|

تجارت مجازی آب در ایران

زهرا ذاكري. پژوهشگر مركز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي مرضيه مؤمني.دانشجوي كارشناسي ارشد دانشگاه تهران

در دنیای امروز با افزایش جمعیت، از یک‌سو نیاز بشر به آب پاکیزه افزایش یافته و از‌سوی‌دیگر با پدیده تغییر اقلیم که در نقاطی از جهان موجب کاهش بارش و خشک‌سالی شده و همچنین افزايش آلودگی‌ها، منابع آب قابل‌دسترس، کاهش یافته است. بنابراین لازم است کشورهایی که در معرض خطر کمبود آب قرار گرفته‌اند، علاوه بر صرفه‌جویی در مصارف شهری، صنعتی، کشاورزی و ارتقای فناوری‌هایی که منجر به افزایش بهره‌وری می‌شود، توجه شايسته‌اي بر نحوه صادرات و واردات منابع آبي خود، تحت عنوان آب مجازی داشته باشند و الگوی خود را به نحوی تغییر دهند تا در گروه واردکنندگان آب مجازی قرار گیرند. لازم به ذکر است که امروزه، کشورهای پیشرفته و بعضا غنی ازلحاظ منابع آب، قبل از تدوین سیاست‌ها و راهبردهای مربوط به نحوه صادرات و واردات خود، میزان آبی که به‌صورت مجازی، مبادله خواهد شد را برآورد کرده و به‌عنوان یکی از عوامل مهم در تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌‌گذاری‌هاي مربوط به صادرات و واردات مورد‌توجه قرار مي‌دهند.
همچنین مفهوم صادرات و واردات آب مجازي در پهنه يك كشور نيز موضوعيت دارد، به‌طوري‌كه با تدوين سياست‌هاي داخلي، بخشي از نيازهاي آبي مناطق كم‌آب از محل واردات مجازي آب و با واردات كالاها و خدمات با آب‌بري بالا از مناطق پرآب‌تر تأمين مي‌شود. از‌سوي‌ديگر تغییر الگوی تغذیه نیز امروزه یکی از عناوینی است که در بحث مدیریت آب مجازی در داخل کشورها به آن پرداخته می‌شود.
با در‌نظر‌گرفتن اينكه ایران با مساحت 1,650,000 کیلومتر‌مربع، در کمربند خشک جهانی واقع شده است و بيش از 85 درصد پهنه آن بر‌اساس شاخص اقلیم، نیمه‌خشک، خشک و فراخشک قلمداد می‌شود، به نظر مي‌رسد توجه به مسئله صادرات و واردات آب مجازي از اهميت دوچنداني برخوردار است. ازسوی‌دیگر براساس مطالعات بین‌المللی چشم‌انداز منطقه‌ای که ایران در آن واقع شده است، شاهد دوره‌های خشک‌سالی طولانی‌تر و بدون باران خواهد بود و بنابراين انتظار مي‌رود كشور در آينده نزديك با تشديد بحران منابع آبي مواجه شود.
بايد توجه داشت كه علاوه بر مطالعات انجام‌گرفته در راستای چشم‌انداز وضعیت بحرانی ایران در آینده، درحال‌حاضر نیز کشور ایران در رابطه با منابع آب موجود، در بحران به سر می‌برد. وضعیت دریاچه ارومیه، رودخانه زاینده‌رود و دریاچه هامون از مثال‌های بارز شرایط بحرانی فعلی است.
با درنظرگرفتن بحران آبی موجود و پیش‌بینی‌های صورت‌گرفته مبنی بر تشدید بحران منابع آب در آینده نزدیک، به نظر می‌رسد توجه به نحوه مصرف منابع آبی محدود در دسترس و آسیب‌شناسی سیاست‌های اتخاذی کنونی می‌تواند در مسیر برنامه‌های توسعه‌ای و تصمیم‌سازی‌های آینده، قبل از تشدید بحران کم‌آبی بسیار حائز اهمیت است.
در این مسیر یکی از مهم‌ترین مسائل پیش‌رو تجارت مجازی آب است. واژه آب مجازي1 (آب پنهان2 يا آب نامرئی3) در كنار ردپاي بوم‌شناختي4 مانند ردپاي بوم‌شناختي آب، زمين، انرژي و آلاينده‌ها، در اوايل دهه 1990 ميلادي مورد‌توجه پژوهشگران مختلف قرار گرفته است. تبیین اين واژه بدون توجه به نظريه‌هاي تجارت بين‌الملل مانند نظريه‌ هكشر- اوهلين5 به‌آسانی امكان‌پذير نيست. در چارچوب اين نوع نظريه‌ها كه متكي بر سنجش مزيت نسبي است هر كشور و يا منطقه بايد متناسب با وفور منابع موجود خود صادر كند و واردات بر مبناي كمبود منابع باشد. مراد از منابع نيز شامل منابع فيزيكي (سرمايه)، منابع انساني (نيروي كار) و منابع طبيعي مانند آب، زمين و غيره است.
صادرات و واردات منابع طبيعي به شكل آب مجازي و زمين مجازي از دهه 1990 ميلادي وارد ادبيات تجارت بين‌الملل شده است. مراد از آب مجازي كه مورد‌توجه اين مقاله است، مقدار فيزيكي آب است كه به‌طور مستقيم و غيرمستقيم در فرايند توليد محصولات قابل‌مبادله در تجارت بين‌الملل استفاده مي‌شود. در چارچوب نظريه سنتي تجارت بين‌الملل انتظار مي‌رود كه خالص صادرات آب مجازي كشورهاي پرآب، مثبت و خالص صادرات آب مجازي براي كشورهاي كم‌آب، منفي باشد. طبيعي است كه صادرات آب مجازي و واردات آب مجازي مي‌تواند ارتباط مستقيمي با فشار بر منابع آب يك منطقه و يا يك كشور داشته باشد. سياست‌هاي مشوق صادرات آب مجازي، فشار بر منابع آب را افزايش مي‌دهد، حال‌آنکه سياست‌هاي مشوق واردات آب مجازي، فشار به منابع آب را حداقل در کوتاه‌مدت كاهش مي‌دهد.
به‌منظور بررسی میزان صادرات و واردات آب مجازی، ابتدا ضروری‌ است میزان آب‌بری مستقیم و غیرمستقیم بخش‌های مختلف تولیدی محاسبه شوند. منظور از آب‌بری غیر‌مستقیم، آبی است که در فرایند تولید محصولات هر بخش استفاده شده است و با به‌کارگیری آنها، به‌عنوان نهاده‌هاي واسطه در سایر بخش‌ها، به‌صورت غیرمستقیم به جمع آب‌بری اين بخش‌ها اضافه می‌شود.
با در‌دسترس‌بودن میزان آب‌بری مستقیم و غیرمستقیم بخش‌های مختلف تولیدی و به‌کارگیری تکنیک داده- ستانده می‌توان میزان آب مجازی موجود در هر واحد ریالی صادرات و واردات کالاها و خدمات را محاسبه کرد. تفاضل میزان آب مجازی موجود در کالاهای صادراتی و وارداتی نشان‌دهنده میزان خالص صادرات آب مجازی کشور است.
همان‌طور که مشاهده می‌شود، وضعیت تجارت بین‌الملل کشور ایران باوجودآنکه در اقلیم گرم و خشک قرار دارد و با مسئله بحران آبی دست‌به‌گریبان است، به‌گونه‌ای است که حجم صادرات آب مجازی از واردات آن بزرگ‌تر است و درمجموع ایران به‌عنوان یک کشور صادرکننده آب مجازی به شمار می‌رود.
این موضوع دقیقا خلاف اصول نظری مزیت نسبی در تجارت بین‌الملل است. دراین‌ارتباط براساس نظریه هکشر- اوهلین، کشورها باید باتوجه‌به مزیت‌های نسبی خود، وضعیت تجارتشان را تنظیم کنند. بر‌این‌اساس انتظار می‌رود ایران به‌عنوان یک کشور کم‌آب، واردکننده آب باشد که یافته‌های این مطالعه، این موضوع را تأیید نمی‌کند.
بنابراین باتوجه‌به حساسیت و اهمیت آب‌بری واردات و صادرات کشور، پیشنهاد می‌شود یک نظام پایش تجارت خارجی ایجاد شود و پایه‌های قانونی لازم برای اعمال کنترل‌های مورد‌نیاز در جهت افزایش توان کشور برای مقابله با بحران کم‌آبی فراهم شود. در این زمینه به‌ویژه به اعتبار ملاحظات آمایشی نامطلوب کشور و توزیع نامتناسب جمعیت و فعالیت در پهنه کلی سرزمین، طراحی یک نظام پایش منطقه‌ای به‌طور‌کلی ضرورت و اهمیت بیشتری دارد.
همچنین پیچیدگی‌های گسترده مربوط به نحوه برخورد با مسئله حیاتی آب و نیز نارسايی‌ها و ناتوانی‌های جدی ساختار حکمرانی آب در کشور، پیشنهاد می‌شود که نگرش بخشی موجود در ساختار حکمرانی منابع آب کشور به‌صورت بنیادی مورد تجدیدنظر و بازآرایی قرار گیرد به‌گونه‌ای که ملاحظات اجتماعی-فرهنگی در کنار ملاحظات اقتصادی و آمایشی و نیز امنیت ملی به وجه بخشی نگرش موجود اضافه شود تا از این طریق و با افزایش ظرفیت‌های مشارکت ذی‌نفعان در حوزه‌های عمومی و خصوصی بر اقتدار و عمق تصمیم‌گیری‌های مربوط، افزوده شده و ضمانت اجرائی آن تصمیمات، تقویت شود.

در دنیای امروز با افزایش جمعیت، از یک‌سو نیاز بشر به آب پاکیزه افزایش یافته و از‌سوی‌دیگر با پدیده تغییر اقلیم که در نقاطی از جهان موجب کاهش بارش و خشک‌سالی شده و همچنین افزايش آلودگی‌ها، منابع آب قابل‌دسترس، کاهش یافته است. بنابراین لازم است کشورهایی که در معرض خطر کمبود آب قرار گرفته‌اند، علاوه بر صرفه‌جویی در مصارف شهری، صنعتی، کشاورزی و ارتقای فناوری‌هایی که منجر به افزایش بهره‌وری می‌شود، توجه شايسته‌اي بر نحوه صادرات و واردات منابع آبي خود، تحت عنوان آب مجازی داشته باشند و الگوی خود را به نحوی تغییر دهند تا در گروه واردکنندگان آب مجازی قرار گیرند. لازم به ذکر است که امروزه، کشورهای پیشرفته و بعضا غنی ازلحاظ منابع آب، قبل از تدوین سیاست‌ها و راهبردهای مربوط به نحوه صادرات و واردات خود، میزان آبی که به‌صورت مجازی، مبادله خواهد شد را برآورد کرده و به‌عنوان یکی از عوامل مهم در تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌‌گذاری‌هاي مربوط به صادرات و واردات مورد‌توجه قرار مي‌دهند.
همچنین مفهوم صادرات و واردات آب مجازي در پهنه يك كشور نيز موضوعيت دارد، به‌طوري‌كه با تدوين سياست‌هاي داخلي، بخشي از نيازهاي آبي مناطق كم‌آب از محل واردات مجازي آب و با واردات كالاها و خدمات با آب‌بري بالا از مناطق پرآب‌تر تأمين مي‌شود. از‌سوي‌ديگر تغییر الگوی تغذیه نیز امروزه یکی از عناوینی است که در بحث مدیریت آب مجازی در داخل کشورها به آن پرداخته می‌شود.
با در‌نظر‌گرفتن اينكه ایران با مساحت 1,650,000 کیلومتر‌مربع، در کمربند خشک جهانی واقع شده است و بيش از 85 درصد پهنه آن بر‌اساس شاخص اقلیم، نیمه‌خشک، خشک و فراخشک قلمداد می‌شود، به نظر مي‌رسد توجه به مسئله صادرات و واردات آب مجازي از اهميت دوچنداني برخوردار است. ازسوی‌دیگر براساس مطالعات بین‌المللی چشم‌انداز منطقه‌ای که ایران در آن واقع شده است، شاهد دوره‌های خشک‌سالی طولانی‌تر و بدون باران خواهد بود و بنابراين انتظار مي‌رود كشور در آينده نزديك با تشديد بحران منابع آبي مواجه شود.
بايد توجه داشت كه علاوه بر مطالعات انجام‌گرفته در راستای چشم‌انداز وضعیت بحرانی ایران در آینده، درحال‌حاضر نیز کشور ایران در رابطه با منابع آب موجود، در بحران به سر می‌برد. وضعیت دریاچه ارومیه، رودخانه زاینده‌رود و دریاچه هامون از مثال‌های بارز شرایط بحرانی فعلی است.
با درنظرگرفتن بحران آبی موجود و پیش‌بینی‌های صورت‌گرفته مبنی بر تشدید بحران منابع آب در آینده نزدیک، به نظر می‌رسد توجه به نحوه مصرف منابع آبی محدود در دسترس و آسیب‌شناسی سیاست‌های اتخاذی کنونی می‌تواند در مسیر برنامه‌های توسعه‌ای و تصمیم‌سازی‌های آینده، قبل از تشدید بحران کم‌آبی بسیار حائز اهمیت است.
در این مسیر یکی از مهم‌ترین مسائل پیش‌رو تجارت مجازی آب است. واژه آب مجازي1 (آب پنهان2 يا آب نامرئی3) در كنار ردپاي بوم‌شناختي4 مانند ردپاي بوم‌شناختي آب، زمين، انرژي و آلاينده‌ها، در اوايل دهه 1990 ميلادي مورد‌توجه پژوهشگران مختلف قرار گرفته است. تبیین اين واژه بدون توجه به نظريه‌هاي تجارت بين‌الملل مانند نظريه‌ هكشر- اوهلين5 به‌آسانی امكان‌پذير نيست. در چارچوب اين نوع نظريه‌ها كه متكي بر سنجش مزيت نسبي است هر كشور و يا منطقه بايد متناسب با وفور منابع موجود خود صادر كند و واردات بر مبناي كمبود منابع باشد. مراد از منابع نيز شامل منابع فيزيكي (سرمايه)، منابع انساني (نيروي كار) و منابع طبيعي مانند آب، زمين و غيره است.
صادرات و واردات منابع طبيعي به شكل آب مجازي و زمين مجازي از دهه 1990 ميلادي وارد ادبيات تجارت بين‌الملل شده است. مراد از آب مجازي كه مورد‌توجه اين مقاله است، مقدار فيزيكي آب است كه به‌طور مستقيم و غيرمستقيم در فرايند توليد محصولات قابل‌مبادله در تجارت بين‌الملل استفاده مي‌شود. در چارچوب نظريه سنتي تجارت بين‌الملل انتظار مي‌رود كه خالص صادرات آب مجازي كشورهاي پرآب، مثبت و خالص صادرات آب مجازي براي كشورهاي كم‌آب، منفي باشد. طبيعي است كه صادرات آب مجازي و واردات آب مجازي مي‌تواند ارتباط مستقيمي با فشار بر منابع آب يك منطقه و يا يك كشور داشته باشد. سياست‌هاي مشوق صادرات آب مجازي، فشار بر منابع آب را افزايش مي‌دهد، حال‌آنکه سياست‌هاي مشوق واردات آب مجازي، فشار به منابع آب را حداقل در کوتاه‌مدت كاهش مي‌دهد.
به‌منظور بررسی میزان صادرات و واردات آب مجازی، ابتدا ضروری‌ است میزان آب‌بری مستقیم و غیرمستقیم بخش‌های مختلف تولیدی محاسبه شوند. منظور از آب‌بری غیر‌مستقیم، آبی است که در فرایند تولید محصولات هر بخش استفاده شده است و با به‌کارگیری آنها، به‌عنوان نهاده‌هاي واسطه در سایر بخش‌ها، به‌صورت غیرمستقیم به جمع آب‌بری اين بخش‌ها اضافه می‌شود.
با در‌دسترس‌بودن میزان آب‌بری مستقیم و غیرمستقیم بخش‌های مختلف تولیدی و به‌کارگیری تکنیک داده- ستانده می‌توان میزان آب مجازی موجود در هر واحد ریالی صادرات و واردات کالاها و خدمات را محاسبه کرد. تفاضل میزان آب مجازی موجود در کالاهای صادراتی و وارداتی نشان‌دهنده میزان خالص صادرات آب مجازی کشور است.
همان‌طور که مشاهده می‌شود، وضعیت تجارت بین‌الملل کشور ایران باوجودآنکه در اقلیم گرم و خشک قرار دارد و با مسئله بحران آبی دست‌به‌گریبان است، به‌گونه‌ای است که حجم صادرات آب مجازی از واردات آن بزرگ‌تر است و درمجموع ایران به‌عنوان یک کشور صادرکننده آب مجازی به شمار می‌رود.
این موضوع دقیقا خلاف اصول نظری مزیت نسبی در تجارت بین‌الملل است. دراین‌ارتباط براساس نظریه هکشر- اوهلین، کشورها باید باتوجه‌به مزیت‌های نسبی خود، وضعیت تجارتشان را تنظیم کنند. بر‌این‌اساس انتظار می‌رود ایران به‌عنوان یک کشور کم‌آب، واردکننده آب باشد که یافته‌های این مطالعه، این موضوع را تأیید نمی‌کند.
بنابراین باتوجه‌به حساسیت و اهمیت آب‌بری واردات و صادرات کشور، پیشنهاد می‌شود یک نظام پایش تجارت خارجی ایجاد شود و پایه‌های قانونی لازم برای اعمال کنترل‌های مورد‌نیاز در جهت افزایش توان کشور برای مقابله با بحران کم‌آبی فراهم شود. در این زمینه به‌ویژه به اعتبار ملاحظات آمایشی نامطلوب کشور و توزیع نامتناسب جمعیت و فعالیت در پهنه کلی سرزمین، طراحی یک نظام پایش منطقه‌ای به‌طور‌کلی ضرورت و اهمیت بیشتری دارد.
همچنین پیچیدگی‌های گسترده مربوط به نحوه برخورد با مسئله حیاتی آب و نیز نارسايی‌ها و ناتوانی‌های جدی ساختار حکمرانی آب در کشور، پیشنهاد می‌شود که نگرش بخشی موجود در ساختار حکمرانی منابع آب کشور به‌صورت بنیادی مورد تجدیدنظر و بازآرایی قرار گیرد به‌گونه‌ای که ملاحظات اجتماعی-فرهنگی در کنار ملاحظات اقتصادی و آمایشی و نیز امنیت ملی به وجه بخشی نگرش موجود اضافه شود تا از این طریق و با افزایش ظرفیت‌های مشارکت ذی‌نفعان در حوزه‌های عمومی و خصوصی بر اقتدار و عمق تصمیم‌گیری‌های مربوط، افزوده شده و ضمانت اجرائی آن تصمیمات، تقویت شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.