|

زاینده‌رود در انتظار مدیریت یک‌پارچه

مهرزاد احسانی.مدیرکل دفتر منابع آب حوزه آبریز فلات مرکزی وزارت نیرو

میزان بارش‌های سالانه در ایران و ظرفيت منابع آب در اغلب مناطق کشور محدود است. مراکز جمعیتی و صنعتی در سطح حوضه‌های آبریز ایران نیز توزیع ناهمگون دارند و مصارف آب این مراکز مدام رو به رشد هستند. در کنار این چالش‌های مهم، ساختار اجرائی مديريت منابع آب در کشور نیز بر مبنای تقسیمات استاني و شهرستانی است و این تقسيمات بر مرز طبيعي حوضه‌هاي آبريز منطبق نيستند و استان‌ها و حتی شهرستان‌ها، در اغلب حوضه‌های آبریز فرعی و محدوده‌های مطالعاتی منافعی متضاد با هم دارند. این وضعیت، یکپارچه‌نبودن مدیریت منابع آب حوضه‌های آبریز کشور را تشدید کرده و باعث افزایش مناقشات و تنش‌های سیاسی و اجتماعی ناشی از رقابت بر سر مصرف آب و کسب سهم بیشتر از منابع آب حوضه، در بالادست و پایین‌دست حوضه‌هاي آبريز شده است. باتوجه‌به ارتباط هيدرولوژيكي منابع آب سطحی و زیرزمینی در بالادست، میانی و پایین‌دست حوضه آبريز و تأثيرپذيري از يكديگر، افزايش رقابت بخش‌هاي شرب، صنعت، کشاورزی و آبزی‌پروی براي برخورداري از سهم بيشتر آب و توسعه این مصارف در دهه‌های اخیر بدون توجه به اصل اقتصادی مزیت نسبی فعالیت‌ها، کم‌توجهی به زیست‌بوم‌های طبیعی انتهای حوضه‌های آبریز و نهایتا کاهش پتانسیل منابع آب در اغلب حوضه‌های آبریز و محدوده‌های مطالعاتی کشور، باعث شده تا در دو سال اخیر پیاده‌سازی مدیریت به‌هم‌پیوسته منابع آب در حوضه‌های آبریز در دستور کار دولت جدید و وزارت نیرو باشد.
مديريت به‌هم‌پیوسته منابع آب، مستلزم نگاه يكپارچه به همه مصرف‌كنندگان آب (اعم از شرب، صنعت، كشاورزي و محيط‌زيست)، برقرارکردن توازن بين منابع و مصارف آب، برقراري عدالت در برداشت آب در كل حوضه آبریز و توجه به اولويت‌هاي اجتماعي، سياسي، اقتصادي و زيست‌محيطي عرضه و تقاضاي آب است. بر‌این‌اساس، وزارت نیرو با شناخت مسائل و مشکلات واقعی و عینی مدیریت منابع آب در حوضه‌های آبریز و نهادینه‌کردن فعالیت‌ها و اقدامات، به‌عنوان اولین گام، تشکیل «شورای هماهنگی مدیریت به‌هم‌پیوسته منابع آب حوضه آبریز زاینده‌رود» را به شورای‌عالی آب پیشنهاد داد و پس از تصویب آن در دهمین جلسه شورای‌عالی آب (مورخ 03/10/1392)، نسبت به پیاده‌سازی آن اقدام کرد. اکنون، شورای هماهنگی حوضه آبریز زاینده‌رود به‌عنوان اولین تجربه هم‌اندیشی و سیاست‌گذاری برای مدیریت منابع آب حوضه، با مشارکت جمعی ذي‌نفعان و دست‌اندركاران، می‌تواند تجربه‌ای قابل‌توجه برای سایر حوضه‌های آبریز بحرانی کشور باشد. با توسعه و گسترش تصميم‌گيري و برنامه‌ريزي یکپارچه و مشارکتی برای بهره‌برداري و حفاظت از منابع آب در حوضه‌های آبریز مشترک بین استان‌ها و شهرستان‌ها، انتظار می‌رود در جهت نیل به توسعه پایدار مناطق مختلف کشور عزیزمان، گامی بلند و اساسی برداشته شود.
شوراي هماهنگي مديريت به‌هم‌پیوسته منابع آب حوضه آبریز زاينده‌رود از اسفندماه سال 1392 با مشارکت استانداران اصفهان، چهارمحال‌و‌بختياري و يزد و معاونين وزارتخانه‌های جهاد کشاورزی، معدن، صنعت و تجارت، کشور، نیرو، سازمان حفاظت محيط‌زيست، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، نمایندگان کشاورزان حوضه آبریز زاینده‌رود و با رياست وزير نيرو تشكيل شده و تاکنون هشت جلسه تشکیل داده است. این شورا سياست‌گذاري کلان، برنامه‌ريزي و اقدامات اجرايي براي مديريت یکپارچه منابع و مصارف آب حوضه آبریز زاينده‌رود را با جديت پيگيري می‌کند. تعیین و تخصیص مقدار سهم آب هر‌یک از استان‌های ذی‌نفع، تصویب برنامه منابع و مصارف آب سد زاينده‌رود و نظارت عالی بر آن، تعیین تکلیف طرح‌های در‌حال‌توسعه کشاورزی در حوضه آبریز زاینده‌رود، شناسایی برداشت‌های غیرمجاز آب در حوضه و تشکیل کارگروه تخصصی منابع و مصارف آب حوضه آبریز زاینده‌رود، از‌جمله فعالیت‌های اين شورا بوده است.
بر پایه تجربه تشکیل و فعالیت شورای هماهنگی حوضه زاینده‌رود و ماه‌های اخیر تشکیل شورای هماهنگی حوضه کرخه و حوضه سفیدرود بزرگ، به نظر می‌رسد از الزامات پياده‌سازي مديريت به‌هم‌پيوسته منابع آب در حوضه‌های آبریز کشور، همسویي و مشاركت همه ذي‌نفعان و دست‌اندركاران در فرايندهاي تصميم‌گيري، برنامه‌ريزي، بهره‌برداري و حفاظت از منابع آب مشترك با تأكيد بر اصل توسعه پايدار و همدلي و همکاری دست‌اندرکاران، به‌خصوص مقامات و ذی‌نفعان استاني، در تقسیم و توزيع عادلانه آب در حوضه‌های آبریز، حائز اهمیت فراوان هستند. در چارچوب همکاری‌های مشترک، هر برنامه توسعه‌اي اعم از كشاورزي، صنعتي، شرب، گردشگري و آبزي‌پروري بایستی در چارچوب ملاحظات و مقرراتي باشد كه در شوراي هماهنگي حوضه آبريز و با مشاركت كليه ذي‌نفعان و دست‌اندركاران آن حوضه، سياست‌گذاري شده است و پس‌ازآن توسط نهادها و دستگاه‌های ذی‌ربط اجرائی شود. همچنین لازم است خط‌و‌مشي مشخصي در برداشت و مصرف آب در مواقع خشك‌سالي و كمبود آب در حوضه‌های آبریز و محدوده‌های مطالعاتی، با مشاركت ذي‌نفعان و دست‌اندركاران استان‌هاي ذي‌ربط، برنامه‌ريزي شده و به اجرا گذاشته شود. تغییر الگوی کشت در سطح حوضه‌های آبریز دارای کمبود منابع آب و جایگزینی محصولات کشاورزی با نیاز آبی کم، به‌جای محصولات کشاورزی با نیاز آبی بالا و نیز کنترل و تعدیل برداشت‌های آب از منابع آب سطحی و زیرزمینی حوضه‌های آبریز بحرانی کشور، می‌تواند با سیاست‌گذاری شورای هماهنگی حوضه آبریز و توسط وزارت جهاد کشاورزی و ذی‌‌نفعان به‌صورت گام‌به‌گام و واقع‌بینانه عملیاتی شود و بحران کمبود منابع آب در این حوضه‌ها تعدیل شوند.

میزان بارش‌های سالانه در ایران و ظرفيت منابع آب در اغلب مناطق کشور محدود است. مراکز جمعیتی و صنعتی در سطح حوضه‌های آبریز ایران نیز توزیع ناهمگون دارند و مصارف آب این مراکز مدام رو به رشد هستند. در کنار این چالش‌های مهم، ساختار اجرائی مديريت منابع آب در کشور نیز بر مبنای تقسیمات استاني و شهرستانی است و این تقسيمات بر مرز طبيعي حوضه‌هاي آبريز منطبق نيستند و استان‌ها و حتی شهرستان‌ها، در اغلب حوضه‌های آبریز فرعی و محدوده‌های مطالعاتی منافعی متضاد با هم دارند. این وضعیت، یکپارچه‌نبودن مدیریت منابع آب حوضه‌های آبریز کشور را تشدید کرده و باعث افزایش مناقشات و تنش‌های سیاسی و اجتماعی ناشی از رقابت بر سر مصرف آب و کسب سهم بیشتر از منابع آب حوضه، در بالادست و پایین‌دست حوضه‌هاي آبريز شده است. باتوجه‌به ارتباط هيدرولوژيكي منابع آب سطحی و زیرزمینی در بالادست، میانی و پایین‌دست حوضه آبريز و تأثيرپذيري از يكديگر، افزايش رقابت بخش‌هاي شرب، صنعت، کشاورزی و آبزی‌پروی براي برخورداري از سهم بيشتر آب و توسعه این مصارف در دهه‌های اخیر بدون توجه به اصل اقتصادی مزیت نسبی فعالیت‌ها، کم‌توجهی به زیست‌بوم‌های طبیعی انتهای حوضه‌های آبریز و نهایتا کاهش پتانسیل منابع آب در اغلب حوضه‌های آبریز و محدوده‌های مطالعاتی کشور، باعث شده تا در دو سال اخیر پیاده‌سازی مدیریت به‌هم‌پیوسته منابع آب در حوضه‌های آبریز در دستور کار دولت جدید و وزارت نیرو باشد.
مديريت به‌هم‌پیوسته منابع آب، مستلزم نگاه يكپارچه به همه مصرف‌كنندگان آب (اعم از شرب، صنعت، كشاورزي و محيط‌زيست)، برقرارکردن توازن بين منابع و مصارف آب، برقراري عدالت در برداشت آب در كل حوضه آبریز و توجه به اولويت‌هاي اجتماعي، سياسي، اقتصادي و زيست‌محيطي عرضه و تقاضاي آب است. بر‌این‌اساس، وزارت نیرو با شناخت مسائل و مشکلات واقعی و عینی مدیریت منابع آب در حوضه‌های آبریز و نهادینه‌کردن فعالیت‌ها و اقدامات، به‌عنوان اولین گام، تشکیل «شورای هماهنگی مدیریت به‌هم‌پیوسته منابع آب حوضه آبریز زاینده‌رود» را به شورای‌عالی آب پیشنهاد داد و پس از تصویب آن در دهمین جلسه شورای‌عالی آب (مورخ 03/10/1392)، نسبت به پیاده‌سازی آن اقدام کرد. اکنون، شورای هماهنگی حوضه آبریز زاینده‌رود به‌عنوان اولین تجربه هم‌اندیشی و سیاست‌گذاری برای مدیریت منابع آب حوضه، با مشارکت جمعی ذي‌نفعان و دست‌اندركاران، می‌تواند تجربه‌ای قابل‌توجه برای سایر حوضه‌های آبریز بحرانی کشور باشد. با توسعه و گسترش تصميم‌گيري و برنامه‌ريزي یکپارچه و مشارکتی برای بهره‌برداري و حفاظت از منابع آب در حوضه‌های آبریز مشترک بین استان‌ها و شهرستان‌ها، انتظار می‌رود در جهت نیل به توسعه پایدار مناطق مختلف کشور عزیزمان، گامی بلند و اساسی برداشته شود.
شوراي هماهنگي مديريت به‌هم‌پیوسته منابع آب حوضه آبریز زاينده‌رود از اسفندماه سال 1392 با مشارکت استانداران اصفهان، چهارمحال‌و‌بختياري و يزد و معاونين وزارتخانه‌های جهاد کشاورزی، معدن، صنعت و تجارت، کشور، نیرو، سازمان حفاظت محيط‌زيست، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، نمایندگان کشاورزان حوضه آبریز زاینده‌رود و با رياست وزير نيرو تشكيل شده و تاکنون هشت جلسه تشکیل داده است. این شورا سياست‌گذاري کلان، برنامه‌ريزي و اقدامات اجرايي براي مديريت یکپارچه منابع و مصارف آب حوضه آبریز زاينده‌رود را با جديت پيگيري می‌کند. تعیین و تخصیص مقدار سهم آب هر‌یک از استان‌های ذی‌نفع، تصویب برنامه منابع و مصارف آب سد زاينده‌رود و نظارت عالی بر آن، تعیین تکلیف طرح‌های در‌حال‌توسعه کشاورزی در حوضه آبریز زاینده‌رود، شناسایی برداشت‌های غیرمجاز آب در حوضه و تشکیل کارگروه تخصصی منابع و مصارف آب حوضه آبریز زاینده‌رود، از‌جمله فعالیت‌های اين شورا بوده است.
بر پایه تجربه تشکیل و فعالیت شورای هماهنگی حوضه زاینده‌رود و ماه‌های اخیر تشکیل شورای هماهنگی حوضه کرخه و حوضه سفیدرود بزرگ، به نظر می‌رسد از الزامات پياده‌سازي مديريت به‌هم‌پيوسته منابع آب در حوضه‌های آبریز کشور، همسویي و مشاركت همه ذي‌نفعان و دست‌اندركاران در فرايندهاي تصميم‌گيري، برنامه‌ريزي، بهره‌برداري و حفاظت از منابع آب مشترك با تأكيد بر اصل توسعه پايدار و همدلي و همکاری دست‌اندرکاران، به‌خصوص مقامات و ذی‌نفعان استاني، در تقسیم و توزيع عادلانه آب در حوضه‌های آبریز، حائز اهمیت فراوان هستند. در چارچوب همکاری‌های مشترک، هر برنامه توسعه‌اي اعم از كشاورزي، صنعتي، شرب، گردشگري و آبزي‌پروري بایستی در چارچوب ملاحظات و مقرراتي باشد كه در شوراي هماهنگي حوضه آبريز و با مشاركت كليه ذي‌نفعان و دست‌اندركاران آن حوضه، سياست‌گذاري شده است و پس‌ازآن توسط نهادها و دستگاه‌های ذی‌ربط اجرائی شود. همچنین لازم است خط‌و‌مشي مشخصي در برداشت و مصرف آب در مواقع خشك‌سالي و كمبود آب در حوضه‌های آبریز و محدوده‌های مطالعاتی، با مشاركت ذي‌نفعان و دست‌اندركاران استان‌هاي ذي‌ربط، برنامه‌ريزي شده و به اجرا گذاشته شود. تغییر الگوی کشت در سطح حوضه‌های آبریز دارای کمبود منابع آب و جایگزینی محصولات کشاورزی با نیاز آبی کم، به‌جای محصولات کشاورزی با نیاز آبی بالا و نیز کنترل و تعدیل برداشت‌های آب از منابع آب سطحی و زیرزمینی حوضه‌های آبریز بحرانی کشور، می‌تواند با سیاست‌گذاری شورای هماهنگی حوضه آبریز و توسط وزارت جهاد کشاورزی و ذی‌‌نفعان به‌صورت گام‌به‌گام و واقع‌بینانه عملیاتی شود و بحران کمبود منابع آب در این حوضه‌ها تعدیل شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.