک عده فکر می‌کنند این مساله یک کالای لوکس و مختص اقشار خاصی است؟
انگار هنوز برای ما فعالیت داوطلبانه جا نیفتاده است و این علی رغم تجربه مثبتی است که شما از دوران دولت هفتم و هشتم به یاد می‌آورید و هنوز بسیاری منتظرند تا دولت کاری کند!
این تشکل‌ها با شکل امروزی‌اش یک نهال نوپا است، کافیست به آن توجه نشود تا اثرگذاری‌اش از بین برود. من فکر می‌کنم اگر ثبات باشد کم‌کم توجه به ان‌جی‌اوها و کارکرد آن هم به دهک‌های دیگر جامعه می‌رسد، الان فرصت زیادی نبوده تا جامعه از ثمرات نهادهای مدرن غیردولتی بهره ببرند اما مثلا موسسات حمایت از ایتام چون زمان زیادی حضور داشته‌اند دیگر کالای لوکس نیستند و مردم با آنها پیوند خورده‌اند، اشکال مدرن تشکل‌های غیردولتی هم به مرور میان مردم جا پیدا خواهند کرد.
اگر کمی فضا برای فعالیت‌ این نهادها ناامن شود اولین کسانی که فاصله می‌گیرند حامیان مالی آنها هستند زیرا نمی‌خواهند مساله‌دار به نظر برسند.
ما یک پارادوکس هم داریم، در تعریف بین‌المللی؛ ان‌جی‌او یک نهادی غیردولتی غیر وابسته و مستقل از کمک‌های دولتی است، چرا در کشورهای جهان سوم فکر می‌کنیم که این نهادها به حمایت دولت نیاز دارند‌!

دولت باید مستقیم عمل کند یا باید سیاست‌های دیگری در پیش بگیرد؟
چون در کشور ما همیشه اقتصاد و دولت نفتی بوده اولین چیزی که به فکر می‌رسد کمک مالی مستقیم دولت است. البته در کشورهای توسعه یافته دولت به تشکل‌های مردم‌نهاد کمک می‌کند منتها به این صورت که پروژه‌ها و یا پرونده‌هایی را به آنها می‌سپارد و هزینه آن را می‌پردازد چون می‌داند هم هزینه بسیار کمتری می‌پردازد و هم اجرای آن بسیار صادقانه‌تر با عمق بیشتری همراه خواهد بود.
بیشترین حمایت باید قانونی باشد تا فضای امنی برای فعالیت شکل بگیرد و بیشتر به احساس امنیت برمی‌گردد تا حمایت‌های فیزیکی! همان‌طور که این احساس به یک هیات مذهبی داده می‌شود و در ادامه منابع مالی هم آماده می‌شود، در ضمنی که ان‌جی‌او یک سازمان مخفی نیست بلکه ساختاری شفاف و دمکراتیک هم دارد و به صورت قانونی هم می‌خواهد کار کند.
من فکر نمی‌کنم در زمان دولت هفتم و هشتم هم حمایت مالی از این نهادها شده باشد،حداکثر در حد یک اتاق برای فعالیت بوده که معتقدم کوچکترین مساله یک نهاد غیردولتی برای شروع کار است. این پارادوکس اینگونه حل می‌شود که نهادهای غیردولتی به حمایت مالی نیاز ندارند بلکه به امنیت قانونی و نه تنها ماده قانونی که احساس امنیت در برابر قانون برای فعالیت درست و منطقی خود احتیاج دارند.

در مورد رابطه احزاب و ان‌جی‌او ها بفرمایید؟ می‌توان بین شکل‌گیری این دو رابطه برقرار کرد؟
ان‌جی‌اوها پیش‌نیاز تشکیل احزاب هستند. تا در جایی این نهادها شکل نگیرند نمی‌توان انتظار داشت که احزاب پا بگیرند نه به خاطر اینکه از نظر موضوعی و کارکردی شبیه هم باشند، که حتی گاها بسیار متفاوتند بحث بر سر فرهنگ کارجمعی و آماده شدن روحیه یک شخص برای انجام کاری به صورت گروهی است.
بگذارید از تجارب خودم بگویم، آن روزها وقتی کسی وارد یک حزب می‌شد فکر می‌کرد وارد یک آیین شده، فرهنگ عمومی آن زمان را می‌گویم!
کسی فکر نمی‌کرد چیزی که گفته می‌شود یک برنامه اجتماعی برای اداره کشور است. چون تجربه نداشت! ان‌‌جی‌او‌ها از این دید در جهت توسعه اجتماعی نقش بسیار مهمی دارند و مقدمه آن محسوب می‌شوند.
شاید این حرف کمی عجیب باشد برای شما اما تشکل‌های غیردولتی فارغ از نظام حاکم بر یک جامعه شکل می‌گیرند اما ضامن بقای آن نظام هم هستند، چون این نهادها می‌توانند خواسته‌ها و گاه اعتراضات شهروندان را کانالیزه کرده و زمینه برای مطرح شدن منطقی آن را فراهم می‌کند.
در بسیاری از موارد تشکل‌ها می‌توانند با انتقال نیازهای اجتماعی به حاکمیت باعث شوند تا آنها نیز در صدد پاسخ‌گویی خواست‌های جامعه برآیند البته در حد منطقی.
بحث دیگر در مورد ان‌جی‌اوها مشارکت در توسعه است. امروز با رهاسازی و رقابتی که در دنیا صورت می‌گیرد دیگر نمی‌توان بدون مشارکت گسترده مردم و نهادهای مدنی پروسه توسعه را طی کرد.
زمانی که یک تکنوکرات در جایی مشغول کار وخدمت‌رسانی است اگر انگیزه‌ها و نیازهای روحی وی را در نظر نگیریم و مدام وی را در برابر علایق شخصی، تفریحات یا آنچه برای وی آرامش روحی ایجاد می‌کند، محدود کنیم و در صدد تحمیل سبک خاصی از زندگی بر او باشیم خود‌به‌خود هزینه‌های به خدمت گرفتنش چندین برابر می‌شود، در ضمن اینکه احتمال بروز فساد و ریا را نیز افزایش می‌دهیم.

یعنی شما معتقدید گسترش ان‌جی‌اوها در کنار توسعه منابع انسانی به دولت‌ها کمک می‌کند تا توسعه اقتصادی را پیش ببرند؟!
بله، دقیقا. امروز با گسترش جهانی‌سازی بسیاری کمک‌های بین‌المللی در زمینه‌های مالی، آموزشی یا تحقیقاتی از طریق سازمان ملل و نهادهای وابسته به آن، به سازمان‌های غیردولتی تعلق می‌گیرد و این تشکل‌ها نقش مهمی در انتقال آن به جامعه در جهت رشد و توسعه ایفا می‌کنند.
مساله دیگر گسترش کنش و برهم‌کنش دولت‌ها بر همدیگر است و بسیاری از این تبادلات و تاثیرات را می‌توان به وسیله تشکل‌های مردم نهاد دنبال کرد. گاه دیده شده کشورهایی که ان‌جی‌او مستقل ندارند در مجامع عمومی تشکل‌های دولت ساخته را به عنوان ویترین می‌فرستند، چنین تشکل‌هایی کارآیی لازم را ندارند و نمی‌توانند با دیگر نهادها ارتباط برقرار کنند. ان‌جی‌اوها حوزه وسیعی از فعالیت‌ها را در بر می‌گیرند که اگر به آنها مجال داده شود توانایی حل بسیاری مشکلات را دارند و مانند احزاب نیستند که سهم‌خواهی کنند و یا گاهی تهدید برای حاکمیت بشوند.

چرا در سال‌های اخیر دولت‌ها توجه چندانی به این مساله نمی‌کنند؟ فکر می‌کنید برداشت یا پیام اشتباهی از این سو شنیده‌اند یا اعتماد ندارند!
باید گفت مسوولان ما به طور کلی هنوز به نقش ان‌جی‌اوها باور چندانی ندارند و اهمیت برای آن قایل نیستند.
حال اگر دولت اعتماد به نفس لازم را داشته باشد و البته تشکل‌های مردم‌نهاد هم درست به وظیفه خود عمل کنند اتفاقا می‌توانند رابط خوبی بین جامعه و دولت باشند تا مسایل جامعه به حاکمیت منتقل شده و برای آن راه‌کار اندیشیده شود.
عدم وجود چنین روابطی می‌تواند به بی‌اعتمادی بیشتر بین مردم و حکومت منجر شود.
به اصفهان که نگاه کنید زمانی این تشکل‌ها گستره زیادی داشتند ولی بعدها به دلیل مشکلات مالی یا نگاه امنیتی بعضی مسوولان دچار استحاله شدند.
خاطرتان هست در قضیه زلزله بم سازمان ملی جوانان با محوریت ان‌جی‌او ها توانست کمک‌های مردمی زیادی را جمع‌آوری کرده و یا برنامه‌های بسیاری توسط مردم‌نهادها برای کاهش آسیب‌ها و رسیدگی مسائل پس از زلزله انجام شد. اما بعدها نتوانسند این زنجیره را کامل کنند و کم کم با بالا رفتن هزینه‌های فعالیت از صحنه خارج شدند.

شما به عنوان یک فعال سابق سیاسی و بعدها فعال در تشکل‌های مردم‌نهاد تجربیات زیادی دارید خاصه انجمن حامیان حقوق بشر! راجع به تاریخچه و نحوه شکل‌گیری آن بگویید!
بنده بعد از همان سال‌ 61 به این نتیجه رسیدم که فعالیت‌های آن‌گونه سیاسی نمی‌تواند تاثیر داشته باشد، و وقتی فضا مساعد شد به فکر تشکیل انجمن‌های مردم نهاد افتادم.
یکی از مسایلی که آن روزها ذهنم را مشغول می‌کرد وضعیت خانواده‌های زندانیان بود که در زمان گذراندن دوره زندان سرپرست خانواده چه مشکلات و آسیب‌هایی را متحمل می‌شوند، رفع و رسیدگی مادی و معنوی به این خانواده‌ها خود کمک بسیاری به جامعه می‌کرد. ما درانجمن حامیان، خط مشی‌ی را در پیش گرفتیم که حتی انتظار قدردانی دولت را هم داشتیم که البته چنین نشد.
گاهی کمک‌ها مادی بود و گاه در قالب مشاوره حقوقی یا اجتماعی،پزشکی به خانواده‌ها ارایه می‌شد تا خدایی‌ناکرده مشکل بیشتری ایجاد نشود. در طول فعالیت انجمن ما هیچ کار مطبوعاتی نکردیم و شما در طول این مدت حتی یک مصاحبه در مورد فعالیت انجمن نمی‌بینید.
به این خاطر که نمی خواستیم کار تبلیغاتی بکنیم.باید بپذیریم انجمنی که محمور فعالیت آن حقوق بشر است در جاهایی تقابل یا اصطکاک با دولت‌ها پیدا می‌کند اما ما تلاش کردیم تا جایی که ممکن است رابطه‌ای بر مبنای تعامل با سیستم داشته باشیم و این را به صور مختلف نشان داده‌ایم.
گاهی اشخاصی وارد انجمن می‌شدند برای اینکه ببینند چه کارهایی انجام می‌شود مثلا خلاف امنیت ملی نباشد یا از این دست که ما با کمال میل اجازه می‌دادیم تا در جریان همه امور قرار بگیرند یا اگر موردی نقض حقوق بشر در جایی رخ می‌داد به رغم وظیفه چنین نهادی برای اعلام آن سعی کردیم بدون هیچ‌گونه غوغاسالاری یا پروپاگاندا آن پیگیری و از راه تعامل برای رفع آن وارد شویم. اما متاسفانه به این مسایل توجه نشد،گاهی دیگر نهادهای بین‌المللی یا غیردولتی فکر می‌کردند که انجمن یک تشکل دولتی یا فرمایشی است که البته چنین نبود و به ما از دو طرف هزینه وارد می شد.
شاید تنها کاری که ما انجام دادیم تهیه بولتن‌های خبری در مورد محورهای کارمان بود که به صورت خیلی محدود میان علاقه‌مندان خودمان پخش می‌شد و اصلا گستره اطلاع‌رسانی نداشت.

حقوق بشر که فقط یک سری مسایل خاص نیست و گستره وسیعی را در بر می‌گیرد مثل حق تحصیل یا معیشت،مسکن و از این دست! فکر نمی کنید به جای ساختن آرمانشهر می‌توان در مواردی وارد شد که جزیی‌تر باشد و هم اعتماد حاکمیت را در پی داشته باشد و هم در دسترس و قابل نتیجه دادن باشد؟
من معتقدم که هیچ‌گاه به دنبال آرمان‌شهر نبوده‌ایم و حقوق بشر باید برای کشوری مثل ما بومی‌سازی شود. اگر به دنبال همه آنچه که در اعلامیه حقوق بشر آمده، باشیم نه قابل حصول است و نه اصولا در جایی پیاده شده. فکر نکنید در جایی حتی آن کشورهای توسعه یافته چنین چیزی هست! آنجا هم چنین خبری نیست.

کدام نهاد یا سازمان متولی رشد انگیزه های اجتماعی برای مشارکت در توسعه شهر است؟ استانداری یا جای دیگر؟
یک مثال می‌زنم وقتی یک استاد دانشگاه وارد کلاس درس می‌شود و بر سکو می‌ایستد یک‌بار فرصت دارد تا به دانشجویان ثابت که صلاحیت درس دادن و آموختن به آنها را دارد. بحث بر سر داشتن صلاحیت نیست بلکه اثبات آن به مخاطب است، اگر او موفق شد که هیچ وگرنه برای سال‌ها بین نسل‌های متمادی دانش‌جویان بعدی نیز وی را برای آموزش بی‌صلاحیت می‌دانند. پس مسولان شهری اصفهان خودشان باید با مردم تعامل کنند و ثابت کنند لیاقت لازم را دارند. من منکر خدمات نهادهای شهری نیستم، تمیزی شهر وبسیاری خدمات دیگر در راستای توسعه هستند اما در ظاهر استانداری و مجموعه مدیریت شهری راه خود را می‌رود و مردم نیز با منابع کسب اطلاعات خود راه خودشان را می‌روند.

ابتدا می‌گفتند NGO! ترجمه آن روزهایش تشکل‌های غیردولتی بود. البته گاهی هم می‌گفتند غیر حکومتی! هرچند عده‌ای معتقد بودند پا گرفتن این تشکل‌ها خیلی هم بدون کمک دولت نبوده، ولی کارکشته‌های این راه می‌گویند کمی امکانات عمومی برای فرزندان همین مردم حقشان است.
حالا نزدیک به دو دهه از فراز شدن و بعد فرود شدن نسبی سازمان‌های مردم‌نهاد (آنچه امروز نام‌شان است) با دکتر حق‌پناه از اولین‌های این حوزه به گفتگو نشسته‌ایم. وی ان‌جی‌او‌ را مقدم بر حزب می‌داند و یاریگر دولت‌ها در توسعه. در نظر ایشان تشکل‌های غیردولتی نمره خوبی تا کنون گرفته‌اند، اما باید بیشتر تلاش شود.


از چه زمانی در کشور و اصفهان بحث تشکل‌های غیردولتی یا به عبارتی مردم‌نهاد شکل گرفت؟ چه شد اصطلاح ان‌جی‌او وارد ادبیات اجتماع ما شد؟
من فکر می‌کنم ان‌جی‌او از قدیم در جوامع وجود داشته است. مثلا در آلمان شاید نزدیک به 300هزار نهاد غیردولتی فعالیت می‌کنند که بعضی از آنها سابقه طولانی دارند. اما در کشور ما چنین مباحثی بعد از فروپاشی شوروی شکل گرفت، بعد از این رویداد بود که ترقی‌خواهان و روشنفکران چه مذهبی و غیرمذهبی در نگاه خود به احزاب و تاثیرگذاری آنها شروع به تغییر کرد و دیدند که احزاب نتوانسته‌اند به اهداف خود برسند، در کنار این‌ها زمینه‌های عملی مثل افزایش سطح تحصیلات و توسعه در کشور باعث شد تا بسیاری به این نتیجه برسند که مشکلات کشور نه عملکرد دولت‌ها که شرایط اجتماعی حاکم بر جامعه است.
این فاکتورهای عینی و ذهنی باعث افزایش اهمیت سازمان‌های غیردولتی شد. پیش از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی تنها دو مدل توسعه وجود داشت. راه رشد سرمایه‌داری و غیرسرمایه‌داری، با شکست بلوک شرق و بروز بحران‌های متعدد در هر دو اردوگاه بسیاری از نیروهای اجتماعی جوامع در حال توسعه به این نتیجه رسیدند که این جامعه و اجتماع است که باید در زمینه‌های ساختاری و تفکر تغییر کند و حکومت‌ها مشکل اصلی نیستند، چنین وضعی باعث شد تا نیروهای دلسوز جامعه به این نتیجه برسند که تشکل‌هایی که اولا سیاسی نباشند و محور فعالیت‌شان مسایل جامعه مثل فقر، محیط زیست، یا بهداشت باشد و خود مردم را در حل مشکلاتشان مشارکت دهد.
درکشورهای توسعه یافته چنین فعالیت‌های کاملا جا افتاده و بسیاری از مسایل جامعه به واسطه همین نهادهای غیردولتی حل می شوند.
مثلا در آلمان یک سالمندی که نمی‌خواهد به خانه سالمندان برود به کمک نهادهای محلی تامین می‌شود و در محل زندگی خودش به وی رسیدگی می‌شود، این را بگیرید تا برسید به هر موضوع مورد علاقه برای عده‌ای خاص.
اما در کشور ما نیز از سال 76 و با شعار توسعه سیاسی دولت هفتم و هشتم زمینه زیادی برای این فعالیت‌ها و سپردن امور به مردم فراهم شد.
در ایران پیش از این نیز تشکل‌های غیردولتی به صورت دیگری همواره بوده مثل هیات‌های مذهبی که توسط خود مردم و داوطلبانه اداره می‌شده است.
یا نهادهایی برای کمک به فقرا و ایتام، پس پیش‌تر بوده است اما حالا شکل مدرن‌تری به خود گرفته با اهداف مشخص‌تر و اساسنامه خاص خودش. به نظر من دوره 76 تا اواسط دهه هشتاد برای ما تجربه مثبت و موفقی بوده است.

چرا یک عده فکر می‌کنند این مساله یک کالای لوکس و مختص اقشار خاصی است؟
انگار هنوز برای ما فعالیت داوطلبانه جا نیفتاده است و این علی رغم تجربه مثبتی است که شما از دوران دولت هفتم و هشتم به یاد می‌آورید و هنوز بسیاری منتظرند تا دولت کاری کند!
این تشکل‌ها با شکل امروزی‌اش یک نهال نوپا است، کافیست به آن توجه نشود تا اثرگذاری‌اش از بین برود. من فکر می‌کنم اگر ثبات باشد کم‌کم توجه به ان‌جی‌اوها و کارکرد آن هم به دهک‌های دیگر جامعه می‌رسد، الان فرصت زیادی نبوده تا جامعه از ثمرات نهادهای مدرن غیردولتی بهره ببرند اما مثلا موسسات حمایت از ایتام چون زمان زیادی حضور داشته‌اند دیگر کالای لوکس نیستند و مردم با آنها پیوند خورده‌اند، اشکال مدرن تشکل‌های غیردولتی هم به مرور میان مردم جا پیدا خواهند کرد.
اگر کمی فضا برای فعالیت‌ این نهادها ناامن شود اولین کسانی که فاصله می‌گیرند حامیان مالی آنها هستند زیرا نمی‌خواهند مساله‌دار به نظر برسند.
ما یک پارادوکس هم داریم، در تعریف بین‌المللی؛ ان‌جی‌او یک نهادی غیردولتی غیر وابسته و مستقل از کمک‌های دولتی است، چرا در کشورهای جهان سوم فکر می‌کنیم که این نهادها به حمایت دولت نیاز دارند‌!

دولت باید مستقیم عمل کند یا باید سیاست‌های دیگری در پیش بگیرد؟
چون در کشور ما همیشه اقتصاد و دولت نفتی بوده اولین چیزی که به فکر می‌رسد کمک مالی مستقیم دولت است. البته در کشورهای توسعه یافته دولت به تشکل‌های مردم‌نهاد کمک می‌کند منتها به این صورت که پروژه‌ها و یا پرونده‌هایی را به آنها می‌سپارد و هزینه آن را می‌پردازد چون می‌داند هم هزینه بسیار کمتری می‌پردازد و هم اجرای آن بسیار صادقانه‌تر با عمق بیشتری همراه خواهد بود.
بیشترین حمایت باید قانونی باشد تا فضای امنی برای فعالیت شکل بگیرد و بیشتر به احساس امنیت برمی‌گردد تا حمایت‌های فیزیکی! همان‌طور که این احساس به یک هیات مذهبی داده می‌شود و در ادامه منابع مالی هم آماده می‌شود، در ضمنی که ان‌جی‌او یک سازمان مخفی نیست بلکه ساختاری شفاف و دمکراتیک هم دارد و به صورت قانونی هم می‌خواهد کار کند.
من فکر نمی‌کنم در زمان دولت هفتم و هشتم هم حمایت مالی از این نهادها شده باشد،حداکثر در حد یک اتاق برای فعالیت بوده که معتقدم کوچکترین مساله یک نهاد غیردولتی برای شروع کار است. این پارادوکس اینگونه حل می‌شود که نهادهای غیردولتی به حمایت مالی نیاز ندارند بلکه به امنیت قانونی و نه تنها ماده قانونی که احساس امنیت در برابر قانون برای فعالیت درست و منطقی خود احتیاج دارند.

در مورد رابطه احزاب و ان‌جی‌او ها بفرمایید؟ می‌توان بین شکل‌گیری این دو رابطه برقرار کرد؟
ان‌جی‌اوها پیش‌نیاز تشکیل احزاب هستند. تا در جایی این نهادها شکل نگیرند نمی‌توان انتظار داشت که احزاب پا بگیرند نه به خاطر اینکه از نظر موضوعی و کارکردی شبیه هم باشند، که حتی گاها بسیار متفاوتند بحث بر سر فرهنگ کارجمعی و آماده شدن روحیه یک شخص برای انجام کاری به صورت گروهی است.
بگذارید از تجارب خودم بگویم، آن روزها وقتی کسی وارد یک حزب می‌شد فکر می‌کرد وارد یک آیین شده، فرهنگ عمومی آن زمان را می‌گویم!
کسی فکر نمی‌کرد چیزی که گفته می‌شود یک برنامه اجتماعی برای اداره کشور است. چون تجربه نداشت! ان‌‌جی‌او‌ها از این دید در جهت توسعه اجتماعی نقش بسیار مهمی دارند و مقدمه آن محسوب می‌شوند.
شاید این حرف کمی عجیب باشد برای شما اما تشکل‌های غیردولتی فارغ از نظام حاکم بر یک جامعه شکل می‌گیرند اما ضامن بقای آن نظام هم هستند، چون این نهادها می‌توانند خواسته‌ها و گاه اعتراضات شهروندان را کانالیزه کرده و زمینه برای مطرح شدن منطقی آن را فراهم می‌کند.
در بسیاری از موارد تشکل‌ها می‌توانند با انتقال نیازهای اجتماعی به حاکمیت باعث شوند تا آنها نیز در صدد پاسخ‌گویی خواست‌های جامعه برآیند البته در حد منطقی.
بحث دیگر در مورد ان‌جی‌اوها مشارکت در توسعه است. امروز با رهاسازی و رقابتی که در دنیا صورت می‌گیرد دیگر نمی‌توان بدون مشارکت گسترده مردم و نهادهای مدنی پروسه توسعه را طی کرد.
زمانی که یک تکنوکرات در جایی مشغول کار وخدمت‌رسانی است اگر انگیزه‌ها و نیازهای روحی وی را در نظر نگیریم و مدام وی را در برابر علایق شخصی، تفریحات یا آنچه برای وی آرامش روحی ایجاد می‌کند، محدود کنیم و در صدد تحمیل سبک خاصی از زندگی بر او باشیم خود‌به‌خود هزینه‌های به خدمت گرفتنش چندین برابر می‌شود، در ضمن اینکه احتمال بروز فساد و ریا را نیز افزایش می‌دهیم.

یعنی شما معتقدید گسترش ان‌جی‌اوها در کنار توسعه منابع انسانی به دولت‌ها کمک می‌کند تا توسعه اقتصادی را پیش ببرند؟!
بله، دقیقا. امروز با گسترش جهانی‌سازی بسیاری کمک‌های بین‌المللی در زمینه‌های مالی، آموزشی یا تحقیقاتی از طریق سازمان ملل و نهادهای وابسته به آن، به سازمان‌های غیردولتی تعلق می‌گیرد و این تشکل‌ها نقش مهمی در انتقال آن به جامعه در جهت رشد و توسعه ایفا می‌کنند.
مساله دیگر گسترش کنش و برهم‌کنش دولت‌ها بر همدیگر است و بسیاری از این تبادلات و تاثیرات را می‌توان به وسیله تشکل‌های مردم نهاد دنبال کرد. گاه دیده شده کشورهایی که ان‌جی‌او مستقل ندارند در مجامع عمومی تشکل‌های دولت ساخته را به عنوان ویترین می‌فرستند، چنین تشکل‌هایی کارآیی لازم را ندارند و نمی‌توانند با دیگر نهادها ارتباط برقرار کنند. ان‌جی‌اوها حوزه وسیعی از فعالیت‌ها را در بر می‌گیرند که اگر به آنها مجال داده شود توانایی حل بسیاری مشکلات را دارند و مانند احزاب نیستند که سهم‌خواهی کنند و یا گاهی تهدید برای حاکمیت بشوند.

چرا در سال‌های اخیر دولت‌ها توجه چندانی به این مساله نمی‌کنند؟ فکر می‌کنید برداشت یا پیام اشتباهی از این سو شنیده‌اند یا اعتماد ندارند!
باید گفت مسوولان ما به طور کلی هنوز به نقش ان‌جی‌اوها باور چندانی ندارند و اهمیت برای آن قایل نیستند.
حال اگر دولت اعتماد به نفس لازم را داشته باشد و البته تشکل‌های مردم‌نهاد هم درست به وظیفه خود عمل کنند اتفاقا می‌توانند رابط خوبی بین جامعه و دولت باشند تا مسایل جامعه به حاکمیت منتقل شده و برای آن راه‌کار اندیشیده شود.
عدم وجود چنین روابطی می‌تواند به بی‌اعتمادی بیشتر بین مردم و حکومت منجر شود.
به اصفهان که نگاه کنید زمانی این تشکل‌ها گستره زیادی داشتند ولی بعدها به دلیل مشکلات مالی یا نگاه امنیتی بعضی مسوولان دچار استحاله شدند.
خاطرتان هست در قضیه زلزله بم سازمان ملی جوانان با محوریت ان‌جی‌او ها توانست کمک‌های مردمی زیادی را جمع‌آوری کرده و یا برنامه‌های بسیاری توسط مردم‌نهادها برای کاهش آسیب‌ها و رسیدگی مسائل پس از زلزله انجام شد. اما بعدها نتوانسند این زنجیره را کامل کنند و کم کم با بالا رفتن هزینه‌های فعالیت از صحنه خارج شدند.

شما به عنوان یک فعال سابق سیاسی و بعدها فعال در تشکل‌های مردم‌نهاد تجربیات زیادی دارید خاصه انجمن حامیان حقوق بشر! راجع به تاریخچه و نحوه شکل‌گیری آن بگویید!
بنده بعد از همان سال‌ 61 به این نتیجه رسیدم که فعالیت‌های آن‌گونه سیاسی نمی‌تواند تاثیر داشته باشد، و وقتی فضا مساعد شد به فکر تشکیل انجمن‌های مردم نهاد افتادم.
یکی از مسایلی که آن روزها ذهنم را مشغول می‌کرد وضعیت خانواده‌های زندانیان بود که در زمان گذراندن دوره زندان سرپرست خانواده چه مشکلات و آسیب‌هایی را متحمل می‌شوند، رفع و رسیدگی مادی و معنوی به این خانواده‌ها خود کمک بسیاری به جامعه می‌کرد. ما درانجمن حامیان، خط مشی‌ی را در پیش گرفتیم که حتی انتظار قدردانی دولت را هم داشتیم که البته چنین نشد.
گاهی کمک‌ها مادی بود و گاه در قالب مشاوره حقوقی یا اجتماعی،پزشکی به خانواده‌ها ارایه می‌شد تا خدایی‌ناکرده مشکل بیشتری ایجاد نشود. در طول فعالیت انجمن ما هیچ کار مطبوعاتی نکردیم و شما در طول این مدت حتی یک مصاحبه در مورد فعالیت انجمن نمی‌بینید.
به این خاطر که نمی خواستیم کار تبلیغاتی بکنیم.باید بپذیریم انجمنی که محمور فعالیت آن حقوق بشر است در جاهایی تقابل یا اصطکاک با دولت‌ها پیدا می‌کند اما ما تلاش کردیم تا جایی که ممکن است رابطه‌ای بر مبنای تعامل با سیستم داشته باشیم و این را به صور مختلف نشان داده‌ایم.
گاهی اشخاصی وارد انجمن می‌شدند برای اینکه ببینند چه کارهایی انجام می‌شود مثلا خلاف امنیت ملی نباشد یا از این دست که ما با کمال میل اجازه می‌دادیم تا در جریان همه امور قرار بگیرند یا اگر موردی نقض حقوق بشر در جایی رخ می‌داد به رغم وظیفه چنین نهادی برای اعلام آن سعی کردیم بدون هیچ‌گونه غوغاسالاری یا پروپاگاندا آن پیگیری و از راه تعامل برای رفع آن وارد شویم. اما متاسفانه به این مسایل توجه نشد،گاهی دیگر نهادهای بین‌المللی یا غیردولتی فکر می‌کردند که انجمن یک تشکل دولتی یا فرمایشی است که البته چنین نبود و به ما از دو طرف هزینه وارد می شد.
شاید تنها کاری که ما انجام دادیم تهیه بولتن‌های خبری در مورد محورهای کارمان بود که به صورت خیلی محدود میان علاقه‌مندان خودمان پخش می‌شد و اصلا گستره اطلاع‌رسانی نداشت.

حقوق بشر که فقط یک سری مسایل خاص نیست و گستره وسیعی را در بر می‌گیرد مثل حق تحصیل یا معیشت،مسکن و از این دست! فکر نمی کنید به جای ساختن آرمانشهر می‌توان در مواردی وارد شد که جزیی‌تر باشد و هم اعتماد حاکمیت را در پی داشته باشد و هم در دسترس و قابل نتیجه دادن باشد؟
من معتقدم که هیچ‌گاه به دنبال آرمان‌شهر نبوده‌ایم و حقوق بشر باید برای کشوری مثل ما بومی‌سازی شود. اگر به دنبال همه آنچه که در اعلامیه حقوق بشر آمده، باشیم نه قابل حصول است و نه اصولا در جایی پیاده شده. فکر نکنید در جایی حتی آن کشورهای توسعه یافته چنین چیزی هست! آنجا هم چنین خبری نیست.

کدام نهاد یا سازمان متولی رشد انگیزه های اجتماعی برای مشارکت در توسعه شهر است؟ استانداری یا جای دیگر؟
یک مثال می‌زنم وقتی یک استاد دانشگاه وارد کلاس درس می‌شود و بر سکو می‌ایستد یک‌بار فرصت دارد تا به دانشجویان ثابت که صلاحیت درس دادن و آموختن به آنها را دارد. بحث بر سر داشتن صلاحیت نیست بلکه اثبات آن به مخاطب است، اگر او موفق شد که هیچ وگرنه برای سال‌ها بین نسل‌های متمادی دانش‌جویان بعدی نیز وی را برای آموزش بی‌صلاحیت می‌دانند. پس مسولان شهری اصفهان خودشان باید با مردم تعامل کنند و ثابت کنند لیاقت لازم را دارند. من منکر خدمات نهادهای شهری نیستم، تمیزی شهر وبسیاری خدمات دیگر در راستای توسعه هستند اما در ظاهر استانداری و مجموعه مدیریت شهری راه خود را می‌رود و مردم نیز با منابع کسب اطلاعات خود راه خودشان را می‌روند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.