محمدرضا خاتمی: مردم باید داوری کنند
اصلاح طلبی جنبشی برای زندگی است
مهدی محمدی
دکتر محمدرضاخاتمی را جدای از نسبتی که با رییس دولت اصلاحات دارد به فعالیتهای حزبی میشناسیم و نایب رییسی مجلس ششم؛ وی یکی از سخنرانان کنگره سراسری سازمان عدالت و آزادی بود که در صحبتهای خود به مساله تحزب در ایران و ضرورت تعمیق آن پرداخت. آنجا بود که حزبورزی را مجاهده خواند در حد جهاد اکبر! درباره تحزب و اعتدال که واژه آشنای این روزها شده با او به گفتگو نشستیم وراهبردهای اصلاحطلبان برای بازگشت به قدرت را هم پرسیدیم.
به نظر شما مرز میان تندروی و آنچه اعتدال خوانده میشود کجاست؟ چه کسی قرار است آن را تعریف کند؟ دولت و یا کنشگران سیاسی که خود را اصلاحطلب یا اعتدالگرا میخوانند؟
هیچکدام! تندروی و کندروی یا اعتدال یک امر نسبی است. ممکن است دولتمردان هر حرکت و انتقادی را تندروی بدانند و معترضان به یک امر یا منتقدان گاه حرکتی را کندروی خطاب کنند. معتدلها نیز خود را شاخص اعتدال و بر مبنای آن مسالهای را تندروی یا کندروی میدانند.
تعیین این شاخص را نباید به بازیگران سپرد؛ چرا که مردم باید در این زمینه داوری کنند. مردم به خوبی میتوانند جریانهای سیاسی و تندروی یا کندروی آنان را تشخیص بدهند. گاهی آنچه دولت تندروی میخواند از نظر مردم نیاز اساسی شمرده میشود.
بهترین راهحلی که به نظر میرسد چیست؟
انتخابات که در آن هر جریانی خود را در معرض رای مردم قرار دهد. البته در چهارچوب قانون.
البته ما معتقدیم هر قانونی که در کشور هست باید رعایت شود.
اما اگر قانون، تنگ نظرانه باشد و زمینه اجرای آن فراهم نباشد، خود به خود ممکن است موجب بیقانونی شود. به قانون عدم استفاده از ماهواره توجه کنید. اعلام شده که شصت تا هفتاد درصد خانوادهها از آن استفاده میکنند و مابقی نیز احتمالاً توانایی یا موقعیت استفاده از آن را ندارند. این فقط باعث قانونگریزی میشود.
وقتی مردم تصمیمگیر اصلی هستند باید بتوانند نمایندگان واقعی خود را انتخاب کنند.
باید این منطق که انتخاب مردم محدود باشد را کنار بگذاریم.وظیفه حاکمیت این است که شرایط را طوری فراهم کند که مردم بتوانند مطابق سلیقهها و نیازهای خود نمایندگانشان را انتخاب کنند.
آنگاه این انتخاب معیار تندروی و کندروی میشود. ممکن است ما و رقیب مدام به هم انگ تندروی یا کندروی بزنیم، اما انتخاب مردم است که معیار اعتدال میشود و مردم شاقول آن!
باید فضای سیاسی کشور به سمتی برود تا همه در آرامش، بدون داد و فریاد بهصورت منطقی حرف خود را بزنند و قضاوت را به مردم بسپرند.
پس شما قایل به مرز میان تندوروی و کندروی نیستید؟!
بستگی دارد شما در کدام طرف میز باشید! در هر سمت میز تعریف شما از اعتدال، کندروی و تندروی ممکن است متفاوت باشد.
خاطر شما هست بحثی که در سالهای 78 و اوایل مجلس ششم بین چند تن از صاحبنظران و روزنامهنگاران در رابطه با نامشخص بودن مرز میان تندروی و کندروی در گرفته بود. همان زمان در میان اصلاحطلبان کسانی بعضی اعمال را همچون نقد آقای هاشمی و مقالات موسوم به عالیجناب سرخپوش را تندروی میدانستند و گروهی دیگر آن را طبیعی یا ذاتی ژورنالیسم دوم خرداد مینامیدند! چنین وضعیتی را چگونه توصیف میکنید؟
ما اصلاً قادر به مرزبندی میان اعتدال، افراط یا تفریط نیستیم و مردم تصمیم گیرنده هستند. البته نمیتوان گفت مردم صددرصد اشتباه نمیکنند. من شخصاً معتقدم مردم در سال 84 اشتباه کردند، اما نکته اینجاست همه ما باید تسلیم رای مردم باشیم. اما اینکه بتوان مرز گذاشت شدنی نیست.
توجه کنید که ما در ایران زندگی میکنیم و باتوجه به شرایط امروز به یک شاخص اعتدال رسیدهایم در میان خود است.
با توجه به برخی محدودیت ها برای حضور بهینه اصلاح طلبان در عرصه سیاسی؛ راهبرد کنونی آنها برای بازگشت به قدرت چیست؟ چه راهکار و مبنایی مدنظر آنان است؟
راهبرد اصلاحطلبان همان است که از بدو فعالیت دنبال میکردهاند، یعنی ورود به قدرت از طریق صندوق رای، مطابق با معنای واقعی مردمسالاری که مردم سرنوشت خود را ازطریق آرای عمومی تعیین کنند.
این استراتژی اصلی اصلاحطلبان تاکنون بوده و از این پس نیز همین را دنبال خواهندکرد.
آنان از هیچ راهی به جز صندوق آرا استفاده نخواهند کرد و به دیگران نیز توصیهای غیرازاین نخواهد داشت؛ این راهیست که خواهند پیمود و تلاش خواهندکرد تا صندوق آرا همان صندوق آرا باشد. یعنی آنچیزی که از صندوق رای بیرون میآید همان نظر واقعی مردم باشد.
قبول اما اصلاحطلبان برای شرکت در انتخابات نیاز به نوزایی و بازسازی هم دارند بهخصوص در زمینه اقتصادی یا اجتماعی و فرهنگی که اما هنوز مشخص نیست که چگونه می خواهند با جوانان متولد دهه هفتاد ارتباط برقرارکنند، درحالی جنس خواستههای آنان در مورد مسایلی که ذکر شد متفاوت از گذشته به نظر میرسد.
اصلاح طلبان دو سرمایه دارند که به نوعی میتواند کاستیها یا نواقصی که مثلاً در حوزه اقتصادی دارند را پوشش دهد: یکی اعتماد مردم است! آنها در زمان اداره کشور و بعد از آن نشان دادند که با مردم صادق، روراست و شفاف هستند.
حاضر نیستند بهخاطر منافع حزبی و جناحی خود منافع مردم را قربانی کنند. این سرمایه اصلی، یعنی سرمایه اجتماعی اصلاحطلبان است.
بسیاری میدانند وقتی اصلاحطلبان وارد انتخابات میشوند بسیاری از کارها را نه ستادهای رسمی که مردم کوچه و بازار یا جوانان انجام میدهند؛ از جمله پخش پوستر یا بروشور و ارایه آگاهی و تحلیل برای دیگران.
ویژگی و برتری دیگر اصلاحطلبان گفتمان آنان است که مطابق با نیازهای جامعه بهخصوص نیازهای جوانان است، و سرمایهایست که جناح مقابل از آن بیبهره است.
گفتمانی که اصولگرایان به آن بیتوجه بودهاند و متاسفانه هنوز در گفتمانهای قدیمی سه دهه پیش خویش ماندهاند. این گفتمان که مرتب نو میشود، دیگر سرمایه اصلی اصلاحطلبان است و راه را برای برقراری ارتباط با نسل جوان باز نگاه میدارد.
اما امروز با نسل جوانی روبهرو هستیم که خواستههای آنی و روزمره از زندگی دارد. ممکن است به نظر عدهای، سطحی به نظر برسد، اما برای جوان امروز واقعی و خواستنی است. چگونه این گفتمان و سرمایه میتواند پاسخگوی خواستههای جوانان باشد؟
یکی از تحولاتی که در گفتمان اصلاحطلبی صورت پذیرفته، تبدیل آن از یک گفتمان سیاسی به یک گفتمان اجتماعی است. اصلاح طلبی امروز صرفاً یک جنبش برای دمکراسیخواهی نیست، بلکه جنبشی برای زندگی کردن است با همه لوازم و مقتضیات آن! اصلاحطلبان جوانی را به رسمیت میشناسند.
نمیگویند آنچه جوانان میخواهند انحراف یا دورشدن از ایدهآلها و آرمانهایی است که ما برای آن انقلاب کردیم. به رسمیت شناختن این تحول اجتماعی یکی از نوآوریهایی است که درگفتمان اصلاحطلبی به وقوع پیوسته است.
بنابراین ما به مرزبندی بین نسلهای انقلاب اعتقاد و نیاز نداریم و تداوم نسلها را میبینیم. علمی که اصلاحات در سال 76 برای تقویت بنیانهای جامعه مدنی برافراشت، در زمانی توسعه سیاسی را مدنظر داشت و در ادامه توسعه متوازن اقتصادی. اما آنچه امروز مجموع اصلاحطلبان بدان معتقدند نیاز به توسعه اجتماعی است، نه که دیگر اشکال توسعه را نفی کنند، بلکه از دیدگاه آنان موتور محرکه توسعه متوازن همین توسعه اجتماعی است. وقتی میگویند نهادهای مدنی باید تقویت شوند به همین امر اشاره میکنند.
تشکیل احزاب و جمعیتها کارخوبی است. اما امروز اثرگذاری حرکتهای اجتماعی و فرهنگی با محوریت جوانان انجام میشود.
شما سخنران کنگره سازمان عدالت و آزادی بودید. همچنین میدانید در رابطه با تحزب و نهادینه کردن فرهنگ آن در کشور و بهخصوص استان اصفهان موانع متعددی بوده و هست. بهعنوان مثال سخنرانی شما در اصفهان در کنگره سال قبل میسر نشد. ارزیابی شما از فعالیت احزابی مثل سازمان عدالت و آزادی چیست؟ آیا اینگونه تشکلها توانستهاند قدمی در راه تعمیق تحزب و کار تشکیلاتی بردارند؟!
من از جزییات فعالیتهای این حزب اطلاع ندارم، اما آنچه امروز روی داد جلسهای پرشکوه و پرمحتوا بود و چنین حزبی که امکانات اندکی دارد در فضای امروز تاکنون موفق عمل کرده است.
البته ما نباید خود را با کشورهایی که دمکراسی در آنجا نهادینه شده مقایسه کنیم.
قبلاً هم گفتم با شرایط امروز کار حزبی را میشود یک نوع جهاد اکبر نامید.
اما اینکه تحزب در کشور ما موفق خواهد شد یا نه؛ حتی اگر به چنین مفاهیمی اعتقاد چندانی نداشته باشیم میتوان گفت تحزب و دمکراسی جبرمحتوم تاریخ است. هیچ جامعهای نمیتواند از آن فرارکند.
امروز با انقلاب ارتباطات که اتفاق افتاده شاهد دموکراسیهای پیشرفتهتری هستیم و ما نیز لامحاله در جریان وارد خواهیم شد. پس چه بهتر که بتوانیم آن را بر اساس فرهنگ و مقتضیات خود مهندسی کنیم.
ما اگر در توسعه اقتصادی نیاز به بنگاههای اقتصادی داریم برای توسعه سیاسی هم به بنگاه سیاسی یعنی احزاب نیازداریم.
ما امیدواریم چنین فعالیتهایی دیدگاه منفی به احزاب را برطرف کند. البته کارهایی هم هست که خود باید انجام بدهیم! کشور ما از نظر آرایش سیاسی به همریخته است.
قرار نیست که ما مثلا 240 حزب در کشور داشته باشیم. بهتر است احزاب همفکر به سمت همگرایی و تشکیل حزب فراگیر حرکت کنند. ممکن در ابتدا کار به صورت جبههای باشد، اما همانند تجربههای دیگر در دنیا باید احزاب فراگیر شکل بگیرند و در آن فراکسیونهای مختلف، نماینده تفکرات مختلف باشند.یکی از موانع تحزب وجود همین احزاب متعدد است که گاه اعضای آن به ده نفر نمیرسد.
اما در زمان سهمخواهی خود را برابر احزاب سراسری و فراگیر میبینند. در واقع ساماندهی فضای تحزب، کار خود احزاب است.
البته دولت هم میتواند با میدان دادن به احزابی که اعضای بیشتر و جلسات منظمتری دارند سیاستهای تشویقی داشته باشد تا میدان برای کسانی که تنها جاهطلبی سیاسی آنان را به فعالیت حزبی کشانده گسترده نباشد. اگر با کمک خود احزاب بتوانیم در یکی دو دهه آینده، سه یا چهار حزب فراگیر داشته باشیم که همه سلایق سیاسی را پوشش بدهند، فضای فعالیت احزاب سیاسی مطلوبتر خواهدبود.
دکتر محمدرضاخاتمی را جدای از نسبتی که با رییس دولت اصلاحات دارد به فعالیتهای حزبی میشناسیم و نایب رییسی مجلس ششم؛ وی یکی از سخنرانان کنگره سراسری سازمان عدالت و آزادی بود که در صحبتهای خود به مساله تحزب در ایران و ضرورت تعمیق آن پرداخت. آنجا بود که حزبورزی را مجاهده خواند در حد جهاد اکبر! درباره تحزب و اعتدال که واژه آشنای این روزها شده با او به گفتگو نشستیم وراهبردهای اصلاحطلبان برای بازگشت به قدرت را هم پرسیدیم.
به نظر شما مرز میان تندروی و آنچه اعتدال خوانده میشود کجاست؟ چه کسی قرار است آن را تعریف کند؟ دولت و یا کنشگران سیاسی که خود را اصلاحطلب یا اعتدالگرا میخوانند؟
هیچکدام! تندروی و کندروی یا اعتدال یک امر نسبی است. ممکن است دولتمردان هر حرکت و انتقادی را تندروی بدانند و معترضان به یک امر یا منتقدان گاه حرکتی را کندروی خطاب کنند. معتدلها نیز خود را شاخص اعتدال و بر مبنای آن مسالهای را تندروی یا کندروی میدانند.
تعیین این شاخص را نباید به بازیگران سپرد؛ چرا که مردم باید در این زمینه داوری کنند. مردم به خوبی میتوانند جریانهای سیاسی و تندروی یا کندروی آنان را تشخیص بدهند. گاهی آنچه دولت تندروی میخواند از نظر مردم نیاز اساسی شمرده میشود.
بهترین راهحلی که به نظر میرسد چیست؟
انتخابات که در آن هر جریانی خود را در معرض رای مردم قرار دهد. البته در چهارچوب قانون.
البته ما معتقدیم هر قانونی که در کشور هست باید رعایت شود.
اما اگر قانون، تنگ نظرانه باشد و زمینه اجرای آن فراهم نباشد، خود به خود ممکن است موجب بیقانونی شود. به قانون عدم استفاده از ماهواره توجه کنید. اعلام شده که شصت تا هفتاد درصد خانوادهها از آن استفاده میکنند و مابقی نیز احتمالاً توانایی یا موقعیت استفاده از آن را ندارند. این فقط باعث قانونگریزی میشود.
وقتی مردم تصمیمگیر اصلی هستند باید بتوانند نمایندگان واقعی خود را انتخاب کنند.
باید این منطق که انتخاب مردم محدود باشد را کنار بگذاریم.وظیفه حاکمیت این است که شرایط را طوری فراهم کند که مردم بتوانند مطابق سلیقهها و نیازهای خود نمایندگانشان را انتخاب کنند.
آنگاه این انتخاب معیار تندروی و کندروی میشود. ممکن است ما و رقیب مدام به هم انگ تندروی یا کندروی بزنیم، اما انتخاب مردم است که معیار اعتدال میشود و مردم شاقول آن!
باید فضای سیاسی کشور به سمتی برود تا همه در آرامش، بدون داد و فریاد بهصورت منطقی حرف خود را بزنند و قضاوت را به مردم بسپرند.
پس شما قایل به مرز میان تندوروی و کندروی نیستید؟!
بستگی دارد شما در کدام طرف میز باشید! در هر سمت میز تعریف شما از اعتدال، کندروی و تندروی ممکن است متفاوت باشد.
خاطر شما هست بحثی که در سالهای 78 و اوایل مجلس ششم بین چند تن از صاحبنظران و روزنامهنگاران در رابطه با نامشخص بودن مرز میان تندروی و کندروی در گرفته بود. همان زمان در میان اصلاحطلبان کسانی بعضی اعمال را همچون نقد آقای هاشمی و مقالات موسوم به عالیجناب سرخپوش را تندروی میدانستند و گروهی دیگر آن را طبیعی یا ذاتی ژورنالیسم دوم خرداد مینامیدند! چنین وضعیتی را چگونه توصیف میکنید؟
ما اصلاً قادر به مرزبندی میان اعتدال، افراط یا تفریط نیستیم و مردم تصمیم گیرنده هستند. البته نمیتوان گفت مردم صددرصد اشتباه نمیکنند. من شخصاً معتقدم مردم در سال 84 اشتباه کردند، اما نکته اینجاست همه ما باید تسلیم رای مردم باشیم. اما اینکه بتوان مرز گذاشت شدنی نیست.
توجه کنید که ما در ایران زندگی میکنیم و باتوجه به شرایط امروز به یک شاخص اعتدال رسیدهایم در میان خود است.
با توجه به برخی محدودیت ها برای حضور بهینه اصلاح طلبان در عرصه سیاسی؛ راهبرد کنونی آنها برای بازگشت به قدرت چیست؟ چه راهکار و مبنایی مدنظر آنان است؟
راهبرد اصلاحطلبان همان است که از بدو فعالیت دنبال میکردهاند، یعنی ورود به قدرت از طریق صندوق رای، مطابق با معنای واقعی مردمسالاری که مردم سرنوشت خود را ازطریق آرای عمومی تعیین کنند.
این استراتژی اصلی اصلاحطلبان تاکنون بوده و از این پس نیز همین را دنبال خواهندکرد.
آنان از هیچ راهی به جز صندوق آرا استفاده نخواهند کرد و به دیگران نیز توصیهای غیرازاین نخواهد داشت؛ این راهیست که خواهند پیمود و تلاش خواهندکرد تا صندوق آرا همان صندوق آرا باشد. یعنی آنچیزی که از صندوق رای بیرون میآید همان نظر واقعی مردم باشد.
قبول اما اصلاحطلبان برای شرکت در انتخابات نیاز به نوزایی و بازسازی هم دارند بهخصوص در زمینه اقتصادی یا اجتماعی و فرهنگی که اما هنوز مشخص نیست که چگونه می خواهند با جوانان متولد دهه هفتاد ارتباط برقرارکنند، درحالی جنس خواستههای آنان در مورد مسایلی که ذکر شد متفاوت از گذشته به نظر میرسد.
اصلاح طلبان دو سرمایه دارند که به نوعی میتواند کاستیها یا نواقصی که مثلاً در حوزه اقتصادی دارند را پوشش دهد: یکی اعتماد مردم است! آنها در زمان اداره کشور و بعد از آن نشان دادند که با مردم صادق، روراست و شفاف هستند.
حاضر نیستند بهخاطر منافع حزبی و جناحی خود منافع مردم را قربانی کنند. این سرمایه اصلی، یعنی سرمایه اجتماعی اصلاحطلبان است.
بسیاری میدانند وقتی اصلاحطلبان وارد انتخابات میشوند بسیاری از کارها را نه ستادهای رسمی که مردم کوچه و بازار یا جوانان انجام میدهند؛ از جمله پخش پوستر یا بروشور و ارایه آگاهی و تحلیل برای دیگران.
ویژگی و برتری دیگر اصلاحطلبان گفتمان آنان است که مطابق با نیازهای جامعه بهخصوص نیازهای جوانان است، و سرمایهایست که جناح مقابل از آن بیبهره است.
گفتمانی که اصولگرایان به آن بیتوجه بودهاند و متاسفانه هنوز در گفتمانهای قدیمی سه دهه پیش خویش ماندهاند. این گفتمان که مرتب نو میشود، دیگر سرمایه اصلی اصلاحطلبان است و راه را برای برقراری ارتباط با نسل جوان باز نگاه میدارد.
اما امروز با نسل جوانی روبهرو هستیم که خواستههای آنی و روزمره از زندگی دارد. ممکن است به نظر عدهای، سطحی به نظر برسد، اما برای جوان امروز واقعی و خواستنی است. چگونه این گفتمان و سرمایه میتواند پاسخگوی خواستههای جوانان باشد؟
یکی از تحولاتی که در گفتمان اصلاحطلبی صورت پذیرفته، تبدیل آن از یک گفتمان سیاسی به یک گفتمان اجتماعی است. اصلاح طلبی امروز صرفاً یک جنبش برای دمکراسیخواهی نیست، بلکه جنبشی برای زندگی کردن است با همه لوازم و مقتضیات آن! اصلاحطلبان جوانی را به رسمیت میشناسند.
نمیگویند آنچه جوانان میخواهند انحراف یا دورشدن از ایدهآلها و آرمانهایی است که ما برای آن انقلاب کردیم. به رسمیت شناختن این تحول اجتماعی یکی از نوآوریهایی است که درگفتمان اصلاحطلبی به وقوع پیوسته است.
بنابراین ما به مرزبندی بین نسلهای انقلاب اعتقاد و نیاز نداریم و تداوم نسلها را میبینیم. علمی که اصلاحات در سال 76 برای تقویت بنیانهای جامعه مدنی برافراشت، در زمانی توسعه سیاسی را مدنظر داشت و در ادامه توسعه متوازن اقتصادی. اما آنچه امروز مجموع اصلاحطلبان بدان معتقدند نیاز به توسعه اجتماعی است، نه که دیگر اشکال توسعه را نفی کنند، بلکه از دیدگاه آنان موتور محرکه توسعه متوازن همین توسعه اجتماعی است. وقتی میگویند نهادهای مدنی باید تقویت شوند به همین امر اشاره میکنند.
تشکیل احزاب و جمعیتها کارخوبی است. اما امروز اثرگذاری حرکتهای اجتماعی و فرهنگی با محوریت جوانان انجام میشود.
شما سخنران کنگره سازمان عدالت و آزادی بودید. همچنین میدانید در رابطه با تحزب و نهادینه کردن فرهنگ آن در کشور و بهخصوص استان اصفهان موانع متعددی بوده و هست. بهعنوان مثال سخنرانی شما در اصفهان در کنگره سال قبل میسر نشد. ارزیابی شما از فعالیت احزابی مثل سازمان عدالت و آزادی چیست؟ آیا اینگونه تشکلها توانستهاند قدمی در راه تعمیق تحزب و کار تشکیلاتی بردارند؟!
من از جزییات فعالیتهای این حزب اطلاع ندارم، اما آنچه امروز روی داد جلسهای پرشکوه و پرمحتوا بود و چنین حزبی که امکانات اندکی دارد در فضای امروز تاکنون موفق عمل کرده است.
البته ما نباید خود را با کشورهایی که دمکراسی در آنجا نهادینه شده مقایسه کنیم.
قبلاً هم گفتم با شرایط امروز کار حزبی را میشود یک نوع جهاد اکبر نامید.
اما اینکه تحزب در کشور ما موفق خواهد شد یا نه؛ حتی اگر به چنین مفاهیمی اعتقاد چندانی نداشته باشیم میتوان گفت تحزب و دمکراسی جبرمحتوم تاریخ است. هیچ جامعهای نمیتواند از آن فرارکند.
امروز با انقلاب ارتباطات که اتفاق افتاده شاهد دموکراسیهای پیشرفتهتری هستیم و ما نیز لامحاله در جریان وارد خواهیم شد. پس چه بهتر که بتوانیم آن را بر اساس فرهنگ و مقتضیات خود مهندسی کنیم.
ما اگر در توسعه اقتصادی نیاز به بنگاههای اقتصادی داریم برای توسعه سیاسی هم به بنگاه سیاسی یعنی احزاب نیازداریم.
ما امیدواریم چنین فعالیتهایی دیدگاه منفی به احزاب را برطرف کند. البته کارهایی هم هست که خود باید انجام بدهیم! کشور ما از نظر آرایش سیاسی به همریخته است.
قرار نیست که ما مثلا 240 حزب در کشور داشته باشیم. بهتر است احزاب همفکر به سمت همگرایی و تشکیل حزب فراگیر حرکت کنند. ممکن در ابتدا کار به صورت جبههای باشد، اما همانند تجربههای دیگر در دنیا باید احزاب فراگیر شکل بگیرند و در آن فراکسیونهای مختلف، نماینده تفکرات مختلف باشند.یکی از موانع تحزب وجود همین احزاب متعدد است که گاه اعضای آن به ده نفر نمیرسد.
اما در زمان سهمخواهی خود را برابر احزاب سراسری و فراگیر میبینند. در واقع ساماندهی فضای تحزب، کار خود احزاب است.
البته دولت هم میتواند با میدان دادن به احزابی که اعضای بیشتر و جلسات منظمتری دارند سیاستهای تشویقی داشته باشد تا میدان برای کسانی که تنها جاهطلبی سیاسی آنان را به فعالیت حزبی کشانده گسترده نباشد. اگر با کمک خود احزاب بتوانیم در یکی دو دهه آینده، سه یا چهار حزب فراگیر داشته باشیم که همه سلایق سیاسی را پوشش بدهند، فضای فعالیت احزاب سیاسی مطلوبتر خواهدبود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.