|

بحران آب در جهان

فرشته رفیع‌زاده.پژوهشگر اقتصاد

برآورد میزان آب شیرین موجود در دنیا متفاوت است. بررسی‌های مختلف، آمارهای متفاوتی را نشان می‌دهند اما بیشتر آمار، رقمی بین 0.003 تا 0.007 از کل منابع موجود آب را ذکر می‌کنند و میزان آن را حدود 40 الی 47 هزار میلیارد مترمکعب تخمین می‌زنند که این مقدار آب شیرین نسبت به کل جهان در حد چند قطره بزرگ بیشتر نیست. در رابطه با همین میزان اندک نیز محدودیت‌های چندی وجود دارد؛ مانند اینکه منابع محدود آب به-صورت نامتوازنی توزیع شده است و توزیع نامناسب مکانی و فصلی دارد، به‌طور مثال 73 درصد جمعیت دنیا در کشورهای آفریقایی و آسیایی متمرکز هستند درحالی‌که سهم این دو قاره از منابع آب تجدیدپذیر دنیا تنها 47 درصد است. همچنین 40 درصد از خشکی‌های زمین که در قالب مناطق نیمه‌خشک و خشک طبقه‌بندی می‌شوند، تنها دو درصد از آب‌های شیرین جهان را در اختیار دارند.
برداشت و مصرف از این منابع محدود ثابت آب به علت رشد جمعیت، پیوسته در حال افزایش است. جمعیت دنیا در طول قرن بیستم از دو میلیارد نفر به حدود شش میلیارد نفر رسیده و پیش‌بینی می‌شود تا سال 2025 به بیش از هشت میلیارد نفر بالغ شود. همچنین افزایش جمعیت با مصرف بیشتر آب همراه است، بررسی‌ها نشان می‌دهد که هر‌چه به سال‌ها و دهه‌های اخیر نزدیک می‌شویم، مقدار سرانه مصرف آب به‌شدت در حال افزایش بوده است، به‌طوری‌که مصرف آب در سطح جهانی در 300 سال گذشته، 35 برابر افزایش یافته که بیش از نیمی از آن بعد از 1950 صورت گرفته است. روند کاهش سرانه آب از 1950 تا افق 2025، در نمودار زیر قابل‌مشاهده است.
همان‌طور که ملاحظه می‌شود میزان کاهش سرانه آب در قاره آسیا و آفریقا بسیار چشمگیر است. علاوه بر کاهش میزان سرانه آب، تقاضا برای آب نیز در سطح جهانی سالانه حدود 3.2 درصد افزایش می‌یابد. دلیل این موضوع به افزایش سطح رفاه، سطح بهداشت و به تبع آن تنوع نیازهای آبی مربوط است؛ به‌این‌ترتیب که گسترش شهرنشینی، توسعه صنعتی و ورود آن به دوران بلوغ و توسعه کشاورزی برای تولید مواد غذایی با الگوهای کشتی که پاسخ-گوی سطح در حال افزایش رفاه انسان‌ها باشد، موجب شده است که میزان مصارف آب در مقیاس جهانی به‌سرعت به مرز میزان آب قابل‌دسترس از منابع آب تجدیدپذیر جهان نزدیک شود.
در نمودار زیر روند مصارف آب از ابتدای قرن بیستم تا سال 2050 را در مقایسه با منابع قابل‌دسترسی می‌توان مشاهده کرد. از این نمودار می‌توان دریافت که در مقیاس جهانی زمان تلاقی مصرف و مقدار آب قابل‌دسترس، حدود سال 2040 میلادی پیش‌بینی می‌شود، این تلاقی در مقیاس منطقه‌ای و ملی درباره برخی ملل، از سال‌های پیش اتفاق افتاده و در بسیاری دیگر در حال وقوع است.
امروزه کمبود و آلودگی آب، زندگی میلیون‌ها نفر از ساکنان زمین، خصوصا کشورهای فقیر را به‌شدت با خطر مواجه ساخته است. از نگاه آمار 80 درصد جمعیت جهان فقط به 20 درصد از ذخایر آب سالم و بهداشتی دسترسی دارند. بیماری‌های ناشی از آب آلوده نیز عامل بسیاری از مرگ‌ومیرها، در کشورهای فقیر جهان است؛ بنابراین با برداشت بیش‌ازحد و نیز آلودگی منابع آبی، بحران آب روز‌به‌روز تشدید و تنش‌های سیاسی و اجتماعی در عرصه جهانی، خصوصا کشورهایی که در نواحی خشک و نیمه-خشک قرار دارند، بیشتر خواهد شد. ازاین‌رو قرن حاضر، قرن بحران آب خواهد بود. در سال 1990 میلادی، مجموعا 28 کشور، با جمعیت 335 میلیون نفر، با فشار ناشی از کمبود آب یا کمیابی آن مواجه بوده‌‌اند، در‌حالی‌که این رقم تا سال 2025 به حدود 52 کشور در جهان خواهد رسید که اغلب این کشورها نیز دارای درآمد سرانه پایینی هستند. بر اساس آمار ارائه‌شده توسط برنامه عمران سازمان ملل متحد، تقریبا نیمی از جمعیت جهان براي رفع نیازهاي ابتدایی خود، به آب کافی دسترسی ندارند و بیش از یک میلیارد نفر یعنی یک‌ششم جمعیت جهان و یک نفر از هر پنج نفر در جهان درحال‌توسعه، به آب سالم دسترسی ندارند. طبق تخمین‌هاي موجود تعداد افرادي که در کشورهاي مواجه با کمبود آب زندگی می‌کنند، از 700 میلیون نفر کنونی تا قبل از سال 2025 به بیش از سه میلیارد نفر خواهد رسید. همچنین طبق پیش‌بینی سازمان ملل متحد، در سال 2050 بیش از 4.5 میلیارد نفر از مردم جهان در معرض زیان‌های جدی ناشی از کمبود و آلودگی آب قرار خواهند گرفت.
بحران آب در خاورمیانه و شمال آفریقا )منطقه منا(
طبق تقسیم‌بندی سازمان‌های بین‌المللی، اغلب کشورهای منا در دسته کشورهای با درآمد سرانه کم و تنش آبی زیاد قرار دارند. به‌این‌ترتیب اولین قربانیان بحران آب در جهان محسوب خواهند شد. طبق آمار فائو در‌حالی‌که این منطقه 14 درصد مساحت کره زمین را به خود اختصاص داده، تنها 2 درصد از منابع آب را در اختیار دارد. در گزارش توسعه آب جهانی که در آن 182 کشور بر اساس میزان منابع آب تجدیدپذیر سرانه رتبه‌بندی شده‌اند، بیش از نیمی از کشورهای منطقه منا در ردیف 10 درصد انتهایی قرار گرفته‌اند. در نمودار زیر سرانه آب تجدیدپذیر به‌تفکیک مناطق جغرافیایی طبق محاسبات فائو ارائه شده است.
اگر ماهیت کاهنده منابع آب، تعارضات گسترده منافع ملی کشورهای منطقه منا، رشد فزاینده شهرنشینی، صنعتی‌شدن، افزایش جمعیت، نگرانی‌های امنیتی و... را در این منطقه در نظر بگیریم، دیری نخواهد پایید که منطقه درگیر جنگ‌های ویرانگر خواهد شد.

برآورد میزان آب شیرین موجود در دنیا متفاوت است. بررسی‌های مختلف، آمارهای متفاوتی را نشان می‌دهند اما بیشتر آمار، رقمی بین 0.003 تا 0.007 از کل منابع موجود آب را ذکر می‌کنند و میزان آن را حدود 40 الی 47 هزار میلیارد مترمکعب تخمین می‌زنند که این مقدار آب شیرین نسبت به کل جهان در حد چند قطره بزرگ بیشتر نیست. در رابطه با همین میزان اندک نیز محدودیت‌های چندی وجود دارد؛ مانند اینکه منابع محدود آب به-صورت نامتوازنی توزیع شده است و توزیع نامناسب مکانی و فصلی دارد، به‌طور مثال 73 درصد جمعیت دنیا در کشورهای آفریقایی و آسیایی متمرکز هستند درحالی‌که سهم این دو قاره از منابع آب تجدیدپذیر دنیا تنها 47 درصد است. همچنین 40 درصد از خشکی‌های زمین که در قالب مناطق نیمه‌خشک و خشک طبقه‌بندی می‌شوند، تنها دو درصد از آب‌های شیرین جهان را در اختیار دارند.
برداشت و مصرف از این منابع محدود ثابت آب به علت رشد جمعیت، پیوسته در حال افزایش است. جمعیت دنیا در طول قرن بیستم از دو میلیارد نفر به حدود شش میلیارد نفر رسیده و پیش‌بینی می‌شود تا سال 2025 به بیش از هشت میلیارد نفر بالغ شود. همچنین افزایش جمعیت با مصرف بیشتر آب همراه است، بررسی‌ها نشان می‌دهد که هر‌چه به سال‌ها و دهه‌های اخیر نزدیک می‌شویم، مقدار سرانه مصرف آب به‌شدت در حال افزایش بوده است، به‌طوری‌که مصرف آب در سطح جهانی در 300 سال گذشته، 35 برابر افزایش یافته که بیش از نیمی از آن بعد از 1950 صورت گرفته است. روند کاهش سرانه آب از 1950 تا افق 2025، در نمودار زیر قابل‌مشاهده است.
همان‌طور که ملاحظه می‌شود میزان کاهش سرانه آب در قاره آسیا و آفریقا بسیار چشمگیر است. علاوه بر کاهش میزان سرانه آب، تقاضا برای آب نیز در سطح جهانی سالانه حدود 3.2 درصد افزایش می‌یابد. دلیل این موضوع به افزایش سطح رفاه، سطح بهداشت و به تبع آن تنوع نیازهای آبی مربوط است؛ به‌این‌ترتیب که گسترش شهرنشینی، توسعه صنعتی و ورود آن به دوران بلوغ و توسعه کشاورزی برای تولید مواد غذایی با الگوهای کشتی که پاسخ-گوی سطح در حال افزایش رفاه انسان‌ها باشد، موجب شده است که میزان مصارف آب در مقیاس جهانی به‌سرعت به مرز میزان آب قابل‌دسترس از منابع آب تجدیدپذیر جهان نزدیک شود.
در نمودار زیر روند مصارف آب از ابتدای قرن بیستم تا سال 2050 را در مقایسه با منابع قابل‌دسترسی می‌توان مشاهده کرد. از این نمودار می‌توان دریافت که در مقیاس جهانی زمان تلاقی مصرف و مقدار آب قابل‌دسترس، حدود سال 2040 میلادی پیش‌بینی می‌شود، این تلاقی در مقیاس منطقه‌ای و ملی درباره برخی ملل، از سال‌های پیش اتفاق افتاده و در بسیاری دیگر در حال وقوع است.
امروزه کمبود و آلودگی آب، زندگی میلیون‌ها نفر از ساکنان زمین، خصوصا کشورهای فقیر را به‌شدت با خطر مواجه ساخته است. از نگاه آمار 80 درصد جمعیت جهان فقط به 20 درصد از ذخایر آب سالم و بهداشتی دسترسی دارند. بیماری‌های ناشی از آب آلوده نیز عامل بسیاری از مرگ‌ومیرها، در کشورهای فقیر جهان است؛ بنابراین با برداشت بیش‌ازحد و نیز آلودگی منابع آبی، بحران آب روز‌به‌روز تشدید و تنش‌های سیاسی و اجتماعی در عرصه جهانی، خصوصا کشورهایی که در نواحی خشک و نیمه-خشک قرار دارند، بیشتر خواهد شد. ازاین‌رو قرن حاضر، قرن بحران آب خواهد بود. در سال 1990 میلادی، مجموعا 28 کشور، با جمعیت 335 میلیون نفر، با فشار ناشی از کمبود آب یا کمیابی آن مواجه بوده‌‌اند، در‌حالی‌که این رقم تا سال 2025 به حدود 52 کشور در جهان خواهد رسید که اغلب این کشورها نیز دارای درآمد سرانه پایینی هستند. بر اساس آمار ارائه‌شده توسط برنامه عمران سازمان ملل متحد، تقریبا نیمی از جمعیت جهان براي رفع نیازهاي ابتدایی خود، به آب کافی دسترسی ندارند و بیش از یک میلیارد نفر یعنی یک‌ششم جمعیت جهان و یک نفر از هر پنج نفر در جهان درحال‌توسعه، به آب سالم دسترسی ندارند. طبق تخمین‌هاي موجود تعداد افرادي که در کشورهاي مواجه با کمبود آب زندگی می‌کنند، از 700 میلیون نفر کنونی تا قبل از سال 2025 به بیش از سه میلیارد نفر خواهد رسید. همچنین طبق پیش‌بینی سازمان ملل متحد، در سال 2050 بیش از 4.5 میلیارد نفر از مردم جهان در معرض زیان‌های جدی ناشی از کمبود و آلودگی آب قرار خواهند گرفت.
بحران آب در خاورمیانه و شمال آفریقا )منطقه منا(
طبق تقسیم‌بندی سازمان‌های بین‌المللی، اغلب کشورهای منا در دسته کشورهای با درآمد سرانه کم و تنش آبی زیاد قرار دارند. به‌این‌ترتیب اولین قربانیان بحران آب در جهان محسوب خواهند شد. طبق آمار فائو در‌حالی‌که این منطقه 14 درصد مساحت کره زمین را به خود اختصاص داده، تنها 2 درصد از منابع آب را در اختیار دارد. در گزارش توسعه آب جهانی که در آن 182 کشور بر اساس میزان منابع آب تجدیدپذیر سرانه رتبه‌بندی شده‌اند، بیش از نیمی از کشورهای منطقه منا در ردیف 10 درصد انتهایی قرار گرفته‌اند. در نمودار زیر سرانه آب تجدیدپذیر به‌تفکیک مناطق جغرافیایی طبق محاسبات فائو ارائه شده است.
اگر ماهیت کاهنده منابع آب، تعارضات گسترده منافع ملی کشورهای منطقه منا، رشد فزاینده شهرنشینی، صنعتی‌شدن، افزایش جمعیت، نگرانی‌های امنیتی و... را در این منطقه در نظر بگیریم، دیری نخواهد پایید که منطقه درگیر جنگ‌های ویرانگر خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.